Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 151/172 · श्लोक 315.1–315.57

पूर्ण अध्याय पाठ57 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 315.1

[भी] एतच छरुत्वा गुरॊर वाक्यं वयास शिष्या महौजसः अन्यॊन्यं हृष्टमनसः परिषस्वजिरे तदा

[bhī] etaca charutvā guròra vākyaṃ vayāsa śiṣyā mahaujasaḥ anyònyaṃ hṛṣṭamanasaḥ pariṣasvajire tadā

हिन्दी अर्थ

नावयोरेकयोगोस्ति मा कृथा वर्णसंकरम् वर्णसंकर नामक दोषका उत्पादन न कीजिये

English

Gandusha, i.e., the act of taking a little water in the right hand, raising it to the lips, and throwing it down, repeating a short formula.

अध्याय 12

श्लोक 315.2

उक्ताः समॊ यद भगवता तदात्वायति संहितम तन नॊ मनसि संरूढं करिष्यामस तथा च तत

uktāḥ samò yada bhagavatā tadātvāyati saṃhitama tana nò manasi saṃrūḍhaṃ kariṣyāmasa tathā ca tata

हिन्दी अर्थ

एतत् सर्व प्रतिच्छन्न॑ मयि नाहसि गूहितुम्

English

"We have been told, lord, what is to come and is joined; it has taken root in our minds and we shall do accordingly."

अध्याय 12

श्लोक 315.3

अन्यॊन्यं च सभाज्यैवं सुप्रीतमनसः पुनः विज्ञापयन्ति सम गुरुं पुनर वाक्यविशारदाः

anyònyaṃ ca sabhājyaivaṃ suprītamanasaḥ punaḥ vijñāpayanti sama guruṃ punara vākyaviśāradāḥ

हिन्दी अर्थ

इदं तदिति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णय: तत्र या नृपते वृत्तिस्तत् प्रयोजनमिष्यते

English

Thus honouring one another, with minds very pleased, those skilled in speech again addressed their teacher.

अध्याय 12

श्लोक 315.4

शैलाद अस्मान महीं गन्तुं काङ्क्षितं नॊ महामुनौ वेदान अनेकधा कर्तुं यदि ते रुचितं विभॊ

śailāda asmāna mahīṃ gantuṃ kāṅkṣitaṃ nò mahāmunau vedāna anekadhā kartuṃ yadi te rucitaṃ vibhò

हिन्दी अर्थ

अविक्षिप्तमना राजजन्नेकाग्र: श्रोतुमहसि

English

"We wish, great sage, to go from the mountain to the earth, to make the Vedas many-fold, if it pleases you, lord."

अध्याय 12

श्लोक 315.5

शिष्याणां वचनं शरुत्वा पराशर सुतः परभुः परत्युवाच ततॊ वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम

śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śarutvā parāśara sutaḥ parabhuḥ paratyuvāca tatò vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitama

हिन्दी अर्थ

यासामेव निपातेन कललं नाम जायते जिनके सम्मिश्रणसे ही 'कलल' नामक एक पदार्थ उत्पन्न होता है

English

Hearing the pupils' words, the lord, Parashara's son, then replied with words beneficial and joined with dharma and wealth.

अध्याय 12

श्लोक 315.6

कषितिं वा देवलॊकं वा गम्यतां यदि रॊचते अप्रमादश च वः कार्यॊ बरह्म हि परचुरछलम

kaṣitiṃ vā devalòkaṃ vā gamyatāṃ yadi ròcate apramādaśa ca vaḥ kāryò barahma hi paracurachalama

हिन्दी अर्थ

कहाँसे आयी हैं?” इन वचनोंद्वारा प्रश्न करनेसे आपका कया प्रयोजन है?

English

"Go to the earth or to the world of the gods if it pleases you; you must be unwearied, for Brahman is full of obstacles."

अध्याय 12

श्लोक 315.7

ते ऽनुज्ञातास ततः सर्वे गुरुणा सत्यवादिना जग्मुः परदक्षिणं कृत्वा वयासं मूर्ध्नाभिवाद्य च

te 'nujñātāsa tataḥ sarve guruṇā satyavādinā jagmuḥ paradakṣiṇaṃ kṛtvā vayāsaṃ mūrdhnābhivādya ca

हिन्दी अर्थ

कृतवान् यो महीपाल: कि तस्मिन् मुक्तलक्षणम् भूपालने यथोचित कार्य किये हैं, उसमें जीवन्मुक्तका क्या लक्षण है?

