Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 14/172 · श्लोक 36.1–37.43

पूर्ण अध्याय पाठ89 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 36.1

[वयास] तपसा कर्मभिश चैव परदानेन च भारत पुनाति पापं पुरुषः पूतश चेन न परवर्तते

[vayāsa] tapasā karmabhiśa caiva paradānena ca bhārata punāti pāpaṃ puruṣaḥ pūtaśa cena na paravartate

हिन्दी अर्थ

अनब्रवीत् तव भर्तैष नात्र कार्या विचारणा

English

Vaisampayana said, "After the conclusion of Arjuna's speech, Bhimasena of great wrath and energy, mustering all his patience, said these words unto his eldest brother, 'Thou art, O monarch, conversant with all duties. There is nothing unknown to thee. We always wish to imitate thy conduct, but, alas, we cannot do it!— "7 will not say anything! I will not say anything— ■! Even this is what I had wished! Impelled, however, by great grief I am constrained to say something. Listen to these words of mine, O ruler of men! Through the stupefaction of thy faculties, everything is endangered, and ourselves are being made cheerless and weak. How is it that thou that art the ruler of the world, thou that art conversant with all branches of knowledge, sufferest thy understanding to be clouded, in consequence of cheerlessness, like a coward? The righteous and unrighteous paths of the world are known to thee. There is nothing belonging either to the future or the present that is also unknown to thee, O puissant one! When such is the case, O monarch, I will indicate, O ruler of men, the reasons in favour of your assuming sovereignty. Listen to me with undivided attention. There are two kinds of diseases, viz., physical and mental. Each springs from the other. None of them can be seen existing independently. Without doubt, mental diseases

अध्याय 12

श्लोक 36.2

एककालं तु भुञ्जानश चरन भैक्षं सवकर्मकृत कपालपाणिः खट्वाङ्गी बरह्म चारी सदॊत्थितः

ekakālaṃ tu bhuñjānaśa carana bhaikṣaṃ savakarmakṛta kapālapāṇiḥ khaṭvāṅgī barahma cārī sadòtthitaḥ

हिन्दी अर्थ

आवयोस्तपसा सिद्ध) प्राप्नोतु यदि मन्‍्यसे

English

"Eating once a day, living by alms, doing his own work, with a skull in hand and a skull-topped staff, a celibate, ever rising early,

अध्याय 12

श्लोक 36.3

अनसूयुर अधः शायी कर्म लॊके परकाशयन पूर्णैर दवादशभिर वर्षैर बरह्म हा विप्रमुच्यते

anasūyura adhaḥ śāyī karma lòke parakāśayana pūrṇaira davādaśabhira varṣaira barahma hā vipramucyate

हिन्दी अर्थ

देवराजाभि भूत्यर्थ संकल्पो होष ते हृदि

English

free of envy, sleeping on the ground, proclaiming his deed to the world, a slayer of a Brahmana is freed after twelve full years.

अध्याय 12

श्लोक 36.4

षड्भिर वर्षैः कृच्छ्रभॊजी बरह्म हा पूयते नरः मासे मासे समश्नंस तु तरिभिर वर्षैः परमुच्यते

ṣaḍbhira varṣaiḥ kṛcchrabhòjī barahma hā pūyate naraḥ māse māse samaśnaṃsa tu taribhira varṣaiḥ paramucyate

हिन्दी अर्थ

कुमारमन्तरप्रेक्षी नित्यमेवान्वपद्यत

English

With six years of hard diet the slayer of a Brahmana is purified; eating once a month he is freed in three years.

अध्याय 12

श्लोक 36.5

संवत्सरेण मासाशी पूयते नात्र संशयः तथैवॊपरमन राजन सवल्पेनापि परमुच्यते

saṃvatsareṇa māsāśī pūyate nātra saṃśayaḥ tathaivòparamana rājana savalpenāpi paramucyate

हिन्दी अर्थ

उसका सारा रक्त बाघके द्वारा पी लिया गया है और वह आनन्दहीन हो गया है

English

Eating once a month for a year he is purified, without doubt; likewise, O king, by desisting he is freed even with little.

अध्याय 12

श्लोक 36.6

करतुना चाश्वमेधेन पूयते नात्र संशयः य चास्यावभृथे सनान्ति के चिद एवंविधा नराः

karatunā cāśvamedhena pūyate nātra saṃśayaḥ ya cāsyāvabhṛthe sanānti ke cida evaṃvidhā narāḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्र रुधिरसंसिक्तं पर्यदेवयदातुर:

English

By the horse sacrifice he is purified, without doubt; and certain such men who bathe at its closing bath are purified."

अध्याय 12

श्लोक 36.7

ते सर्वे पूतपाप्मानॊ भवन्तीति परा शरुतिः बराह्मणार्थे हतॊ युद्धे मुच्यते बरह्महत्यया

te sarve pūtapāpmānò bhavantīti parā śarutiḥ barāhmaṇārthe hatò yuddhe mucyate barahmahatyayā

हिन्दी अर्थ

अभ्यधावन्त तं॑ देशं यत्र राजा स सूंजय:

English

All of those, the supreme scripture says, become purified of sin; one slain in battle for a Brahmana's sake is freed from the sin of Brahmin-slaying.

अध्याय 12

श्लोक 36.8

गवां शतसहस्रं तु पात्रेभ्यः परतिपादयन बरह्म हा विप्रमुच्येत सर्वपापेभ्य एव च

gavāṃ śatasahasraṃ tu pātrebhyaḥ paratipādayana barahma hā vipramucyeta sarvapāpebhya eva ca

हिन्दी अर्थ

तदाहं चिन्तन ज्ञात्वा गतवांस्तस्य दर्शनम्

English

A slayer of a Brahmana who gives a hundred thousand cows to worthy recipients is freed from all sins.

अध्याय 12

श्लोक 36.9

कपिलानां सहस्राणि यॊ दद्यात पञ्चविंशतिम दॊग्ध्रीणां स च पापेभ्यः सर्वेभ्यॊ विप्रमुच्यते

kapilānāṃ sahasrāṇi yò dadyāta pañcaviṃśatima dògdhrīṇāṃ sa ca pāpebhyaḥ sarvebhyò vipramucyate

हिन्दी अर्थ

भवितव्यं तथा तच्च न तच्छक्यमतोन्यथा

English

One who gives twenty-five thousand tawny milch cows is freed from all sins.

