Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 126/172 · श्लोक 276.1–276.58

पूर्ण अध्याय पाठ58 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 276.1

[य] अतत्त्वज्ञस्य शास्त्राणां सततं संशयात्मनः अकृतव्यवसायस्य शरेयॊ बरूहि पितामह

[ya] atattvajñasya śāstrāṇāṃ satataṃ saṃśayātmanaḥ akṛtavyavasāyasya śareyò barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

तथा बच्चेके लिये माँके समान दूसरी कोई प्रिय वस्तु नहीं है अड्जानां वर्धनादम्बा वीरसूत्वेन वीरसू:

English

the son of Vyasa. To quote a saying of Suka (or, as he was called Sukadeva Goswamin), if Vyasa was the real writer of this passage, is rather suspicious.

अध्याय 12

श्लोक 276.2

[भी] गुरु पूजा च सततं वृद्धानां पर्युपासनम शरवणं चैव विद्यानां कूतस्थं शरेय उच्यते

[bhī] guru pūjā ca satataṃ vṛddhānāṃ paryupāsanama śaravaṇaṃ caiva vidyānāṃ kūtasthaṃ śareya ucyate

हिन्दी अर्थ

रहता है (अत: माताका गौरव पितासे भी अधिक है)

English

[Bhishma said:] "Honouring the teacher always, attending the aged, and hearing the sciences: this is called the firm good.

अध्याय 12

श्लोक 276.3

अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गालवस्य च संवादं देवर्षेर नारदस्य च

atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama gālavasya ca saṃvādaṃ devarṣera nāradasya ca

हिन्दी अर्थ

आवयोश्िरसंतापाददवेक्ष्य चिरकारिक: चिरकारेिं ददर्शाथ पुत्र स्थितमथान्तिके

English

Here too they cite this ancient tale, the dialogue of Galava and the divine sage Narada.

अध्याय 12

श्लोक 276.4

वीतमॊहक्लमं विप्रं जञानतृप्तं जितेन्द्रियम शरेयः कामं जितात्मानं नारदं गालवॊ ऽबरवीत

vītamòhaklamaṃ vipraṃ jañānatṛptaṃ jitendriyama śareyaḥ kāmaṃ jitātmānaṃ nāradaṃ gālavò 'baravīta

हिन्दी अर्थ

पुरुषको दीर्घकालतक पश्चात्ताप नहीं करना पड़ता

English

Galava said to Narada, a brahmana free of delusion and weariness, satisfied with knowledge, master of senses, wishing the good, self-controlled:

अध्याय 12

श्लोक 276.5

यैः कैश्चैत संमतॊ लॊके गुणैस तु पुरुषॊ नृषु भवत्य अनपगान सर्वांस तान गुणाँल लक्षयाम्य अहम

yaiḥ kaiścaita saṃmatò lòke guṇaisa tu puruṣò nṛṣu bhavatya anapagāna sarvāṃsa tāna guṇā~la lakṣayāmya ahama

हिन्दी अर्थ

लोकयात्रा न चैव स्यादथ चेद् वेत्थ शंस नः इसका कोई समाधान जानते हो, तो मुझसे बताओ

English

'By whatever qualities a man among men is esteemed in the world, I see all those qualities in you without fail.

अध्याय 12

श्लोक 276.6

भवान एवंविधॊ ऽसमाकं संशयं छेत्तुम अर्हति अमूढश चिरमूढानां लॊकतत्त्वम अजानताम

bhavāna evaṃvidhò 'samākaṃ saṃśayaṃ chettuma arhati amūḍhaśa ciramūḍhānāṃ lòkatattvama ajānatāma

हिन्दी अर्थ

तदा विसर्गमर्हन्ति न यथा प्रथमे तथा उल्लंघन नहीं किया जाता (तबतक ही वहाँ ऐसी व्यवस्था कर लेनी चाहिए)

English

You, being such, can cut our doubt, unbewildered among those long bewildered, not knowing the truth of the world.

अध्याय 12

श्लोक 276.7

जञाने हय एवं परवृत्तिः सयात कार्याकार्ये विजानतः यत कार्यं न वयवस्यामस तद भवान वक्तुम अर्हति

jañāne haya evaṃ paravṛttiḥ sayāta kāryākārye vijānataḥ yata kāryaṃ na vayavasyāmasa tada bhavāna vaktuma arhati

हिन्दी अर्थ

पूर्वे पूर्वतरे चैव सुशास्या हुभवन् जना:

English

For knowledge to make activity, one must know what should and should not be done; tell us what we do not determine to do.