English

Permitted then by the truthful teacher, they all went, circling Vyasa and saluting him with their heads.

अध्याय 12

श्लोक 315.8

अवतीर्य महीं ते ऽथ चातुर्हॊत्रम अकल्पयन संयाजयन्तॊ विप्रांश च राजन्यांश च विशस तथा

avatīrya mahīṃ te 'tha cāturhòtrama akalpayana saṃyājayantò viprāṃśa ca rājanyāṃśa ca viśasa tathā

हिन्दी अर्थ

सड़वान् यस्त्रिवर्गुण कि तस्मिन् मुक्तलक्षणम्

English

Descending to earth, they arranged the Chaturhotra, performing sacrifices for brahmanas, kshatriyas and vaishyas.

अध्याय 12

श्लोक 315.9

पूज्यमाना दविजैर नित्यं मॊदमाना गृहे रताः याजनाध्यापन रताः शरीमन्तॊ लॊकविश्रुताः

pūjyamānā davijaira nityaṃ mòdamānā gṛhe ratāḥ yājanādhyāpana ratāḥ śarīmantò lòkaviśrutāḥ

हिन्दी अर्थ

जीवन्मुक्तका क्‍या लक्षण है? सुहृद्धिः संनिवार्यस्तेविरक्तस्येव भेषजम्

English

Constantly honoured by the twice-born, rejoicing, devoted to household life, intent on sacrificing and teaching, prosperous, renowned in the world.

अध्याय 12

श्लोक 315.10

अवतीर्णेषु शिष्येषु वयासः पुत्रसहायवान तूस्नीं धयानपरॊ धीमान एकान्ते समुपाविशत

avatīrṇeṣu śiṣyeṣu vayāsaḥ putrasahāyavāna tūsnīṃ dhayānaparò dhīmāna ekānte samupāviśata

हिन्दी अर्थ

अयं चापि सुकष्टस्ते द्वितीयो55श्रमसंकर:

English

interpretation. What then is Sankusuka or Sanku cukal The above version is offered tentatively. The commentator imagines that the true sense of the verse is that it declares such men to be unable to attain to Mahadayu which is Brahma and not long life.

अध्याय 12

श्लोक 315.11

तं ददर्शाश्रमपदे नारदः सुमहातपः अथैनम अब्रवीत काले मधुराक्षरया गिरा

taṃ dadarśāśramapade nāradaḥ sumahātapaḥ athainama abravīta kāle madhurākṣarayā girā

हिन्दी अर्थ

सगोत्रमाविशन्त्यास्ते तृतीयों गोत्रसंकर: अगम्या परभार्येति चतुर्थो धर्मसंकर:

English

offering.' I do not see the necessity of discarding the obvious meaning.

अध्याय 12

श्लोक 315.12

भॊ भॊ महर्षे वासिष्ठ बरह्मघॊषॊ न वर्तते एकॊ धयानपरस तूस्नीं किम आस्से चिन्तयन्न इव

bhò bhò maharṣe vāsiṣṭha barahmaghòṣò na vartate ekò dhayānaparasa tūsnīṃ kima āsse cintayanna iva

हिन्दी अर्थ

अविज्ञानेन वा युक्ता भिथ्याज्ञानेन वा पुन:

English

wound round the thumb, as the Grihyasutras declare.

अध्याय 12

श्लोक 315.13

बरह्मघॊषैर विरहितः पर्वतॊ ऽयं न शॊभते रजसा तमसा चैव सॊमः सॊपप्लवॊ यथा

barahmaghòṣaira virahitaḥ parvatò 'yaṃ na śòbhate rajasā tamasā caiva sòmaḥ sòpaplavò yathā

हिन्दी अर्थ

करने योग्य कार्य कर डालनेको उद्यत हो गयी हैं यदि किंचिच्छुतं ते5स्ति सर्व कृतमनर्थकम्

English

fallen copiously' or words to that effect. Krisara or Kricara is food made of rice and pease, or rice and sesame; probably what is now called Khichree.

अध्याय 12

श्लोक 315.14

न भराजते यथा पूर्वं निषादानाम इवालयः देवर्षिगणजुष्टॊ ऽपि वेदध्वनिनिराकृतः

na bharājate yathā pūrvaṃ niṣādānāma ivālayaḥ devarṣigaṇajuṣṭò 'pi vedadhvaninirākṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

गया हो तो आपने अपने ही दोषसे वह सब व्यर्थ कर दिया है

English

avoided, being too direct.