अध्याय 12

श्लोक 36.10

गॊसहस्रं स वत्सानां दॊग्ध्रीणां पराणसंशये साधुभ्यॊ वै दरिद्रेभ्यॊ दत्त्वा मुच्येत किल्बिषात

gòsahasraṃ sa vatsānāṃ dògdhrīṇāṃ parāṇasaṃśaye sādhubhyò vai daridrebhyò dattvā mucyeta kilbiṣāta

हिन्दी अर्थ

तवैवाभेद्यह्ददयो मा ते5भूदत्र संशय:

English

spring from physical ones. Similarly physical diseases spring from mental ones. This is the truth. He that indulgeth in regrets on account of past physical or mental woes, reapeth woe from woe and suffereth double woe. Cold, heat, and wind,— these three are the attributes of the body, l Their existence in harmony is the sign of health. If one of the three prevails over the rest, remedies have been laid down. Cold is checked by heat, and heat is checked by cold. Goodness, passion, and darkness are the three attributes of the mind. The existence of these three in harmony is the sign of (mental) health. If one of these prevails over the rest, remedies have been prescribed. Grief is checked by joy, and joy is checked by grief. One, living in the present enjoyment of this, wishes to recollect his past woes. Another, living in the present suffering of woe, wishes to recollect his past bliss. Thou, however, wert never sad in grief or glad in bliss. 2 Thou, shouldst not, therefore, use thy memory for becoming sad during times of bliss, or glad during times of woe. It seems that Destiny is all-powerful. Or, if it be thy nature, in consequence of which thou art thus afflicted, how is it that it does not behove thee to recollect the sight thou sawest before, viz., the scantily-clad Krishna dragged, while in her season, before the assembly. 3 Why does it not behove thee to recollect our expulsion from the (Kuru) city and our exile (into the woods) dressed in deerskins, as also our living in the great forests? Why hast thou forgotten the woes inflicted by Jatasura, the battle with Chitrasena, and the distress suffered at the hands of the Sindhu king? Why hast thou forgotten the kick received by the princess Draupadi from Kichaka white we were living in concealment? A fierce battle, O chastiser of foes, like that which thou hast fought with Bhishma and Drona is now before thee, to be fought (however) with thy mind alone. In deed, that battle is now before

अध्याय 12

श्लोक 36.11

शतं तै यस तु काम्बॊजान बराह्मणेभ्यः परयच्छति नियतेभ्यॊ महीपाल स च पापात परमुच्यते

śataṃ tai yasa tu kāmbòjāna barāhmaṇebhyaḥ parayacchati niyatebhyò mahīpāla sa ca pāpāta paramucyate

हिन्दी अर्थ

शापदोषं च त॑ भर्तु: श्रुत्वा प्रकृतिमागता

English

One who gives a hundred Kamboja horses to restrained Brahmanas, lord of the earth, is freed from the sin.

अध्याय 12

श्लोक 36.12

मनॊरथं तु यॊ दद्याद एकस्मा अपि भारत न कीर्तयेत दत्त्वा यः स च पापात परमुच्यते

manòrathaṃ tu yò dadyāda ekasmā api bhārata na kīrtayeta dattvā yaḥ sa ca pāpāta paramucyate

हिन्दी अर्थ

भगवज्छोतुमिच्छामि सुवर्णष्ठीविसम्भवम्

English

One who fulfils a wish of even one person, Bharata, and does not proclaim it after giving, is freed from sin.

अध्याय 12

श्लोक 36.13

सुरा पानं सकृत पीत्वा यॊ ऽगनिवर्णां पिबेद दविजः स पावयत्य अथात्मानम इह लॊके परत्र च

surā pānaṃ sakṛta pītvā yò 'ganivarṇāṃ pibeda davijaḥ sa pāvayatya athātmānama iha lòke paratra ca

हिन्दी अर्थ

आचचक्षे यथावृत्तं सुवर्णष्ठीविनं प्रति

English

A twice-born who once drinks wine, and then drinks it fire-hot, purifies himself here and hereafter.

अध्याय 12

श्लोक 36.14

मेरुप्रपातं परपतञ जवलनं वा समाविशन महाप्रस्थानम आतिष्ठन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

meruprapātaṃ parapataña javalanaṃ vā samāviśana mahāprasthānama ātiṣṭhana mucyate sarvakilbiṣaiḥ

हिन्दी अर्थ

कार्यस्यास्य तु यच्छेषं तत् ते वक्ष्यामि पृच्छत:

English

By falling from Mount Meru, or entering fire, or undertaking the great departure, one is freed of all sins.

अध्याय 12

श्लोक 36.15

बृहस्पतिसवेनेष्ट्वा सुरा पॊ बराह्मणः पुनः समितिं बराह्मणैर गच्छेद इति वै बराह्मणी शरुतिः

bṛhaspatisaveneṣṭvā surā pò barāhmaṇaḥ punaḥ samitiṃ barāhmaṇaira gaccheda iti vai barāhmaṇī śarutiḥ

हिन्दी अर्थ

सत्य है। इस प्रसड़में जो कुछ शेष है, वह तुम्हारे प्रश्नके अनुसार मैं बता रहा हूँ

English

A Brahmana who has drunk wine, having sacrificed with the Brihaspati-sava, should go again to the assembly of Brahmanas—so says the Brahmana scripture.

अध्याय 12

श्लोक 36.16

भूमिप्रदानं कुर्याद यः सुरां पीत्वा विमत्सरः पुनर न च पिबेद राजन संस्कृतः शुध्यते नरः

bhūmipradānaṃ kuryāda yaḥ surāṃ pītvā vimatsaraḥ punara na ca pibeda rājana saṃskṛtaḥ śudhyate naraḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वकामै: सुविहिती निवसावोस्य वेश्मनि

English

One who, free of envy, gives a gift of land after drinking wine and does not drink again, O king, being purified is cleansed.

अध्याय 12

श्लोक 36.17

गुरु तल्पी शिलां तप्ताम आयसीम अधिसंविशेत पाणाव आधाय वा शेफं परव्रजेद ऊर्ध्वदर्शनः

guru talpī śilāṃ taptāma āyasīma adhisaṃviśeta pāṇāva ādhāya vā śephaṃ paravrajeda ūrdhvadarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

पर्वतो मामुवाचेदं काले वचनमर्थवत्

English

One who defiles his teacher's bed should lie on a heated iron slab, or with his organ in his hand go forth looking upward.

अध्याय 12

श्लोक 36.18

शरीरस्य विमॊक्षेण मुच्यते कर्मणॊ ऽशुभात कर्मभ्यॊ विप्रमुच्यन्ते यत्ताः संवत्सरं सत्रियः

śarīrasya vimòkṣeṇa mucyate karmaṇò 'śubhāta karmabhyò vipramucyante yattāḥ saṃvatsaraṃ satriyaḥ

हिन्दी अर्थ

इस समय इनका कुछ उपकार करनेकी बात सोचिये'

English

By leaving the body he is freed from the evil deed; women are freed from their deeds by restraint for a year.

अध्याय 12

श्लोक 36.19

महाव्रतं चरेद यस तु दद्यात सर्वस्वम एव तु गुर्वर्थे वा हतॊ युद्धे स मुच्येत कर्मणॊ ऽशुभात

mahāvrataṃ careda yasa tu dadyāta sarvasvama eva tu gurvarthe vā hatò yuddhe sa mucyeta karmaṇò 'śubhāta

हिन्दी अर्थ

सर्वमेतत् त्वयि विभो भागिनेयोपपद्यते

English

One who practises the great vow and gives all his wealth, or is slain in battle for his teacher, is freed from the evil deed.