अध्याय 12

श्लोक 276.8

भगवन नाश्रमाः सर्वे पृथग आचार दर्शिनः इदं शरेय इदं शरेय इति नाना परधाविनः

bhagavana nāśramāḥ sarve pṛthaga ācāra darśinaḥ idaṃ śareya idaṃ śareya iti nānā paradhāvinaḥ

हिन्दी अर्थ

पुराधिग्दण्ड एवासीद् वाग्दण्डस्तदनन्तरम् वधेनापि न शक्‍्यन्ते नियन्तुमपरे जना:

English

Blessed one, all the stages of life, seeing separate conduct, run in different ways, saying "this is the good, this is the good."

अध्याय 12

श्लोक 276.9

तांस तु विप्रस्थितान दृष्ट्वा शास्त्रैः शास्त्राभिनन्दिनः सवशास्त्रैः परितुष्टांश च शरेयॊ नॊपलभामहे

tāṃsa tu viprasthitāna dṛṣṭvā śāstraiḥ śāstrābhinandinaḥ savaśāstraiḥ parituṣṭāṃśa ca śareyò nòpalabhāmahe

हिन्दी अर्थ

न गन्धर्वपितृणां च कः कस्येह न कश्चन

English

Seeing them set out differently, each delighting in its shastras and content with its own shastras, we do not find the good.'

अध्याय 12

श्लोक 276.10

शास्त्रं यदि भवेद एकं वयक्तं शरेयॊ भवेत तदा शास्त्रैश च बहुभिर भूयः शरेयॊ गुह्यं परवेशितम

śāstraṃ yadi bhaveda ekaṃ vayaktaṃ śareyò bhaveta tadā śāstraiśa ca bahubhira bhūyaḥ śareyò guhyaṃ paraveśitama

हिन्दी अर्थ

चेतनावान् नरो हन्याद् यस्य नासुषिरं शिर:

English

the blessedness of tranquillity.

अध्याय 12

श्लोक 276.11

एतस्मात कारणाच छरेयः कलिलं परतिभाति माम बरवीतु भगवांस तन मे उपसन्नॊ ऽसम्य अधीहि भॊः

etasmāta kāraṇāca chareyaḥ kalilaṃ paratibhāti māma baravītu bhagavāṃsa tana me upasannò 'samya adhīhi bhòḥ

हिन्दी अर्थ

माताकी हत्या नहीं कर सकता त॑ माता च पिता चेति भूतार्थो मातरि स्थित:

English

gratification is sought, the form it assumes is that of determination or will. If, however, Kama be taken as the formulated desire after specific objects, then, perhaps, the Will may be regarded as its foundation, at least, in respect of the distress and difficulties that come in its train.

अध्याय 12

श्लोक 276.12

[नारद] आश्रमास तात चत्वारॊ यथा संकल्पिताः पृथक तान सर्वान अनुपश्य तवं समाश्रित्यैव गालव

[nārada] āśramāsa tāta catvārò yathā saṃkalpitāḥ pṛthaka tāna sarvāna anupaśya tavaṃ samāśrityaiva gālava

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठित होती है

English

Bhutagramam (accusative sing.). The Yah is Kamah. It is Desire that is exhorted to go away whithersoever it chooses. If the elements be thus exhorted, then it is death that the speaker desires. This would be inconsistent with the spirit of the passage.

अध्याय 12

श्लोक 276.13

तेषां तेषां तथाहि तवम आश्रमाणां ततस ततः नानारूपगुणॊद्देशं पश्य विप्रस्थितं पृथक नयन्ति चैव ते सम्यग अभिप्रेतम असंशयम

teṣāṃ teṣāṃ tathāhi tavama āśramāṇāṃ tatasa tataḥ nānārūpaguṇòddeśaṃ paśya viprasthitaṃ pṛthaka nayanti caiva te samyaga abhipretama asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

मातुर्भरणमात्रेण प्रीति: स्नेह: पितु: प्रजा: स्नेह और प्रेम होता है। पिताका तो अपनी संतानपर प्रभुत्वमात्र है

English

plain, however, that it refers to all attributes that are founded on Rajas and Tamas.