अध्याय 12

श्लोक 315.15

ऋषयश च हि देवाश च गन्धर्वाश च महौजसः विमुक्ता बरह्मघॊषेण न भराजन्ते यथा पुरा

ṛṣayaśa ca hi devāśa ca gandharvāśa ca mahaujasaḥ vimuktā barahmaghòṣeṇa na bharājante yathā purā

हिन्दी अर्थ

दुष्टाया लक्ष्यते लिड्रं विवृण्वत्याप्रकाशितम् हृदयकी प्रीतिपर आघात करनेवाला है

English

consequences of those deeds visit the doer without fail. This verse, however, seems to say that the recollection of those sins forces itself upon the sinner and makes him miserable in spite of himself.

अध्याय 12

श्लोक 315.16

नारदस्य वचः शरुत्वा कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत महर्षे यत तवया परॊक्तं वेदवादविचक्षण

nāradasya vacaḥ śarutvā kṛṣṇadvaipāyanò 'baravīta maharṣe yata tavayā paròktaṃ vedavādavicakṣaṇa

हिन्दी अर्थ

येयं मत्परिषत् कृत्स्ना जेतुमिच्छसि तामपि

English

Merit or sin, according to him, does not depend on the overt act alone. Both depend on the mind. Hence the injunction against even mentally harming others.

अध्याय 12

श्लोक 315.17

एतन मनॊ ऽनुकूलं मे भवान अर्हति भासितुम सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वत्र च कुतूहली

etana manò 'nukūlaṃ me bhavāna arhati bhāsituma sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvatra ca kutūhalī

हिन्दी अर्थ

अपितु यह जो मेरी सारी सभा बैठी है, इसे भी जीतना चाहती हैं मत्यक्षप्रतिघाताय स्वपक्षोद्भावनाय च

English

if the mind be sinful, no associate can be of any help. The mind alone is the cause of virtue and piety.

अध्याय 12

श्लोक 315.18

तरिषु लॊकेषु यद्वृत्तं सर्वं तव मते सथितम तद आज्ञापय विप्रर्षे बरूहि किं करवाणि ते

tariṣu lòkeṣu yadvṛttaṃ sarvaṃ tava mate sathitama tada ājñāpaya viprarṣe barūhi kiṃ karavāṇi te

हिन्दी अर्थ

भी बारंबार अपनी दृष्टि फेंक रही हैं

English

"Whatever happens in the three worlds stands by your approval; command me, brahmana sage, tell me what I may do for you."

अध्याय 12

श्लोक 315.19

यन मया समनुष्ठेयं बरह्मर्षे तद उदाहर वियुक्तस्येह शिष्यैर मे नातिहृष्टम इदं मनः

yana mayā samanuṣṭheyaṃ barahmarṣe tada udāhara viyuktasyeha śiṣyaira me nātihṛṣṭama idaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

भूय: सृजसि योगांस्त्वं विषामृतमिवैकताम् अलाभ शक्षापि रक्तस्य सो5पि दोषो विषोपम:

English

"Brahmarishi, tell me what I should undertake; my mind, separated here from my pupils, is not much delighted."

अध्याय 12

श्लोक 315.20

[नारद] अनाम्नाय मला वेदा बराह्मणस्याव्रतं मलम मलं पृथिव्या वाहीकाः सत्रीणां कौतूहलं मलम

[nārada] anāmnāya malā vedā barāhmaṇasyāvrataṃ malama malaṃ pṛthivyā vāhīkāḥ satrīṇāṃ kautūhalaṃ malama

हिन्दी अर्थ

तत् त्वं सत्रप्रतिच्छन्ना मयि नाहसि गूहितुम् रूपयौवनसौभाग्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम्

English

[Narada said:] "Without recitation, the Vedas are stained; for a brahmana, absence of vows is a stain; Bahlikas are the stain of the earth; curiosity is the stain of women.

अध्याय 12

श्लोक 315.21

अधीयतां भवान वेदान सार्धं पुत्रेण धीमता विधुन्वन बरह्मघॊषेण रक्षॊभयकृतं तमः

adhīyatāṃ bhavāna vedāna sārdhaṃ putreṇa dhīmatā vidhunvana barahmaghòṣeṇa rakṣòbhayakṛtaṃ tamaḥ

हिन्दी अर्थ

रूप, यौवन और सौभाग्य है

English

Study the Vedas, along with your wise son, shaking off with the sound of Brahman the darkness made by fear."