अध्याय 12

श्लोक 36.20

अनृतेनॊपचर्ता च परतिरॊद्धा गुरॊस तथा उपहृत्य परियं तस्मै तस्मात पापात परमुच्यते

anṛtenòpacartā ca paratiròddhā guròsa tathā upahṛtya pariyaṃ tasmai tasmāta pāpāta paramucyate

हिन्दी अर्थ

पर्वतो5नुमतो वाक्यमुवाच कुरुपुड़व

English

One who has served by falsehood or obstructed his teacher, having brought him something pleasing, is freed from that sin.

अध्याय 12

श्लोक 36.21

अवकीर्णि निमित्तं तु बरह्महत्या वरतं चरेत खरचर्म वासाः षण मासं तथा मुच्येत किल्बिषात

avakīrṇi nimittaṃ tu barahmahatyā varataṃ careta kharacarma vāsāḥ ṣaṇa māsaṃ tathā mucyeta kilbiṣāta

हिन्दी अर्थ

आवाभ्यामभ्यनुज्ञातो वरं नृवर चिन्तय

English

For breaking the vow of celibacy, one should practise the vow for Brahmin-slaying, wearing an ass's hide for six months; thus he is freed from the offence.

अध्याय 12

श्लोक 36.22

परदारापहारी च परस्यापहरन वसु संवत्सरं वरती भूत्वा तथा मुच्येत किल्बिषात

paradārāpahārī ca parasyāpaharana vasu saṃvatsaraṃ varatī bhūtvā tathā mucyeta kilbiṣāta

हिन्दी अर्थ

तुम्हें आज्ञा देते हैं कि तुम इच्छानुसार कोई वर सोचकर माँग लो

English

An abductor of another's wife and one taking another's property, keeping the vow for a year, is likewise freed from the offence.

अध्याय 12

श्लोक 36.23

सतेयं तु यस्यापहरेत तस्मै दद्यात समं वसु विविधेनाभ्युपायेन तेन मुच्येत किल्बिषात

sateyaṃ tu yasyāpahareta tasmai dadyāta samaṃ vasu vividhenābhyupāyena tena mucyeta kilbiṣāta

हिन्दी अर्थ

संहार ही हो सके। तुम हमारी दृष्टिमें आदरके योग्य हो”

English

One from whom something is stolen should be given equal wealth; by various means he is freed from the offence.

अध्याय 12

श्लोक 36.24

कृच्छ्राद दवादश रात्रेण सवभ्यस्तेन दशावरम परिवेत्ता भवेत पूतः परिवित्तिश च भारत

kṛcchrāda davādaśa rātreṇa savabhyastena daśāvarama parivettā bhaveta pūtaḥ parivittiśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

एष एव परो लाभो निर्वत्तों मे महाफल:

English

By hardship for twelve days, well practised, or at least ten, the younger brother married before the elder and the elder unmarried become pure, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 36.25

निवेश्यं तु भवेत तेन सदा तारयिता पितॄन न तु सत्रिया भवेद दॊषॊ न तु सा तेन लिप्यते

niveśyaṃ tu bhaveta tena sadā tārayitā pitṝna na tu satriyā bhaveda dòṣò na tu sā tena lipyate

हिन्दी अर्थ

यही हमारे लिये महान् फलदायक परम लाभ सिद्ध हो गया

English

The marriage of the younger should be arranged by him, who ever saves his ancestors; there is no fault in the woman, and she is not stained by it.

अध्याय 12

श्लोक 36.26

भजने हय ऋतुना शुद्धं चातुर्मास्यं विधीयते सत्रियस तेन विशुध्यन्ति इति धर्मविदॊ विदुः

bhajane haya ṛtunā śuddhaṃ cāturmāsyaṃ vidhīyate satriyasa tena viśudhyanti iti dharmavidò viduḥ

हिन्दी अर्थ

वृणीष्व राजन् संकल्पं यत् ते हृदि चिरं स्थितम्

English

In union the woman is pure by her season; the Chaturmasya rite is prescribed; women are thereby purified, so those who know dharma say.

अध्याय 12

श्लोक 36.27

सत्रियस तव आशङ्किताः पापैर नॊपगम्या हि जानता रजसा ता विशुध्यन्ते भस्मना भाजनं यथा

satriyasa tava āśaṅkitāḥ pāpaira nòpagamyā hi jānatā rajasā tā viśudhyante bhasmanā bhājanaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

हृदयमें जो चिरकालसे संकल्प हो, वही माँग लो”

English

Women suspected of sin are not to be approached by one who knows; they are purified by their menses as a vessel by ashes.

अध्याय 12

श्लोक 36.28

चतुष्पात सकलॊ धर्मॊ बराह्मणानां विधीयते पादावकृष्टॊ राजन्ये तथा धर्मॊ विधीयते

catuṣpāta sakalò dharmò barāhmaṇānāṃ vidhīyate pādāvakṛṣṭò rājanye tathā dharmò vidhīyate

हिन्दी अर्थ

आयुष्मन्तं महाभागं देवराजसमदुतिम्

English

Dharma is fourfold and complete for Brahmanas; for the kshatriya a quarter less, so dharma is ordained.

अध्याय 12

श्लोक 36.29

तथा वैश्ये च शूद्रे च पादः पादॊ विधीयते विद्याद एवंविधेनैषां गुरुलाघव निश्चयम

tathā vaiśye ca śūdre ca pādaḥ pādò vidhīyate vidyāda evaṃvidhenaiṣāṃ gurulāghava niścayama

हिन्दी अर्थ

इन्द्रके समान तेजस्वी हो

English

Likewise for the Vaishya and Shudra a quarter each is ordained; by such a rule know the weightiness and lightness of their duties.

अध्याय 12

श्लोक 36.30

तिर्यग्यॊनिवधं कृत्वा दरुमांश छित्त्वेतरान बहून तरिरात्रं वायुभक्षः सयात कर्म च परथयेन नरः

tiryagyònivadhaṃ kṛtvā darumāṃśa chittvetarāna bahūna tarirātraṃ vāyubhakṣaḥ sayāta karma ca parathayena naraḥ

हिन्दी अर्थ

रक्ष्यश्ष देवराजात् स देवराजसमद्युति:

English

Having slain animals, and cut many other trees, a man should live three nights on air and make his deed known.

अध्याय 12

श्लोक 36.31

अगम्या गमने राजन परायश्चित्तं विधीयते आर्द्र वस्त्रेण षण मासं विहार्यं भस्मशायिना

agamyā gamane rājana parāyaścittaṃ vidhīyate ārdra vastreṇa ṣaṇa māsaṃ vihāryaṃ bhasmaśāyinā

हिन्दी अर्थ

प्रसादयामास तदा नैतदेवं भवेदिति

English

For intercourse with the forbidden, O king, expiation is prescribed: wearing wet clothes for six months, he should live lying in ashes.

अध्याय 12

श्लोक 36.32

एष एव तु सर्वेषाम अकार्याणां विधिर भवेत बराह्मणॊक्तेन विधिना दृष्टान्तागमहेतुभिः

eṣa eva tu sarveṣāma akāryāṇāṃ vidhira bhaveta barāhmaṇòktena vidhinā dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ

हिन्दी अर्थ

न च त॑ पर्वत: किंचिदुवाचेन्द्रव्यपेक्षया

English

This same rule would apply to all the things not to be done, by the rule declared by Brahmanas, with examples, scriptures and reasons.