अध्याय 12

श्लोक 276.14

ऋजु पश्यंस तथा सम्यग आश्रमाणां परां गतिम यत तु निःश्रेयसं सम्यक तच चैवासंशयात्मकम

ṛju paśyaṃsa tathā samyaga āśramāṇāṃ parāṃ gatima yata tu niḥśreyasaṃ samyaka taca caivāsaṃśayātmakama

हिन्दी अर्थ

यदा यास्यन्ति पुरुषा: स्त्रियो नार्हन्ति वाच्यताम्

English

never taking them as distinct and separated from me: in other words, professing and practising the principle of universal love.

अध्याय 12

श्लोक 276.15

अनुग्रहं च मित्राणाम अमित्राणां च निग्रहम संग्रहं च तरिवर्गस्य शरेय आहुर मनीषिणः

anugrahaṃ ca mitrāṇāma amitrāṇāṃ ca nigrahama saṃgrahaṃ ca tarivargasya śareya āhura manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

स्त्रियोंको दोषी नहीं ठहराया जा सकता गुणस्यास्य निवृत्ती तु न भर्ता न पुन: पति:

English

no real happiness in affluence. Hence Nilakantha is right in supposing that the last word of the first line is not dhane but adhane the Sandhi being Arsha.

अध्याय 12

श्लोक 276.16

निवृत्तिः कर्मणः पापात सततं पुण्यशीलता सद्भिश च समुदाचारः शरेय एतद असंशयम

nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpāta satataṃ puṇyaśīlatā sadbhiśa ca samudācāraḥ śareya etada asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

महान् पाप पुरुष ही करता है, इसलिये वही अपराधी है

English

[Narada said:] 'Turning away from sinful action, constant merit-minded conduct, and good behaviour with the good: this is the good, without doubt.

अध्याय 12

श्लोक 276.17

मार्दवं सर्वभूतेषु वयवहारेषु चार्जवम वाक चैव मधुरा परॊक्ता शरेय एतद असंशयम

mārdavaṃ sarvabhūteṣu vayavahāreṣu cārjavama vāka caiva madhurā paròktā śareya etada asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

तस्यात्मना तु सदृशमात्मानं परमं ददौ सर्वकार्यापराध्यत्वान्नापराध्यन्ति चाड़ना:

English

Gentleness toward all beings, honesty in dealings, and sweet speech: this is the good, without doubt.

अध्याय 12

श्लोक 276.18

देवताभ्यः पितृभ्यश च संविभागॊ ऽतिथिष्व अपि असंत्यागश च भृत्यानां शरेय एतद असंशयम

devatābhyaḥ pitṛbhyaśa ca saṃvibhāgò 'tithiṣva api asaṃtyāgaśa ca bhṛtyānāṃ śareya etada asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

तस्य स्मारयतो व्यक्तमधर्मो नास्ति संशय:

English

Sharing with gods and ancestors, and with guests, and not abandoning servants: this is the good, without doubt.

अध्याय 12

श्लोक 276.19

सत्यस्य वचनं शरेयः सत्यज्ञानं तु दुष्करम यद भूतहितम अत्यन्तम एतत सत्यं बरवीम्य अहम

satyasya vacanaṃ śareyaḥ satyajñānaṃ tu duṣkarama yada bhūtahitama atyantama etata satyaṃ baravīmya ahama

हिन्दी अर्थ

अवध्यां तु विजानीयु: पशवोप्यविचक्षणा: मर्त्यानां देवतानां च स्नेहादभ्येति मातरम्

English

Speaking truth is good; knowing truth is hard; what is utterly for the good of beings, that I call truth.

अध्याय 12

श्लोक 276.20

अहंकारस्य च तयागः परनयस्य च निग्रहः संतॊषश चैकचर्या च कूतस्थं शरेय उच्यते

ahaṃkārasya ca tayāgaḥ paranayasya ca nigrahaḥ saṃtòṣaśa caikacaryā ca kūtasthaṃ śareya ucyate

हिन्दी अर्थ

विमृश्य तेन कालेन पत्न्या: संस्थाव्यतिक्रमम् श्रुतधैर्यप्रसादेन पश्चात्तापमुपागत:

English

Giving up ego, restraint of attachment, contentment and solitary living are called the firm good.

अध्याय 12

श्लोक 276.21

धर्मेण वेदाध्ययनं वेदाङ्गानां तथैव च विद्यार्थानां च जिज्ञासा शरेय एतद असंशयम

dharmeṇa vedādhyayanaṃ vedāṅgānāṃ tathaiva ca vidyārthānāṃ ca jijñāsā śareya etada asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

अर्घ्य॑ पाद्यं यथान्यायं मया च प्रतिपादित:

English

Study of the Veda by dharma, of the limbs of the Veda, and the inquiry into the aims of learning: this is the good, without doubt.