अध्याय 12

श्लोक 315.22

[भी] नारदस्य वचः शरुत्वा वयासः परमधर्मवित तथेत्य उवाच संहृष्टॊ वेदाभ्यासे दृध वरतः

[bhī] nāradasya vacaḥ śarutvā vayāsaḥ paramadharmavita tathetya uvāca saṃhṛṣṭò vedābhyāse dṛdha varataḥ

हिन्दी अर्थ

आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय हानार्जवम् विनाशका कारण बन जाता है

English

[Bhishma said:] Hearing Narada's words, Vyasa, knower of supreme dharma, firm in his vows, said "So be it," glad, in the study of the Vedas.

अध्याय 12

श्लोक 315.23

शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासम अथाकरॊत सवरेणॊच्चैः स शैक्षेण लॊकान आपूरयन्न इव

śukena saha putreṇa vedābhyāsama athākaròta savareṇòccaiḥ sa śaikṣeṇa lòkāna āpūrayanna iva

हिन्दी अर्थ

प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत

English

With his son Shuka he took up the study of the Vedas, filling the worlds as it were with his loud recitation.

अध्याय 12

श्लोक 315.24

तयॊर अभ्यसतॊर एवं नानाधर्मप्रवादिनॊः वातॊ ऽतिमात्रं परववौ समुद्रानिल वेजितः

tayòra abhyasatòra evaṃ nānādharmapravādinòḥ vātò 'timātraṃ paravavau samudrānila vejitaḥ

हिन्दी अर्थ

ततश्नारुतरं वाक्‍्यं॑ प्रचक्रामाथ भाषितुम् अपेतमुपपन्नार्थमष्टादशगुणान्वितम्

English

As the two studied thus, speaking of various dharmas, a wind blew exceedingly, stirred by the ocean's air.

अध्याय 12

श्लोक 315.25

ततॊ ऽनध्याय इति तं वयासः पुत्रम अवारयत शुकॊ वारित मात्रस तु कौतूहलसमन्वितः

tatò 'nadhyāya iti taṃ vayāsaḥ putrama avārayata śukò vārita mātrasa tu kautūhalasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

पज्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप

English

Then Vyasa restrained his son, saying, "It is a time of no study." But Shuka, though restrained, was full of curiosity.

अध्याय 12

श्लोक 315.26

अपृच्छत पितरं बरह्मन कुतॊ वायुर अभूद अयम आख्यातुम अर्हति भवान वायॊः सर्वं विचेष्टितम

apṛcchata pitaraṃ barahmana kutò vāyura abhūda ayama ākhyātuma arhati bhavāna vāyòḥ sarvaṃ viceṣṭitama

हिन्दी अर्थ

शृणु संसार्यमाणानां पदार्थपदवाक्यत: जा रहे हैं। आप इनमेंसे एक-एकका अलग-अलग लक्षण सुनिये

English

He asked his father, "Brahmana, whence has this wind come? You ought to tell all the workings of the wind."

अध्याय 12

श्लोक 315.27

शुकस्यैतद वचः शरुत्वा वयासः परमविस्मितः अनध्याय निमित्ते ऽसमिन्न इदं वचनम अब्रवीत

śukasyaitada vacaḥ śarutvā vayāsaḥ paramavismitaḥ anadhyāya nimitte 'saminna idaṃ vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

तत्रातिशायिनी बुद्धिस्तत् सौक्ष्म्यमिति वर्तते

English

Hearing this word of Shuka, Vyasa, greatly astonished, spoke these words concerning the cause of the suspension of study.

अध्याय 12

श्लोक 315.28

दिव्यं ते चक्षुर उत्पन्नं सवस्थं ते निर्मलं मनः तमसा रजसा चापि तयक्तः सत्त्वे वयवस्थितः

divyaṃ te cakṣura utpannaṃ savasthaṃ te nirmalaṃ manaḥ tamasā rajasā cāpi tayaktaḥ sattve vayavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धि है, उसीका नाम सौक्ष्म्य है कंचिदर्थमभिप्रेत्य सा संख्येत्युपधार्यताम्

English

"Divine sight has arisen in you; your mind is healthy and pure; freed of tamas and rajas, you are established in sattva.