अध्याय 12

श्लोक 36.33

सावित्रीम अप्य अधीयानः शुचौ देशे मिताशनः अहिंस्रॊ ऽमन्दकॊ ऽजल्पन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

sāvitrīma apya adhīyānaḥ śucau deśe mitāśanaḥ ahiṃsrò 'mandakò 'jalpana mucyate sarvakilbiṣaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्मर्तव्यो5स्मि महाराज दर्शयिष्यामि ते सुतम्

English

One who recites the Savitri in a pure place, with moderate food, harmless, unhurried and silent, is freed from all offences.

अध्याय 12

श्लोक 36.34

अहःसु सततं तिष्ठेद अभ्याकाशं निशि सवपेत तरिर अह्नस तरिर निशायाश च स वासा जलम आविशेत

ahaḥsu satataṃ tiṣṭheda abhyākāśaṃ niśi savapeta tarira ahnasa tarira niśāyāśa ca sa vāsā jalama āviśeta

हिन्दी अर्थ

सृंजयश्चव यथाकामं प्रविवेश स्वमन्दिरम्

English

He should stay in the open air by day and sleep under the sky at night; three times by day and three times by night, he should enter water with his clothes on.

अध्याय 12

श्लोक 36.35

सत्री शूद्र पतितांश चापि नाभिभाषेद वरतान्वितः पापान्य अज्ञानतः कृत्वा मुच्येद एवं वरतॊ दविजः

satrī śūdra patitāṃśa cāpi nābhibhāṣeda varatānvitaḥ pāpānya ajñānataḥ kṛtvā mucyeda evaṃ varatò davijaḥ

हिन्दी अर्थ

हो रहा था। वह महान् बलशाली था

English

In the vow he should not speak to women, Shudras or outcasts; having done sins unknowingly, the twice-born is freed by this vow.

अध्याय 12

श्लोक 36.36

शुभाशुभफलं परेत्य लभते भूतसाक्षिकः अतिरिच्येत तयॊर यत तु तत कर्ता लभते फलम

śubhāśubhaphalaṃ paretya labhate bhūtasākṣikaḥ atiricyeta tayòra yata tu tata kartā labhate phalama

हिन्दी अर्थ

कुमारस्यान्तरप्रेक्षी बभूव बलवृत्रहा

English

After death one receives the fruit of good and evil, with beings as witnesses; whichever of the two is greater, that fruit the doer receives.

अध्याय 12

श्लोक 36.37

तस्माद दानेन तपसा कर्मणा च शुभं फलम वर्धयेद अशुभं कृत्वा यथा सयाद अतिरेकवान

tasmāda dānena tapasā karmaṇā ca śubhaṃ phalama vardhayeda aśubhaṃ kṛtvā yathā sayāda atirekavāna

हिन्दी अर्थ

वृत्रासुरका वध करनेवाले इन्द्र उस राजकुमारके वधका अवसर देखने लगे

English

Therefore by giving, austerity and action one should increase the good fruit after doing evil, so as to have the excess.

अध्याय 12

श्लोक 36.38

कुर्याच छुभानि कर्माणि निमित्ते पापकर्मणाम दद्यान नित्यं च वित्तानि तथा मुच्येत किल्बिषात

kuryāca chubhāni karmāṇi nimitte pāpakarmaṇāma dadyāna nityaṃ ca vittāni tathā mucyeta kilbiṣāta

हिन्दी अर्थ

व्याप्रो भूत्वा जहीम॑ त्वं राजपुत्रमिति प्रभो

English

One should do good deeds in the matter of sinful deeds and give wealth always; thus he is freed from the offence.

अध्याय 12

श्लोक 36.39

अनुरूपं हि पापस्य परायश्चित्तम उदाहृतम महापातक वर्जं तु परायश्चित्तं विधीयते

anurūpaṃ hi pāpasya parāyaścittama udāhṛtama mahāpātaka varjaṃ tu parāyaścittaṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

सृंजयस्य सुतो वज्र यथैनं पर्वतो5ब्रवीत्

English

Expiation is declared corresponding to the sin; expiation is prescribed excepting the great sins.

अध्याय 12

श्लोक 36.40

भक्ष्याभक्ष्येषु सर्वेषु वाच्यावाच्ये तथैव च अज्ञानज्ञानयॊ राजन विहितान्य अनुजानते

bhakṣyābhakṣyeṣu sarveṣu vācyāvācye tathaiva ca ajñānajñānayò rājana vihitānya anujānate

हिन्दी अर्थ

हृष्ट: सान्त:पुरो राजा वननित्यो बभूव ह

English

In all matters of the edible and the forbidden, the speakable and unspeakable, O king, those who know allow distinctions between ignorance and knowledge.

अध्याय 12

श्लोक 36.41

जानता तु कृतं पापं गुरु सर्वं भवत्य उत अज्ञानात सखलिते दॊषे परायश्चित्तं विधीयते

jānatā tu kṛtaṃ pāpaṃ guru sarvaṃ bhavatya uta ajñānāta sakhalite dòṣe parāyaścittaṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

धात्रीद्वितीयो बाल: स क्रीडार्थ पर्यधावत

English

A sin done knowingly becomes wholly heavy; for a fault in a lapse from ignorance, expiation is prescribed.

अध्याय 12

श्लोक 36.42

शक्यते विधिना पापं यथॊक्तेन वयपॊहितुम आस्तिके शरद्दधाने तु विधिर एष विधीयते

śakyate vidhinā pāpaṃ yathòktena vayapòhituma āstike śaraddadhāne tu vidhira eṣa vidhīyate

हिन्दी अर्थ

खेलनेके लिये गया और इधर-उधर दौड़ने लगा

English

Sin can be removed by the rule as stated; this rule is prescribed for the believing and faithful.

अध्याय 12

श्लोक 36.43

नास्तिकाश्रद्दधानेषु पुरुषेषु कदा चन दम्भदॊषप्रधानेषु विधिर एष न दृश्यते

nāstikāśraddadhāneṣu puruṣeṣu kadā cana dambhadòṣapradhāneṣu vidhira eṣa na dṛśyate

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीपर गिर पड़ा। यह देखकर धाय चिल्ला उठी

English

This rule is never seen for unbelievers and faithless men, in whom the fault of hypocrisy predominates.

अध्याय 12

श्लोक 36.44

शिष्टाचारश च शिष्टश च धर्मॊ धर्मभृतां वर सेवितव्यॊ नरव्याघ्र परेत्य चेह सुखार्थिना

śiṣṭācāraśa ca śiṣṭaśa ca dharmò dharmabhṛtāṃ vara sevitavyò naravyāghra paretya ceha sukhārthinā

हिन्दी अर्थ

शार्टूलो देवराजस्य माययान्तर्हितस्तदा

English

The conduct of the good and the good one, best of those who uphold dharma, tiger among men, are to be followed by one who wishes happiness here and hereafter.