अध्याय 12

श्लोक 276.22

शब्दरूपरसस्पर्शान सह गन्धेन केवलान नात्यर्थम उपसेवेत शरेयसॊ ऽरथी परंतप

śabdarūparasasparśāna saha gandhena kevalāna nātyarthama upaseveta śareyasò 'rathī paraṃtapa

हिन्दी अर्थ

अत्र चाकुशले जाते स्त्रिया नास्ति व्यतिक्रम: सत्रीका कोई अपराध नहीं

English

One wishing the good, scourge of foes, should not overindulge in sound, form, taste, touch and smell alone.

अध्याय 12

श्लोक 276.23

नक्तंचर्या दिवा सवप्नम आलस्यं पैशुनं मदम अतियॊगम अयॊगं च शरेयसॊ ऽरथी परित्यजेत

naktaṃcaryā divā savapnama ālasyaṃ paiśunaṃ madama atiyògama ayògaṃ ca śareyasò 'rathī parityajeta

हिन्दी अर्थ

अपराध्यति धर्मस्य प्रमादस्त्वपराध्यति

English

Night-roaming, sleeping by day, sloth, backbiting, pride, excess and neglect: one wishing the good should give these up.

अध्याय 12

श्लोक 276.24

कर्मॊत्कर्षं न मार्गेत मरेषां परिनिन्दया सवगुणैर एव मार्गेत विप्रकर्षं पृथग्जनात

karmòtkarṣaṃ na mārgeta mareṣāṃ parinindayā savaguṇaira eva mārgeta viprakarṣaṃ pṛthagjanāta

हिन्दी अर्थ

स्त्रीवधरूप प्रमाद हुआ है, वही इस अपराधकी जड़ है ईर्ष्यया त्वहमाक्षिप्तो मग्नो दुष्कृतसागरे

English

One should not seek eminence of action by blaming others; one should seek distinction from the common man by one's own virtues.

अध्याय 12

श्लोक 276.25

निर्गुणास तव एव भूयिष्ठम आत्मसंभाविनॊ नराः दॊषैर अन्यान गुणवतः कषिपन्त्य आत्मगुण कषयात

nirguṇāsa tava eva bhūyiṣṭhama ātmasaṃbhāvinò narāḥ dòṣaira anyāna guṇavataḥ kaṣipantya ātmaguṇa kaṣayāta

हिन्दी अर्थ

मुझे पापके समुद्रमें ठकेल दिया है और मैं उसमें डूब गया हूँ

English

Mostly it is the virtueless who think highly of themselves; they cast others with virtues down by faults, to diminish their own virtues.

अध्याय 12

श्लोक 276.26

अनुच्यमानाश च पुनस ते मन्यन्ते महाजनात गुणवत्तरम आत्मानं सवेन मानेन दर्पिताः

anucyamānāśa ca punasa te manyante mahājanāta guṇavattarama ātmānaṃ savena mānena darpitāḥ

हिन्दी अर्थ

भर्तव्यत्वेन भार्यां च को नु मां तारयिष्यति यद्यद्य चिरकारी स्यात् स मां त्रायेत पातकात्

English

And unspoken to again, puffed up with their own conceit, they think themselves better than great men.

अध्याय 12

श्लोक 276.27

अब्रुवन कस्य चिन निन्दाम आत्मपूजाम अवर्णयन विपश्चिद गुणसंपन्नः पराप्नॊत्य एव महद यशः

abruvana kasya cina nindāma ātmapūjāma avarṇayana vipaścida guṇasaṃpannaḥ parāpnòtya eva mahada yaśaḥ

हिन्दी अर्थ

यद्यद्य चिरकारी त्वं ततो5सि चिरकारिक:

English

Saying no blame of anyone and not describing his own worship, the wise man endowed with virtue gains great fame.

अध्याय 12

श्लोक 276.28

अब्रुवन वाति सुरभिर गन्धः सुमनसां शुचिः तथैवाव्याहरन भाति विमलॊ भानुर अम्बरे

abruvana vāti surabhira gandhaḥ sumanasāṃ śuciḥ tathaivāvyāharana bhāti vimalò bhānura ambare

हिन्दी अर्थ

समय सफल हो। आज तू वास्तवमें चिरकारी बन सफल चिरकारित्वं कुरु त्वं चिरकारिक

English

Without speaking, the pure fragrance of flowers blows; so without sounding, the spotless sun shines in the sky.