अध्याय 12

श्लोक 315.29

आदर्शे सवाम इव छायां पश्यस्य आत्मानम आत्मना नयस्यात्मनि सवयं वेदान बुद्ध्या समनुचिन्तय

ādarśe savāma iva chāyāṃ paśyasya ātmānama ātmanā nayasyātmani savayaṃ vedāna buddhyā samanucintaya

हिन्दी अर्थ

क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो जना:

English

As one sees one's own reflection in a mirror, so you see the self by the self; placing the Vedas within the self, ponder them with the mind.

अध्याय 12

श्लोक 315.30

देव यानचरॊ विष्णॊः पितृयानश च तामसः दवाव एतौ परेत्य पन्थानौ दिवं चाधश च गच्छतः

deva yānacarò viṣṇòḥ pitṛyānaśa ca tāmasaḥ davāva etau paretya panthānau divaṃ cādhaśa ca gacchataḥ

हिन्दी अर्थ

एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय

English

The path of the gods, belonging to Vishnu, and the path of the ancestors, dark: these two paths after death lead to heaven and downward.

अध्याय 12

श्लोक 315.31

पृथिव्याम अन्तरिक्षे च यत्र संवान्ति वायवः सप्तैते वायुमार्गा वै तान निबॊधानुपूर्वशः

pṛthivyāma antarikṣe ca yatra saṃvānti vāyavaḥ saptaite vāyumārgā vai tāna nibòdhānupūrvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

वाक्यको आप श्रवण करें नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं ततः

English

On earth and in the sky, where the winds blow, there are seven paths of the winds; learn them in order.

अध्याय 12

श्लोक 315.32

तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन महाबलाः तेषाम अप्य अभवत पुत्रः समानॊ नाम दुर्जयः

tatra devagaṇāḥ sādhyāḥ samabhūvana mahābalāḥ teṣāma apya abhavata putraḥ samānò nāma durjayaḥ

हिन्दी अर्थ

नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्ध नाप्यसंस्कृतम्

English

There the hosts of gods, the Sadhyas, of great strength, came to be; to them too a son was born, named Samana, hard to conquer.

अध्याय 12

श्लोक 315.33

उदानस तस्य पुत्रॊ ऽभूद वयानस तस्याभवत सुतः अपानश च ततॊ जञेयः पराणश चापि ततः परम

udānasa tasya putrò 'bhūda vayānasa tasyābhavata sutaḥ apānaśa ca tatò jañeyaḥ parāṇaśa cāpi tataḥ parama

हिन्दी अर्थ

धर्म, अर्थ और कामके विरुद्ध और संस्कारशून्य ही होगा न शेषमनु कल्पेन निष्कारणमहेतुकम्

English

Udana was his son, Vyana was born as his son, and then Apana is to be known, and after him Prana.

अध्याय 12

श्लोक 315.34

अनपत्यॊ ऽभवत परानॊ दुर्धर्षः शत्रुतापनः पृथक कर्माणि तेषां तु परवक्ष्यामि यथातथम

anapatyò 'bhavata parānò durdharṣaḥ śatrutāpanaḥ pṛthaka karmāṇi teṣāṃ tu paravakṣyāmi yathātathama

हिन्दी अर्थ

आवश्यकता नहीं होगी। यह वाक्य निष्प्रयोजन और युक्तिशून्य भी नहीं होगा

English

Prana was childless, unassailable, a scorcher of foes; I shall tell their separate works as they are.

अध्याय 12

श्लोक 315.35

परानिनां सर्वतॊ वायुश चेष्टा वर्तयते पृथक पराणनाच चैव भूतानां पराण इत्य अभिधीयते

parānināṃ sarvatò vāyuśa ceṣṭā vartayate pṛthaka parāṇanāca caiva bhūtānāṃ parāṇa itya abhidhīyate

हिन्दी अर्थ

ह्वीतोडनुक्रोशतो मानाजन्न वक्ष्यामि कथंचन कोई बात नहीं बोलूँगी

English

In living beings the wind everywhere carries on their separate activities; because it breathes in beings, it is called prana.