अध्याय 12

श्लोक 36.45

स राजन मॊक्ष्यसे पापात तेन पूर्वेण हेतुना तराणार्थं वा वधेनैषाम अथ वा नृप कर्मणा

sa rājana mòkṣyase pāpāta tena pūrveṇa hetunā tarāṇārthaṃ vā vadhenaiṣāma atha vā nṛpa karmaṇā

हिन्दी अर्थ

अभ्यधावत तं॑ देशं स्वयमेव महीपति:

English

You, O king, will be freed from sin by that former reason, whether in saving or in slaying them, or by action.

अध्याय 12

श्लोक 36.46

अथ वा ते घृणा का चित परायश्चित्तं चरिष्यसि मा तव एवानार्य जुष्टेन कर्मणा निधनं गमः

atha vā te ghṛṇā kā cita parāyaścittaṃ cariṣyasi mā tava evānārya juṣṭena karmaṇā nidhanaṃ gamaḥ

हिन्दी अर्थ

कुमारं विगतानन्दं निशाकरमिव च्युतम्

English

Or if you feel any disgust, you will perform expiation; but do not meet death by a deed practised by the ignoble."

अध्याय 12

श्लोक 37.1

[वैषम्पायन] एवम उक्तॊ भगवता धर्मराजॊ युधिष्ठिरः चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु परत्युवाच तपॊधनम

[vaiṣampāyana] evama uktò bhagavatā dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ cintayitvā muhūrtaṃ tu paratyuvāca tapòdhanama

हिन्दी अर्थ

थी। उसे कोई पलट नहीं सकता था

English

thee in which there is no need of arrows, of friends, of relatives and kinsmen, but which will have to be fought with thy mind alone. If thou givest up thy life-breath before conquering in this battle, then, assuming another body, thou shalt have to fight these very foes again. 4 Therefore, fight that battle this very day, O bull of Bharata's race, disregarding the concerns of thy body, and aided by thy own acts, conquer and identify with thy mind's foe. 5 If thou canst not win that battle, what wilt be thy condition?

अध्याय 12

श्लोक 37.2

किं भक्ष्यं किम अभक्ष्यं च किं च देयं परशस्यते किं च पात्रम अपात्रं वा तन मे बरूहि पितामह

kiṃ bhakṣyaṃ kima abhakṣyaṃ ca kiṃ ca deyaṃ paraśasyate kiṃ ca pātrama apātraṃ vā tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणेषु तपो धर्म: स नित्यो वेदनिश्चित:

English

"What is edible and what forbidden, what is to be given and praised, and who is a worthy and who an unworthy recipient—tell me that, grandsire."

अध्याय 12

श्लोक 37.3

[वयास] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम सिद्धानां चैव संवादं मनॊश चैव परजापतेः

[vayāsa] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama siddhānāṃ caiva saṃvādaṃ manòśa caiva parajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

हठो वा वर्तते लोके कर्मजं वा फलं स्मृतम्

English

[Vyasa said:] "Here they recite this ancient history, the dialogue of the perfected with Manu, the Prajapati.

अध्याय 12

श्लोक 37.4

सिद्धास तपॊव्रतपराः समागम्य पुरा विभुम धर्मं पप्रच्छुर आसीनम आदि काले परजापतिम

siddhāsa tapòvrataparāḥ samāgamya purā vibhuma dharmaṃ papracchura āsīnama ādi kāle parajāpatima

हिन्दी अर्थ

शुभाशुभफल चैते प्राप्तुवन्तीति मे मति:

English

Long ago the perfected, devoted to austerity and vows, gathered and asked about dharma the lord seated, the Prajapati of the beginning:

अध्याय 12

श्लोक 37.5

कथम अन्नं कथं दानं कथम अध्ययनं तपः कार्याकार्यं च नः सर्वं शंस वै तवं परजापते

kathama annaṃ kathaṃ dānaṃ kathama adhyayanaṃ tapaḥ kāryākāryaṃ ca naḥ sarvaṃ śaṃsa vai tavaṃ parajāpate

हिन्दी अर्थ

श्वशुरा गुरवश्चैव मातुलाश्न पितामहा:

English

'How is food, how is giving, how is study, how is austerity, and what is to be done and not done? Tell us all that, Prajapati.'

अध्याय 12

श्लोक 37.6

तैर एवम उक्तॊ भगवान मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत शुश्रूषध्वं यथावृत्तं धर्मं वयास समासतः

taira evama uktò bhagavāna manuḥ savāyambhuvò 'baravīta śuśrūṣadhvaṃ yathāvṛttaṃ dharmaṃ vayāsa samāsataḥ

हिन्दी अर्थ

वयस्या भागिनेयाश्र ज्ञातयक्षु पितामह

English

Thus addressed, the revered Manu Svayambhuva said: 'Listen to dharma briefly, Vyasa, as it is.

अध्याय 12

श्लोक 37.7

अदत्तस्यानुपादानं दानम अध्ययनं तपः अहिंसा सत्यम अक्रॊधः कषमेज्या धर्मलक्षणम

adattasyānupādānaṃ dānama adhyayanaṃ tapaḥ ahiṃsā satyama akròdhaḥ kaṣamejyā dharmalakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

घातिता राज्यलुब्धेन मयैकेन पितामह

English

Not taking what is not given, giving, study, austerity, non-violence, truth, freedom from anger, forbearance and sacrifice are the marks of dharma.

अध्याय 12

श्लोक 37.8

य एव धर्मः सॊ ऽधर्मॊ ऽदेशे ऽकाले परतिष्ठितः आदानम अनृतं हिंसा धर्मॊ वयावस्थिकः समृतः

ya eva dharmaḥ sò 'dharmò 'deśe 'kāle paratiṣṭhitaḥ ādānama anṛtaṃ hiṃsā dharmò vayāvasthikaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

असकृत् सोमपान् वीरान् कि प्राप्स्पामि तपोधन

English

That which is dharma becomes adharma in the wrong place and time; taking, falsehood and violence are held to be dharma by circumstance.

अध्याय 12

श्लोक 37.9

दविविधौ चाप्य उभाव एतौ धर्माधर्मौ विजानताम अप्रवृत्तिः परवृत्तिश च दवैविध्यं लॊकवेदयॊः

davividhau cāpya ubhāva etau dharmādharmau vijānatāma apravṛttiḥ paravṛttiśa ca davaividhyaṃ lòkavedayòḥ

हिन्दी अर्थ

थे, वैसे वीर भूपालोंका वध करके मैं कौन-सा फल पाऊँगा?

English

For those who know dharma and adharma, both are twofold: inaction and action—the twofold in the world and in the Veda.