अध्याय 12

श्लोक 276.29

एवमादीनि चान्यानि परित्यक्तानि मेधया जवलन्ति यशसा लॊके यानि न वयाहरन्ति च

evamādīni cānyāni parityaktāni medhayā javalanti yaśasā lòke yāni na vayāharanti ca

हिन्दी अर्थ

चिरकारिताको सफल कर ले

English

These and other things given up by the wise blaze with fame in the world, though they do not speak.

अध्याय 12

श्लोक 276.30

न लॊके दीप्यते मूर्खः केवतात्म परशंसया अपि चापिहितः शवभ्रे कृतविद्यः परकाशते

na lòke dīpyate mūrkhaḥ kevatātma paraśaṃsayā api cāpihitaḥ śavabhre kṛtavidyaḥ parakāśate

हिन्दी अर्थ

शस्त्र त्यक्त्वा ततो मूर्ध्ना प्रसादायोपचक्रमे

English

A fool does not shine in the world by praise of himself; the learned shines even when hidden in a pit.

अध्याय 12

श्लोक 276.31

असन्न उच्चैर अपि परॊक्तः शब्दः समुपशाम्यति दीप्यते तव एव लॊकेषु शनैर अपि सुभासितम

asanna uccaira api paròktaḥ śabdaḥ samupaśāmyati dīpyate tava eva lòkeṣu śanaira api subhāsitama

हिन्दी अर्थ

पत्नीं चैव निराकारां परामभ्यागमन्मुदम् निश्चेष्ट खड़ी है। यह देखकर उन्हें बड़ी प्रसन्नता हुई

English

A bad sound, though uttered loudly, dies down; but good speech shines slowly in the worlds.

अध्याय 12

श्लोक 276.32

मूढानाम अवलिप्तानाम असारं भासितं बहु दर्शयत्य अन्तरात्मानं दिवा रूपम इवांशुमान

mūḍhānāma avaliptānāma asāraṃ bhāsitaṃ bahu darśayatya antarātmānaṃ divā rūpama ivāṃśumāna

हिन्दी अर्थ

विजने चाश्रमस्थेन पुत्रश्नापि समाहित:

English

The much talk of the foolish and the puffed up is empty; it shows the inner self as the sun shows form by day.

अध्याय 12

श्लोक 276.33

एतस्मात कारणात परज्ञां मृगयन्ते पृथग्विधाम परज्ञा लाभॊ हि भूतानाम उत्तमः परतिभाति माम

etasmāta kāraṇāta parajñāṃ mṛgayante pṛthagvidhāma parajñā lābhò hi bhūtānāma uttamaḥ paratibhāti māma

हिन्दी अर्थ

एकाग्रचित्त पुत्र चिरकारीको कभी अपनेसे अलग नहीं किया विनीते प्रसवत्यर्थे विवासे चात्मकर्मसु

English

For this reason they seek wisdom of various kinds; gain of wisdom seems to me the best gain for beings.

अध्याय 12

श्लोक 276.34

नापृष्टः कस्य चिद बरूयान न चान्यायेन पृच्छतः जञानवान अपि मेधावी जदवल लॊकम आचरेत

nāpṛṣṭaḥ kasya cida barūyāna na cānyāyena pṛcchataḥ jañānavāna api medhāvī jadavala lòkama ācareta

हिन्दी अर्थ

शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृूणोति भयादिति

English

One should speak to no one unasked, nor to one who asks improperly; though learned and wise, he should behave in the world like a dullard.

अध्याय 12

श्लोक 276.35

ततॊ वासं परीक्षेत धर्मनित्येषु साधुषु मनुष्येषु वदान्येषु सवधर्मनिरतेषु च

tatò vāsaṃ parīkṣeta dharmanityeṣu sādhuṣu manuṣyeṣu vadānyeṣu savadharmanirateṣu ca

हिन्दी अर्थ

चिरं दोर्भ्या परिष्वज्य चिरं जीवेत्युदाह्यत: अभिनन्द्य महाप्राज्ञ इंदे वचनमब्रवीत्

English

Then one should examine a dwelling among the good, ever constant in dharma, among generous men devoted to their own dharma.