अध्याय 12

श्लोक 315.36

परेरयत्य अभ्रसंघातान धूमजांश चॊस्मजांश च यः परथमः परथमे मार्गे परवहॊ नाम सॊ ऽनिलः

parerayatya abhrasaṃghātāna dhūmajāṃśa còsmajāṃśa ca yaḥ parathamaḥ parathame mārge paravahò nāma sò 'nilaḥ

हिन्दी अर्थ

सममेति विवक्षायां तदा सोअ्डर्थ: प्रकाशते

English

The first, which drives clouds born of smoke and heat, is on the first path, the wind named Pravaha.

अध्याय 12

श्लोक 315.37

अम्बरे सनेहम अभ्रेभ्यस तदिद भयश चॊत्तमद्युतिः आवहॊ नाम संवाति दवितीयः शवसनॊ नदन

ambare sanehama abhrebhyasa tadida bhayaśa còttamadyutiḥ āvahò nāma saṃvāti davitīyaḥ śavasanò nadana

हिन्दी अर्थ

स्वार्थमाह परार्थ तत् तदा वाक्‍्यं न रोहति विशड्का जायते तस्मिन् वाक्यं तदपि दोषवत्

English

The second, roaring, blows in the sky moisture from clouds and lightning, of excellent radiance, named Avaha.

अध्याय 12

श्लोक 315.38

उदयं जयॊतिषां शश्वत सॊमादीनां करॊति यः अन्तर्देहेषु चॊदानं यं वदन्ति महर्षयः

udayaṃ jayòtiṣāṃ śaśvata sòmādīnāṃ karòti yaḥ antardeheṣu còdānaṃ yaṃ vadanti maharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रोताके हृदयमें आशंका उत्पन्न होती है, अतः वह वाक्य भी दोषयुक्त ही है

English

That which constantly causes the rising of the luminaries, the moon and the others, and within bodies, the great sages call Udana.

अध्याय 12

श्लोक 315.39

यश चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यॊ वायुर धारयते जलम उद्धृत्याददते चापॊ जीमूतेभ्यॊ ऽमबरे ऽनिलः

yaśa caturbhyaḥ samudrebhyò vāyura dhārayate jalama uddhṛtyādadate cāpò jīmūtebhyò 'mabare 'nilaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रोतुश्चैवात्मनश्वैव स वक्ता नेतरो नूप वही वास्तवमें वक्ता है, दूसरा नहीं

English

That wind which holds water from the four oceans, lifting it up, and takes the waters from the clouds in the sky,

अध्याय 12

श्लोक 315.40

यॊ ऽदभिः संयॊज्य जीमूतान पर्जन्याय परयच्छति उद्वहॊ नाम वर्षिष्ठस तरितीयः स सदागतिः

yò 'dabhiḥ saṃyòjya jīmūtāna parjanyāya parayacchati udvahò nāma varṣiṣṭhasa taritīyaḥ sa sadāgatiḥ

हिन्दी अर्थ

तत्रोत्तरमिदं वाक्‍्यं राजन्नेकमना: शृणु अतः इसके उत्तरमें मेरा यह कथन एकचित्त होकर सुनिये

English

which joins the clouds with water and gives them to Parjanya, is the third, always moving, the best rainer, named Udvaha.

अध्याय 12

श्लोक 315.41

समुह्यमाना बहुधा येन नीलाः पृथग घनाः वर्षमॊक्षकृतारम्भास ते भवन्ति घनाघनाः

samuhyamānā bahudhā yena nīlāḥ pṛthaga ghanāḥ varṣamòkṣakṛtārambhāsa te bhavanti ghanāghanāḥ

हिन्दी अर्थ

पृथगात्मान आत्मानं संश्लिष्टा जतुकाष्ठवत्

English

By it, carried in many ways, the dark clouds separately begin to release rain and become dense masses.

अध्याय 12

श्लोक 315.42

संहता येन चाविद्धा भवन्ति नदतां नदाः रक्षणार्थाय संभूता मेघत्वम उपयान्ति च

saṃhatā yena cāviddhā bhavanti nadatāṃ nadāḥ rakṣaṇārthāya saṃbhūtā meghatvama upayānti ca

हिन्दी अर्थ

शक्ति नहीं है। यही विद्वानोंका निश्चय है नहीं जानता। इसी प्रकार कान भी अपने विषयमें कुछ नहीं जानता

English

By which, struck together, they become the roaring rumblers, and produced for protection they take on cloud-hood.