अध्याय 12

श्लोक 37.10

अप्रवृत्तेर अमर्त्यत्वं मर्त्यत्वं कर्मणः फलम अशुभस्याशुभं विद्याच छुभस्य शुभम एव च

apravṛttera amartyatvaṃ martyatvaṃ karmaṇaḥ phalama aśubhasyāśubhaṃ vidyāca chubhasya śubhama eva ca

हिन्दी अर्थ

चित्तं प्रसादयामास पितुर्मातुश्च वीर्यवान्

English

On the other hand, by winning it, O monarch, thou shalt have attained the great end of life. Applying thy intellect to this, and ascertaining the right and the wrong paths of creatures, follow thou the course adopted by thy sire before thee and govern properly thy kingdom. By good luck, O king, the sinful Duryodhana hath been stain with all his followers. By good luck, thou too hast attained to the condition of Draupadi's locks. I Perform with due rites and profuse presents the horse-sacrifice. We, are thy servants, O son of Pritha, as also Vasudeva of great energy!'"

अध्याय 12

श्लोक 37.11

एतयॊश चॊभयॊः सयातां शुभाशुभतया तथा दैवं च दैवयुक्तं च पराणश च परलयश च ह

etayòśa còbhayòḥ sayātāṃ śubhāśubhatayā tathā daivaṃ ca daivayuktaṃ ca parāṇaśa ca paralayaśa ca ha

हिन्दी अर्थ

माताके चित्तको प्रसन्न किया

English

with joy or depressed with grief.

अध्याय 12

श्लोक 37.12

अप्रेक्षा पूर्वकरणाद अशुभानां शुभं फलम ऊर्ध्वं भवति संदेहाद इह दृष्टार्थम एव वा अप्रेक्षा पूर्वकरणात परायश्चित्तं विधीयते

aprekṣā pūrvakaraṇāda aśubhānāṃ śubhaṃ phalama ūrdhvaṃ bhavati saṃdehāda iha dṛṣṭārthama eva vā aprekṣā pūrvakaraṇāta parāyaścittaṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

वर्षाणां शतमेक॑ च सहस््रं भीमविक्रम:

English

before thee, why dost thou not then recollect the insult to your wife? The recollection of this insult will fill thee with wrath and convince thee that in slaying thy foes,~those insulters of thy wife—thou hast acted very properly.

अध्याय 12

श्लोक 37.13

करॊधमॊहकृते चैव दृष्टान्तागमहेतुभिः शरीराणाम उपक्लेशॊ मनसश च परियाप्रिये तद औषधैश च मन्त्रैश च परायश्चित्तैश च शाम्यति

karòdhamòhakṛte caiva dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ śarīrāṇāma upakleśò manasaśa ca pariyāpriye tada auṣadhaiśa ca mantraiśa ca parāyaścittaiśa ca śāmyati

हिन्दी अर्थ

तर्पयामास देवांश्व पितृश्वैव महाद्युति:

English

of the means of effecting thy salvation by sacrifice and gifts and other act, of piety, thou shalt have to he re-born and to renew this mental battle with thy doubts.

अध्याय 12

श्लोक 37.14

जातिश्रेण्य अधिवासानां कुलधर्मांश च सर्वतः वर्जयेन न हि तं धर्मं येषां धर्मॊ न विद्यते

jātiśreṇya adhivāsānāṃ kuladharmāṃśa ca sarvataḥ varjayena na hi taṃ dharmaṃ yeṣāṃ dharmò na vidyate

हिन्दी अर्थ

कालेन महता राजन् कालधर्ममुपेयिवान्

English

explained by Nilakantha as connected with paramavyaktarupasya. According to Nilakantha, this means that thou shouldst go to, i.e. conquer, and identify thyself with, the param or foe of that which is of unmanifest form, the mind; of course, this would mean that Yudhishthira should identify himself with his own soul, for it is the soul which is his foe and with which he is battling. Such conquest and identification implies the cessation of the battle and, hence, the attainment of tranquillity.

अध्याय 12

श्लोक 37.15

दशवा वेद शास्त्रज्ञास तरयॊ वा धर्मपाठकाः यद बरूयुः कार्य उत्पन्ने स धर्मॊ धर्मसंशये

daśavā veda śāstrajñāsa tarayò vā dharmapāṭhakāḥ yada barūyuḥ kārya utpanne sa dharmò dharmasaṃśaye

हिन्दी अर्थ

यथा त्वां केशव: प्राह व्यासश्व॒ सुमहातपा:

English

Ten who know the Veda and scriptures, or three who recite dharma, what they say when a matter arises is dharma, in a doubt about dharma.

अध्याय 12

श्लोक 37.16

अरुणा मृत्तिका चैव तथा चैव पिपीलकाः शरेष्मातकस तथा विप्रैर अभक्ष्यं विषम एव च

aruṇā mṛttikā caiva tathā caiva pipīlakāḥ śareṣmātakasa tathā vipraira abhakṣyaṃ viṣama eva ca

हिन्दी अर्थ

इष्ट्वा पुण्यर्महायज्ञैरिष्ट लोकमवाप्स्यसि

English

Red earth, ants, the shleshmataka fruit, and poison are forbidden to Brahmanas.

अध्याय 12

श्लोक 37.17

अभक्ष्या बराह्मणैर मत्स्याः शकलैर ये विवर्जिताः चतुष्पात कच्छपाद अन्यॊ मण्डूका जलजाश च ये

abhakṣyā barāhmaṇaira matsyāḥ śakalaira ye vivarjitāḥ catuṣpāta kacchapāda anyò maṇḍūkā jalajāśa ca ye

हिन्दी अर्थ

तपस्वी धर्मतत्त्वज्ञ: कृष्णद्वैपायनोडब्रवीत्

English

Fish without scales are forbidden to Brahmanas; of quadrupeds, other than the tortoise; frogs and water-creatures;

अध्याय 12

श्लोक 37.18

भासा हंसाः सुपर्णाश च चक्रवाका बकाः पलवाः कङ्कॊ मद्गुश च गृध्राश च कालॊलूकं तथैव च

bhāsā haṃsāḥ suparṇāśa ca cakravākā bakāḥ palavāḥ kaṅkò madguśa ca gṛdhrāśa ca kālòlūkaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

देख धर्मके तत्त्वको जाननेवाले तपोधन श्रीकृष्णद्वैपायनने कहा

English

bhasa birds, swans, Garuda-like birds, chakravakas, cranes, plavas, herons, madgu birds, vultures, kalolukas;

अध्याय 12

श्लोक 37.19

करव्यादाः पक्षिणः सर्वे चतुष्पादाश च दंष्ट्रिणः येषां चॊभयतॊ दन्ताश चतुर्दंष्ट्राश च सर्वशः

karavyādāḥ pakṣiṇaḥ sarve catuṣpādāśa ca daṃṣṭriṇaḥ yeṣāṃ còbhayatò dantāśa caturdaṃṣṭrāśa ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्म: प्रमाणं लोकस्य नित्यं धर्मनिवर्तिन:

English

all flesh-eating birds and tusked quadrupeds, those with teeth in both jaws and those with four tusks.