अध्याय 12

श्लोक 276.36

चतुर्णां यत्र वर्णानां धर्मव्यतिकरॊ भवेत न तत्र वासं कुर्वीत शरेयॊ ऽरथी वै कथं चन

caturṇāṃ yatra varṇānāṃ dharmavyatikarò bhaveta na tatra vāsaṃ kurvīta śareyò 'rathī vai kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

चिराय यदि ते सौम्य चिरमस्मि न दुःखित:

English

One wishing the good should in no way live where mixing of dharma among the four classes occurs.

अध्याय 12

श्लोक 276.37

निरारम्भॊ ऽपय अयम इह यथा लब्धॊपजीविनः पुण्यं पुण्येषु विमलं पापं पापेषु चाप्नुयात

nirārambhò 'paya ayama iha yathā labdhòpajīvinaḥ puṇyaṃ puṇyeṣu vimalaṃ pāpaṃ pāpeṣu cāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

चिरकारिषु धीरेषु गुणोद्देशसमाश्रया: चिरेण हि कृतं मित्र चिरं धारणमर्हति

English

Here, even one who undertakes nothing, living on what comes, would gain merit among the meritorious and sin among the sinful, spotless.

अध्याय 12

श्लोक 276.38

अपाम अग्नेस तथेन्दॊश च सपर्शं वेदयते यथा तथा पश्यामहे सपर्शम उभयॊः पापपुण्ययॊः

apāma agnesa tathendòśa ca saparśaṃ vedayate yathā tathā paśyāmahe saparśama ubhayòḥ pāpapuṇyayòḥ

हिन्दी अर्थ

है, उसकी प्रशंसा की जाती है

English

As one feels the touch of water, fire and moon, so we find the touch of sin and merit in both.

अध्याय 12

श्लोक 276.39

अपश्यन्तॊ ऽननविषयं भुञ्जते विघसाशिनः भुज्ञानं चान्न विषयान विषयं विद्धि कर्मणां

apaśyantò 'nanaviṣayaṃ bhuñjate vighasāśinaḥ bhujñānaṃ cānna viṣayāna viṣayaṃ viddhi karmaṇāṃ

हिन्दी अर्थ

कर्मणा तेन कौरव्य चिरकारितया तथा चिरेण निश्चयं कृत्वा चिरं न परितप्यते

English

Those eating the remains, not seeing the object of food, enjoy it; know the object of enjoyed food as the object of actions.

अध्याय 12

श्लोक 276.40

यत्रागमयमानानाम असत्कारेण पृच्छताम परब्रूयाद बरह्मणॊ धर्मं तयजेत तं देशम आत्मवान

yatrāgamayamānānāma asatkāreṇa pṛcchatāma parabrūyāda barahmaṇò dharmaṃ tayajeta taṃ deśama ātmavāna

हिन्दी अर्थ

चिरं धर्म निषेवेत कुर्याच्चान्वेषणं चिरम् चिरं विनीय चात्मानं चिरं यात्यनवज्ञताम्

English

Where those who come are asked with disrespect and one would say the dharma of a brahmana, the self-possessed should leave that country.

अध्याय 12

श्लोक 276.41

शिष्यॊपाध्यायिका वृत्तिर यत्र सयात सुसमाहिता यथावच छास्त्र संपन्ना कस तं देशं परित्यजेत

śiṣyòpādhyāyikā vṛttira yatra sayāta susamāhitā yathāvaca chāstra saṃpannā kasa taṃ deśaṃ parityajeta

हिन्दी अर्थ

सम्मानका भागी होता है

English

Where the livelihood of teacher and disciple is well collected and endowed with scripture, who would leave that country?

अध्याय 12

श्लोक 276.42

आकाशस्था धरुवं यत्र दॊषं बरूयुर विपश्चितम आत्मपूजाभिकामा वै कॊ वसेत तत्र पण्डितः

ākāśasthā dharuvaṃ yatra dòṣaṃ barūyura vipaścitama ātmapūjābhikāmā vai kò vaseta tatra paṇḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

चिरं पृष्टोडपि च ब्रूयाच्चिरं न परितप्यते समा: स्वर्ग गतो विप्र: पुत्रेण सहितस्तदा

English

Where those standing in the sky would surely speak a fault of the wise out of desire for self-worship, what sage would live there?

अध्याय 12

श्लोक 276.43

यत्र संलॊदिता लुब्धैः परायशॊ धर्मसेतवः परदीप्तम इव शैलान्तं कस तं देशं न संत्यजेत

yatra saṃlòditā lubdhaiḥ parāyaśò dharmasetavaḥ paradīptama iva śailāntaṃ kasa taṃ deśaṃ na saṃtyajeta

हिन्दी अर्थ

चिरकारीके साथ ही स्वर्गलोकको सिधारे

English

Where the bridges of dharma are mostly broken by the greedy, like the edge of a blazing mountain, who would not leave that country?