अध्याय 12

श्लोक 315.43

यॊ ऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा चतुर्थः संवहॊ नाम वायुः स गिरिमर्दनः

yò 'sau vahati devānāṃ vimānāni vihāyasā caturthaḥ saṃvahò nāma vāyuḥ sa girimardanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रत्यक्ष देखनेमें हेतु हैं

English

That which carries the celestial cars of the gods through the sky is the fourth wind named Samvaha, the mountain-crusher.

अध्याय 12

श्लोक 315.44

येन वेगवता रुग्णा रूक्षेणारुजता रसान वायुना विहिता मेघा न भवन्ति बलाहकाः

yena vegavatā rugṇā rūkṣeṇārujatā rasāna vāyunā vihitā meghā na bhavanti balāhakāḥ

हिन्दी अर्थ

विचारयति येनायं॑ निश्चये साध्वसाधुनी महासत्त्वो5ल्पसत्त्वो वा जन्तुर्येनानुमीयते

English

By that swift, rough, painful wind, breaking the waters, the clouds are not made into rain-bearers.

अध्याय 12

श्लोक 315.45

दारुणॊत्पात संचारॊ नभसः सतनयित्नुमान पञ्चमः स महावेगॊ विवहॊ नाम मारुतः

dāruṇòtpāta saṃcārò nabhasaḥ satanayitnumāna pañcamaḥ sa mahāvegò vivahò nāma mārutaḥ

हिन्दी अर्थ

ममायमिति येनायं मनन्‍्यते न ममेति च

English

The fifth, of terrible portents, with thunder in the sky, a wind of great speed, is named Vivaha.

अध्याय 12

श्लोक 315.46

यस्मिन पारिप्लवे दिव्या वहन्त्य आपॊ विहायसा पुण्यं चाकाशगङ्गायास तॊयं विष्टभ्य तिष्ठति

yasmina pāriplave divyā vahantya āpò vihāyasā puṇyaṃ cākāśagaṅgāyāsa tòyaṃ viṣṭabhya tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

है, जिससे जीवात्मा “यह वस्तु मेरी है और यह वस्तु मेरी नहीं है! ऐसा मानता है इति चैकोनविंशोयं द्वन्द्योग इति स्मृत:

English

In which, in its whirl, the divine waters flow through the sky, and it holds fast the holy water of the heavenly Ganga.

अध्याय 12

श्लोक 315.47

दूरात परतिहतॊ यस्मिन्न एकरश्मिर दिवाकरम यॊनिर अंशुसहस्रस्य येन भाति वसुंधरा

dūrāta paratihatò yasminna ekaraśmira divākarama yònira aṃśusahasrasya yena bhāti vasuṃdharā

हिन्दी अर्थ

इतीम॑ विद्धि विंशत्या भूतानां प्रभवाप्ययम्

English

In which, repelled from afar, the single-rayed sun is the source of a thousand beams, by which the earth shines.

अध्याय 12

श्लोक 315.48

यस्माद आप्यायते सॊमॊ निधिर दिव्यॊ ऽमृतस्य च सस्थः परिवहॊ नाम स वायुर जवतां वरः

yasmāda āpyāyate sòmò nidhira divyò 'mṛtasya ca sasthaḥ parivahò nāma sa vāyura javatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

ये दो अन्य प्रकाशक गुण, ये सब मिलकर सत्ताईस हैं प्रकृति सर्वभूतानां पश्यन्त्यध्यात्मचिन्तका:

English

From which the moon is fed, and the divine treasure of nectar, that wind, best of the swift, is named Parivaha.

अध्याय 12

श्लोक 315.49

सर्वप्राण भृतां पराणान यॊ ऽनतकाले निरस्यति यस्य वर्त्मानुवर्तेते मृत्युवैवस्वताव उभौ

sarvaprāṇa bhṛtāṃ parāṇāna yò 'natakāle nirasyati yasya vartmānuvartete mṛtyuvaivasvatāva ubhau

हिन्दी अर्थ

अहं च त्वं च राजेन्द्र ये चाप्यन्ये शरीरिण:

English

It takes away at the end of time the breaths of all living beings; death and Vaivasvata both follow its path.

अध्याय 12

श्लोक 315.50

सम्यग अन्वीक्षतां बुद्ध्या शान्तयाध्यात्म नित्यया धयानाभ्यासाभिरामाणां यॊ ऽमृतत्वाय कल्पते

samyaga anvīkṣatāṃ buddhyā śāntayādhyātma nityayā dhayānābhyāsābhirāmāṇāṃ yò 'mṛtatvāya kalpate

हिन्दी अर्थ

पेश्यास्त्वड्राभिनिर्वत्तिनखरोमाणि चाड्रत:

English

Which suits immortality those who look rightly with an understanding calm and ever centred in the self, delighting in the practice of meditation.