अध्याय 12

श्लोक 37.20

एडकाश्वखरॊष्ट्रीणां सूतिकानां गवाम अपि मानुषीणां मृगीणां च न पिबेद बराह्मणः पयः

eḍakāśvakharòṣṭrīṇāṃ sūtikānāṃ gavāma api mānuṣīṇāṃ mṛgīṇāṃ ca na pibeda barāhmaṇaḥ payaḥ

हिन्दी अर्थ

करो। तपस्या तो ब्राह्मणोंका नित्य धर्म है। यही वेदका निश्चय है

English

A Brahmana should not drink the milk of ewes, mares, she-asses, camels, cows that have just calved, women and deer.

अध्याय 12

श्लोक 37.21

परेतान्नं सूतिकान्नं च यच च किं चिद अनिर्दशम अभॊज्यं चाप्य अपेयं च धेन्वा दुग्धम अनिर्दशम

paretānnaṃ sūtikānnaṃ ca yaca ca kiṃ cida anirdaśama abhòjyaṃ cāpya apeyaṃ ca dhenvā dugdhama anirdaśama

हिन्दी अर्थ

तस्य धर्मस्य कृत्स्नस्य क्षत्रिय: परिरक्षिता

English

Food of the dead and of the newly delivered, anything unprepared, and milk of a cow before ten days, is not to be eaten or drunk.

अध्याय 12

श्लोक 37.22

तक्ष्णश चर्मावकर्तुश च पुंश चल्या रजकस्य च चिकित्सकस्य यच चान्नम अभॊज्यं रक्षिणस तथा

takṣṇaśa carmāvakartuśa ca puṃśa calyā rajakasya ca cikitsakasya yaca cānnama abhòjyaṃ rakṣiṇasa tathā

हिन्दी अर्थ

स बाहुभ्यां विनिग्राह्मो लोकयात्राविधातक:

English

Food of a carpenter, a leather-cutter, an unchaste woman, a washerman, a physician, and a guard is not to be eaten.

अध्याय 12

श्लोक 37.23

गणग्रामाभिशस्तानां रङ्ग सत्री जीविनश च ये परिवित्ति नपुंषां च बन्दि दयूतविदां तथा

gaṇagrāmābhiśastānāṃ raṅga satrī jīvinaśa ca ye parivitti napuṃṣāṃ ca bandi dayūtavidāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

भृत्यो वा यदि वा पुत्रस्तपस्वी वाथ कश्नन

English

Nor of those cursed by guilds or villages, those who live on the stage or on women, the married-before-elder, eunuchs, bards and gamblers.

अध्याय 12

श्लोक 37.24

वार्यमाणाहृतं चान्नं शुक्तं पर्युषितं च यत सुरानुगतम उच्छिष्टम अभॊज्यं शेषितं च यत

vāryamāṇāhṛtaṃ cānnaṃ śuktaṃ paryuṣitaṃ ca yata surānugatama ucchiṣṭama abhòjyaṃ śeṣitaṃ ca yata

हिन्दी अर्थ

अतोडन्यथा वर्तमानो राजा प्राप्रोति किल्बिषम्

English

Food brought when refused, sour, stale, accompanied by liquor, left over and remnants are not to be eaten.

अध्याय 12

श्लोक 37.25

पिष्ट मांसेक्षु शाकानां विकाराः पयसस तथा सक्तु धाना करम्भाश च नॊपभॊज्याश चिरस्थिताः

piṣṭa māṃsekṣu śākānāṃ vikārāḥ payasasa tathā saktu dhānā karambhāśa ca nòpabhòjyāśa cirasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मकी रक्षा नहीं करता, वह राजा धर्मका घात करनेवाला है

English

Preparations of flour, meat, sugarcane and vegetables, and milk, barley meal, parched grain and gruel kept long are not to be eaten.

अध्याय 12

श्लोक 37.26

पायसं कृसरं मांसम अपूपाश च वृथा कृताः अभॊज्याश चाप्य अभक्ष्याश च बराह्मणैर गृहमेधिभिः

pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsama apūpāśa ca vṛthā kṛtāḥ abhòjyāśa cāpya abhakṣyāśa ca barāhmaṇaira gṛhamedhibhiḥ

हिन्दी अर्थ

ते त्वया धर्महन्तारो निहता: सपदानुगा:

English

Payasa, krisara, meat and cakes made for no purpose are not to be eaten by householder Brahmanas.

अध्याय 12

श्लोक 37.27

देवान पितॄन मनुष्यांश च मुनीन गृह्याश च देवताः पूजयित्वा ततः पश्चाद गृहस्थॊ भॊक्तुम अर्हति

devāna pitṝna manuṣyāṃśa ca munīna gṛhyāśa ca devatāḥ pūjayitvā tataḥ paścāda gṛhasthò bhòktuma arhati

हिन्दी अर्थ

राजा हि हन्याद् दद्याच्च प्रजा रक्षेच्च धर्मत:

English

Having worshipped gods, ancestors, men, sages and the household deities, the householder may then eat.

अध्याय 12

श्लोक 37.28

यथा परव्रजितॊ भिक्षुर गृहस्थः सवगृहे वसेत एवंवृत्तः परियैर दारैः संवसन धर्मम आप्नुयात

yathā paravrajitò bhikṣura gṛhasthaḥ savagṛhe vaseta evaṃvṛttaḥ pariyaira dāraiḥ saṃvasana dharmama āpnuyāta

हिन्दी अर्थ

तानि कर्माणि मे ब्रह्मन् दहन्ति च पचन्ति च

English

As a mendicant who has gone forth lives, so a householder in his own house; living thus with dear wives he obtains dharma.

अध्याय 12

श्लोक 37.29

न दद्याद यशसे दानं न भयान नॊपकारिणे न नृत्तगीतशीलेषु हासकेषु च धार्मिकः

na dadyāda yaśase dānaṃ na bhayāna nòpakāriṇe na nṛttagītaśīleṣu hāsakeṣu ca dhārmikaḥ

हिन्दी अर्थ

मेरे वे ही कर्म मुझे जलाते और पकाते हैं

English

A righteous man should not give a gift for fame, nor from fear, nor to a benefactor, nor to those who dance, sing or jest.

अध्याय 12

श्लोक 37.30

न मत्ते नैव चॊन्मत्ते न सतेने न चिकित्सके न वाग घीने विवर्णे वा नाङ्गहीने न वामने

na matte naiva cònmatte na satene na cikitsake na vāga ghīne vivarṇe vā nāṅgahīne na vāmane

हिन्दी अर्थ

फल इस रूपमें प्राप्त होनेके कारण प्रारब्ध ही कर्ता है?

English

Nor to the drunk or mad, nor to a thief or physician, nor to the speechless, discoloured, limb-deficient or dwarf.

अध्याय 12

श्लोक 37.31

न दुर्जने दौष्कुले वा वरतैर वा यॊ न संस्कृतः अश्रॊत्रिये मृतं दानं बराह्मणे ऽबरह्म वादिनि

na durjane dauṣkule vā varataira vā yò na saṃskṛtaḥ aśròtriye mṛtaṃ dānaṃ barāhmaṇe 'barahma vādini

हिन्दी अर्थ

कुरुते पुरुष: कर्म फलमीश्वरगामि तत्

English

Nor to a wicked man or one of bad family, or one not refined by vows; a gift to an unlearned Brahmana who does not expound Brahma is dead.