अध्याय 12

श्लोक 276.44

यत्र धर्मम अनाशङ्काश चरेयुर वीतमत्सराः चरेत तत्र वसेच चैव पुण्यशीलेषु साधुषु

yatra dharmama anāśaṅkāśa careyura vītamatsarāḥ careta tatra vaseca caiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu

हिन्दी अर्थ

षट्षष्ट्यधिकद्विशततमो5 ध्याय: पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह

English

Where people practise dharma without fear, free of envy, there one should go and live among the good of holy character.

अध्याय 12

श्लोक 276.45

धर्मम अर्थनिमित्तं तु चरेयुर यत्र मानवाः न तान अनुवसेज जातु ते हि पापकृतॊ जनाः

dharmama arthanimittaṃ tu careyura yatra mānavāḥ na tāna anuvaseja jātu te hi pāpakṛtò janāḥ

हिन्दी अर्थ

बतानेकी कृपा करें

English

Where people practise dharma for the sake of wealth, one should never live with them, for they are doers of sin.

अध्याय 12

श्लोक 276.46

कर्मणा यत्र पापेन वर्तन्ते जीवितेस्पवः वयवधावेत ततस तूर्णं ससर्पाच छरणाद इव

karmaṇā yatra pāpena vartante jīvitespavaḥ vayavadhāveta tatasa tūrṇaṃ sasarpāca charaṇāda iva

हिन्दी अर्थ

द्युमत्सेनस्य संवाद राज्ञा सत्यवता सह वधायोजन्नीयमानेषु पितुरेवानुशासनात्

English

Where people live by sinful action, wishing to live, one should quickly run away, as from a snake, from the refuge.

अध्याय 12

श्लोक 276.47

येन खत्वां समारूढः कर्मणानुशयी भवेत आदितस तन न कर्तव्यम इच्छता भवम आत्मनः

yena khatvāṃ samārūḍhaḥ karmaṇānuśayī bhaveta āditasa tana na kartavyama icchatā bhavama ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

बात कही, जो पहले किसीने नहीं कही थी

English

The deed by which one climbs a cot and then repents should not be done at all by one wishing his own prosperity.

अध्याय 12

श्लोक 276.48

यत्र राजा च राज्ञश च पुरुषाः परत्यनन्तराः कुतुम्बिनाम अग्रभुजस तयजेत तद रास्त्रम आत्मवान

yatra rājā ca rājñaśa ca puruṣāḥ paratyanantarāḥ kutumbināma agrabhujasa tayajeta tada rāstrama ātmavāna

हिन्दी अर्थ

वधो नाम भवेद् धर्मो नैतद् भवितुमहति करना भी धर्म हो--ऐसा कदापि नहीं हो सकता”

English

The self-possessed should leave the kingdom where the king and the king's men next in line are first eaters of the householders' food.

अध्याय 12

श्लोक 276.49

शरॊत्रियास तव अग्रभॊक्तारॊ धर्मनित्याः सनातनाः याजनाध्यापने युक्ता यत्र तद रास्त्रम आवसेत

śaròtriyāsa tava agrabhòktārò dharmanityāḥ sanātanāḥ yājanādhyāpane yuktā yatra tada rāstrama āvaseta

हिन्दी अर्थ

दस्यवश्नेन्न हन्येरन् सत्यवन् संकरो भवेत्

English

One should dwell in the kingdom where learned brahmanas are first to eat, eternal in dharma, devoted to officiating and teaching.

अध्याय 12

श्लोक 276.50

सवाहा सवधा वसत्कारा यत्र सम्यग अनुष्ठिताः अजस्रं चैव वर्तन्ते वसेत तत्राविचारयन

savāhā savadhā vasatkārā yatra samyaga anuṣṭhitāḥ ajasraṃ caiva vartante vaseta tatrāvicārayana

हिन्दी अर्थ

धर्मपाशनिबद्धानामन्योप्येवं चरिष्यति

English

Where svaha, svadha and vashat are rightly performed and go on unceasingly, one should live there without deliberation.