अध्याय 12

श्लोक 315.51

यं समासाद्य वेगेन दिशाम अन्तं परपेदिरे दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि परजापतेः

yaṃ samāsādya vegena diśāma antaṃ parapedire dakṣasya daśa putrāṇāṃ sahasrāṇi parajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

जायते नामरूपत्वं स्त्री पुमान् वेति लिड्गतः कौमारं रूपमापन्नं रूपतो नोपलभ्यते

English

Reaching which with speed the ten thousand sons of Daksha the Prajapati reached the ends of the directions.

अध्याय 12

श्लोक 315.52

येन सृष्टः पराभूतॊ यात्य एव न निवर्तते परावहॊ नाम परॊ वायुः स दुरतिक्रमः

yena sṛṣṭaḥ parābhūtò yātya eva na nivartate parāvahò nāma parò vāyuḥ sa duratikramaḥ

हिन्दी अर्थ

अनेन क्रमयोगेन पूर्व पूर्व न लभ्यते

English

Created by which, one is overcome and goes, never returning; the supreme wind named Pravaha is hard to pass.

अध्याय 12

श्लोक 315.53

एवम एते ऽदितेः पुत्रा मारुताः परमाद्भुताः अनारमन्तः संवान्ति सर्वगाः सर्वधारिणः

evama ete 'diteḥ putrā mārutāḥ paramādbhutāḥ anāramantaḥ saṃvānti sarvagāḥ sarvadhāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात् तु न विभाव्यते अवस्थायामवस्थायां दीपस्येवार्चिषो गति:

English

Thus these sons of Aditi, the Maruts, most wonderful, blow without rest, going everywhere and supporting all.

अध्याय 12

श्लोक 315.54

एतत तु महद आश्वर्यं यद अयं पर्वतॊत्तमः कम्पितः सहसा तेन वायुनाभिप्रवायता

etata tu mahada āśvaryaṃ yada ayaṃ parvatòttamaḥ kampitaḥ sahasā tena vāyunābhipravāyatā

हिन्दी अर्थ

अजसं सर्वलोकस्य क: कुतो वा न वा कुत:

English

This is the great wonder, that this best of mountains was suddenly shaken by that blowing wind.

अध्याय 12

श्लोक 315.55

विष्णॊर निःश्वासवातॊ ऽयं यदा वेगसमीरितः सहसॊदीर्यते तात जगत परव्यथते तदा

viṣṇòra niḥśvāsavātò 'yaṃ yadā vegasamīritaḥ sahasòdīryate tāta jagata paravyathate tadā

हिन्दी अर्थ

सम्बन्ध: कोस्ति भूतानां स्वैरप्पवयवैरिह जायन्त्येवं समुदयात् कलानामिव जन्तव:

English

This is the breath of Vishnu, dear one; when it is suddenly let loose with speed, the world trembles then.

अध्याय 12

श्लोक 315.56

तस्माद बरह्मविदॊ बरह्म नाधीयन्ते ऽतिवायति वायॊर वायुभयं हय उक्तं बरह्म तत पीडितं भवेत

tasmāda barahmavidò barahma nādhīyante 'tivāyati vāyòra vāyubhayaṃ haya uktaṃ barahma tata pīḍitaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

एवमेवात्मना55त्मानमन्यस्मिन् कि न पश्यसि

English

Therefore knowers of Brahman do not recite Brahman when it blows too strongly; the fear of wind from wind is said, and Brahman would be harmed."

अध्याय 12

श्लोक 315.57

एतावद उक्त्वा वचनं पराशर सुतः परभुः उक्त्वा पुत्रम अधीस्वेति वयॊम गङ्गाम अयात तदा

etāvada uktvā vacanaṃ parāśara sutaḥ parabhuḥ uktvā putrama adhīsveti vayòma gaṅgāma ayāta tadā

हिन्दी अर्थ

अथ मां कासि कस्येति किमर्थमनुपृच्छसि कि “आप कौन हैं और किसकी हैं?”

English

Having said only this, the lord, Parashara's son, said to his son "Study," and then went to the sky-Ganga.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।