अध्याय 12

श्लोक 37.32

असम्यक चैव यद दत्तम असम्यक च परतिग्रहः उभयॊः सयाद अनर्थाय दातुर आदातुर एव च

asamyaka caiva yada dattama asamyaka ca paratigrahaḥ ubhayòḥ sayāda anarthāya dātura ādātura eva ca

हिन्दी अर्थ

छेत्तुरेव भवेत् पापं परशोर्न कथठ्चन

English

What is given improperly and accepted improperly leads to harm for both, giver and taker.

अध्याय 12

श्लोक 37.33

यथा खदिरम आलम्ब्य शिलां वाप्य अर्णवं तरन मज्जते मज्जते तद्वद दाता यश च परतीच्छकः

yathā khadirama ālambya śilāṃ vāpya arṇavaṃ tarana majjate majjate tadvada dātā yaśa ca paratīcchakaḥ

हिन्दी अर्थ

कुल्हाड़ी चलानेवाले पुरुषको ही लगता है। कुल्हाड़ीको किसी प्रकार नहीं लगता

English

As one who clings to a khadira branch or a stone and crosses the sea sinks, so sink the giver and the receiver.

अध्याय 12

श्लोक 37.34

काष्ठैर आर्द्रैर यथा वह्निर उपस्तीर्णॊ न दीप्यते तपःस्वाध्यायचारित्रैर एवं हीनः परतिग्रही

kāṣṭhaira ārdraira yathā vahnira upastīrṇò na dīpyate tapaḥsvādhyāyacāritraira evaṃ hīnaḥ paratigrahī

हिन्दी अर्थ

उत्तरदायित्व नहीं है

English

As fire spread with wet wood does not blaze, so the recipient lacking austerity, Vedic study and character.

अध्याय 12

श्लोक 37.35

कपाले यद्वद आपः सयुः शवदृतौ वा यथा पयः आश्रयस्थानदॊषेण वृत्तहीने तथा शरुतम

kapāle yadvada āpaḥ sayuḥ śavadṛtau vā yathā payaḥ āśrayasthānadòṣeṇa vṛttahīne tathā śarutama

हिन्दी अर्थ

प्राप्रुयादिति यस्माच्च ईश्वरे तन्निवेशय

English

As water in a skull or milk in a dog's skin, so learning in one lacking conduct, through the fault of the vessel.

अध्याय 12

श्लोक 37.36

निर्मन्त्रॊ निर्व्रतॊ यः सयाद अशास्त्रज्ञॊ ऽनसूयकः अनुक्रॊशात परदातव्यं दीनेष्व एव नरेष्व अपि

nirmantrò nirvratò yaḥ sayāda aśāstrajñò 'nasūyakaḥ anukròśāta paradātavyaṃ dīneṣva eva nareṣva api

हिन्दी अर्थ

ईश्वरको ही सारे शुभाशुभ कर्मोका कर्तृत्व और फल सौंप दो

English

One who is without mantras, vows, scripture and free of envy, to him out of compassion one should give, even among the wretched.

अध्याय 12

श्लोक 37.37

न वै देयम अनुक्रॊशाद दीनायाप्य अपकारिणे आप्ताचरितम इत्य एव धर्म इत्य एव वा पुनः

na vai deyama anukròśāda dīnāyāpya apakāriṇe āptācaritama itya eva dharma itya eva vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

न परो विद्यते तस्मादेवमेतच्छुभं कृतम्

English

Out of compassion one should not give even to a wretched wrongdoer; "It is the practice of the trustworthy" or "It is dharma"—that is the reason.

अध्याय 12

श्लोक 37.38

निष्कारणं सम तद दत्तं बराह्मणे धर्मवर्जिते भवेद अपात्र दॊषेण न मे ऽतरास्ति विचारणा

niṣkāraṇaṃ sama tada dattaṃ barāhmaṇe dharmavarjite bhaveda apātra dòṣeṇa na me 'tarāsti vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

एवमप्यशुभं कर्म न भूतं न भविष्यति

English

What is given to a Brahmana devoid of dharma is without cause, it is from the fault of an unworthy recipient; I have no doubt here.

अध्याय 12

श्लोक 37.39

यथा दारु मयॊ हस्ती यथा चर्ममयॊ मृगः बराह्मणश चानधीयानस तरयस ते नाम धारकाः

yathā dāru mayò hastī yathā carmamayò mṛgaḥ barāhmaṇaśa cānadhīyānasa tarayasa te nāma dhārakāḥ

हिन्दी अर्थ

अभिपन्नमिदं लोके राज्ञामुद्यतदण्डनम्

English

As a wooden elephant, as a leather deer, so is a Brahmana who has not studied; the three bear only the name.

अध्याय 12

श्लोक 37.40

यथा षण्ढॊ ऽफलः सत्रीषु यथा गौर गवि चाफला शकुनिर वाप्य अपक्षः सयान निर्मन्त्रॊ बराह्मणस तथा

yathā ṣaṇḍhò 'phalaḥ satrīṣu yathā gaura gavi cāphalā śakunira vāpya apakṣaḥ sayāna nirmantrò barāhmaṇasa tathā

हिन्दी अर्थ

त्यज त्वं राजशार्दूल मैवं शोके मन: कृथा:

English

As a eunuch is fruitless among women, as a cow is fruitless with a cow, as a bird is wingless, so is a Brahmana without mantras.

अध्याय 12

श्लोक 37.41

गरामधान्यं यथा शून्यं यथा कूपश च निर्जलः यथा हुतम अनग्नौ च तथैव सयान निराकृतौ

garāmadhānyaṃ yathā śūnyaṃ yathā kūpaśa ca nirjalaḥ yathā hutama anagnau ca tathaiva sayāna nirākṛtau

हिन्दी अर्थ

एवमात्मपरित्यागस्तव राजन् न शोभन:

English

As a village's grain is empty, as a well is waterless, as an oblation is in a fireless place, so is one rejected.

अध्याय 12

श्लोक 37.42

देवतानां पितॄणां च हव्यकव्य विनाशनः शत्रुर अर्थहरॊ मूर्खॊ न लॊकान पराप्तुम अर्हति

devatānāṃ pitṝṇāṃ ca havyakavya vināśanaḥ śatrura arthaharò mūrkhò na lòkāna parāptuma arhati

हिन्दी अर्थ

शरीरवांस्तानि कुर्यादशरीर: पराभवेत्

English

A fool who is a destroyer of the oblations for gods and ancestors, an enemy, a robber of wealth, cannot attain the worlds.'

अध्याय 12

श्लोक 37.43

एतत ते कथितं सर्वं यथावृत्तं युधिष्ठिर समासेन महद धयेतच छरॊतव्यं भरतर्षभ

etata te kathitaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ yudhiṣṭhira samāsena mahada dhayetaca charòtavyaṃ bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

प्रायश्षित्तमकृत्वा तु प्रेत्य तप्तासि भारत

English

All this has been told to you as it was, Yudhishthira, briefly; this great matter is to be heard, bull of the Bharatas."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।