अध्याय 12

श्लोक 276.51

अशुचीन्य अत्र पश्येत बराह्मणान वृत्ति कर्शितान तयजेत तद रास्त्रम आसन्नम उपसृष्टम इवामिषम

aśucīnya atra paśyeta barāhmaṇāna vṛtti karśitāna tayajeta tada rāstrama āsannama upasṛṣṭama ivāmiṣama

हिन्दी अर्थ

अयं मे न शृणोतीति तस्मिन् राजा प्रधारयेत् उसी व्यक्तिको दण्ड दे

English

Where one sees impure brahmanas worn by livelihood, he should leave that kingdom, as a bait that has been touched.

अध्याय 12

श्लोक 276.52

परीयमाणा नरा यत्र परयच्छेयुर अयाचिताः सवस्थचित्तॊ वसेत तत्र कृतकृत्य इवात्मवान

parīyamāṇā narā yatra parayaccheyura ayācitāḥ savasthacittò vaseta tatra kṛtakṛtya ivātmavāna

हिन्दी अर्थ

असमीक्ष्यैव कर्माणि नीतिशास्त्रं यथाविधि

English

Where people give unasked, pleased, one should live with settled mind, as one self-possessed whose work is done.

अध्याय 12

श्लोक 276.53

दण्डॊ यत्राविनीतेषु सत्कारश च कृतात्मसु चरेत तत्र वसेच चैव पुण्यशीलेषु साधुषु

daṇḍò yatrāvinīteṣu satkāraśa ca kṛtātmasu careta tatra vaseca caiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu

हिन्दी अर्थ

परेणापकृतो राजा तस्मात् सम्यक् प्रधारयेत् साधोश्चवापि हासाधुभ्य: शोभना जायते प्रजा

English

Where punishment is for the undisciplined and honour for the self-trained, there one should go and live among the good of holy character.

अध्याय 12

श्लोक 276.54

उपसृष्टेष्व अदान्तेषु दुराचारेष्व असाधुषु अविनीतेषु लुब्धेषु सुमहद दन्द धारणम

upasṛṣṭeṣva adānteṣu durācāreṣva asādhuṣu avinīteṣu lubdheṣu sumahada danda dhāraṇama

हिन्दी अर्थ

पुरुषोंकी संतानें भी अच्छी निकल जाती हैं

English

For the afflicted, the unrestrained, the ill-conducted, the wicked, the undisciplined and the greedy, the great rod is kept.

अध्याय 12

श्लोक 276.55

यत्र राजा धर्मनित्यॊ राज्यं वै पर्युपासिता अपास्य कामान कामेशॊ वसेत तत्राविचारयन

yatra rājā dharmanityò rājyaṃ vai paryupāsitā apāsya kāmāna kāmeśò vaseta tatrāvicārayana

हिन्दी अर्थ

अपि स्वल्पवधेनैव प्रायश्षित्तं विधीयते अपराधीके पापोंका प्रायश्चित हो जाता है

English

Where the king is constant in dharma and attends to the kingdom, giving up desires, the lord of desires, one should live there without deliberation.

अध्याय 12

श्लोक 276.56

तथा शीला हि राजानः सर्वान विषयवासिनः शरेयसा यॊजयन्त्य आशु शरेयसि परत्युपस्थिते

tathā śīlā hi rājānaḥ sarvāna viṣayavāsinaḥ śareyasā yòjayantya āśu śareyasi paratyupasthite

हिन्दी अर्थ

वधदण्डेन ते क्लिश्या न पुरोहितसंसदि

English

For kings of such character quickly join all dwellers of the land to the good when the good is at hand.

अध्याय 12

श्लोक 276.57

पृच्छतस ते मया तात शरेय एतद उदाहृतम न हि शक्यं परधानेन शरेयः संख्यातुम आत्मनः

pṛcchatasa te mayā tāta śareya etada udāhṛtama na hi śakyaṃ paradhānena śareyaḥ saṃkhyātuma ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

शरणमें जा चुके हों तो भी राजा उन्हें दण्ड न दे करिष्याम: पुनर्ब्रह्ममू न पापमिति वादिन:

English

This good was told by me to you as you asked, dear; for the good of the self cannot be counted by the chief.

अध्याय 12

श्लोक 276.58

एवं परवर्तमानस्य वृत्तिं परनिहितात्मनः तपसैवेह बहुलं शरेयॊ वयक्तं भविष्यति

evaṃ paravartamānasya vṛttiṃ paranihitātmanaḥ tapasaiveha bahulaṃ śareyò vayaktaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

बिभ्रद् दण्डाजिन मुण्डो ब्राह्मणो5हति शासनम्

English

For one so acting, with a concentrated self, the good will become plain through austerity alone.'"

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।