Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 112/172 · श्लोक 259.1–260.39

पूर्ण अध्याय पाठ74 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 259.1

[य] कथं राजा परजा रक्षेन न च किं चित परतापयेत पृच्छामि तवां सतां शरेष्ठ तन मे बरूहि पितामह

[ya] kathaṃ rājā parajā rakṣena na ca kiṃ cita paratāpayeta pṛcchāmi tavāṃ satāṃ śareṣṭha tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

वैसी नौकाओंसे रहित हैं, वे अविवेकी मनुष्य क्या करेंगे?

English

human beings on earth. For true manhood, however, they are neither here nor hereafter. Victorious foes, O sire, proceed cheerfully. Their praises recited the while by bards, in pursuit of the flying combatants. When enemies, coming to battle tarnish the fame of a person, the misery the latter feels is more poignant, I think, than that of death itself. Know that victory is the root of religious merit and of every kind of happiness. That which is regarded as the highest misery by cowards is cheerfully borne by those that are heroes, l Resolved upon acquiring heaven, we should fight, regardless of life itself, and determined to conquer or die, attain a blessed end in heaven. Having taken such an oath, and prepared to throwaway life itself, heroes should courageously rush against the enemy's ranks. In the van should be placed a division of men armed with swords and shields. In the rear should be placed the car-division. In the space intervening should be placed other classes of combatants. This should be the arrangement made for assailing the foe. Those combatants in the army that are veterans should fight in the van. They would protect their comrades behind them. Those amongst the army that would be regarded as foremost for strength and courage, should be placed in the van. The others should stand behind them. They that are inspired with fear should, with care, be comforted and encouraged. These weaker combatants should be placed on the field (without being withdrawn) for at least showing the number of the army (to the foe). 2 If the troops are few, they should be drawn close together for the fight. At times, if their leader wishes, the close array may be extended wide. When a small number of troops is to fight with a great army, the array called Suchimukha should be formed. 3 When a small force is engaged with a large one, the leader of the former may shake hands with his men and utter loud cries to effect, The enemy has broken! The enemy has broken!' Those among them that are endued with strength should resist the enemy, loudly unto their comrades, 'Fresh friends have arrived! Fearlessly strike at your foes!' Those that are in advance of the rest should utter loud shouts and make diverse kinds of noises, and should blow and beat Krakachas, cow-horns, drums, cymbals, and kettle-drums.'"

अध्याय 12

श्लोक 259.2

[भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम दयुमत्सेनस्य संवादं राज्ञा सत्यवता सह

[bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama dayumatsenasya saṃvādaṃ rājñā satyavatā saha

हिन्दी अर्थ

कर्म करनेवाले ब्राह्मणको सर्वत्र सिद्धि प्राप्त होती है धर्म वाधर्मसंकाशं शोचन्निव करोति सः

English

[Bhishma said:] "Here too they cite this ancient tale, the dialogue of Dyumatsena with the king Satyavan.

अध्याय 12

श्लोक 259.3

अव्याहृतं वयाजहार सत्यवान इति नः शरुतम वधाय नीयमानेषु पितुर एवानुशासनात

avyāhṛtaṃ vayājahāra satyavāna iti naḥ śarutama vadhāya nīyamāneṣu pitura evānuśāsanāta

हिन्दी अर्थ

पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्यास्तावत्यस्ता: प्रधारणा:

English

We have heard that Satyavan spoke what had not been said when men were being led to execution by his father's command:

अध्याय 12

श्लोक 259.4

अधर्मतां याति धर्मॊ यात्य अधर्मश च धर्मताम वधॊ नाम भवेद धर्मॊ नैतद भवितुम अर्हति

adharmatāṃ yāti dharmò yātya adharmaśa ca dharmatāma vadhò nāma bhaveda dharmò naitada bhavituma arhati

हिन्दी अर्थ

ऊर्णारूपसवर्णस्य तस्य रूप॑ प्रकाशते अशुक्लं चेतस: सौक्ष्म्यमप्युक्तं ब्राह्मणस्य वै

English

"Dharma goes to adharma and adharma goes to dharma; what is called killing as dharma cannot be so."

अध्याय 12

श्लोक 259.5

[दयुमत्सेन] अथ चेद अवधॊ धर्मॊ धर्मः कॊ जातुचिद भवेत दस्ययश चेन न हन्येरन सत्यवन संकरॊ भवेत

[dayumatsena] atha ceda avadhò dharmò dharmaḥ kò jātucida bhaveta dasyayaśa cena na hanyerana satyavana saṃkarò bhaveta

हिन्दी अर्थ

जातस्य पार्थिविश्वर्य: सृष्टिरत्र विधीयते

English

[Dyumatsena said:] "But if killing is not dharma, what could ever be dharma? If robbers were not slain, Satyavan, there would be confusion.

अध्याय 12

श्लोक 259.6

ममेदम इति नास्यैतत परवर्तेत कलौ युगे लॊकयात्रा न चैव सयाद अथ चेद वेत्थ शंस नः

mamedama iti nāsyaitata paravarteta kalau yuge lòkayātrā na caiva sayāda atha ceda vettha śaṃsa naḥ

हिन्दी अर्थ

आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात् प्रकाशते अहड्कारेडस्य विजिते पज्चैते स्युर्वशानुगा:

English

"This is mine": that would not go on in the Kali age; and the course of the world would not be. If you know, tell us."

अध्याय 12

श्लोक 259.7

[सत्यवत] सर्व एव तरयॊ वर्णाः कार्या बराह्मण बन्धनाः धर्मपाशनिबद्धानाम अल्पॊ वयपचरिष्यति

[satyavata] sarva eva tarayò varṇāḥ kāryā barāhmaṇa bandhanāḥ dharmapāśanibaddhānāma alpò vayapacariṣyati

हिन्दी अर्थ

यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञक:

English

[Satyavan said:] "All three classes should be made subject to the brahmana; of those bound by the nooses of dharma, few will go astray.

अध्याय 12

श्लोक 259.8

यॊ यस तेषाम अपचरेत तम आचक्षीत वै दविजः अयं मे न शृणॊतीति तस्मिन राजा परधारयेत

yò yasa teṣāma apacareta tama ācakṣīta vai davijaḥ ayaṃ me na śṛṇòtīti tasmina rājā paradhārayeta

हिन्दी अर्थ

तथा व्यक्तमयं चैव सांख्ये पूर्व निबोध मे द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतो

English

Whoever of them goes astray, the twice-born should report, saying 'this one does not listen to me'; the king should then decide about him.

अध्याय 12

श्लोक 259.9

तत्वाभेदेन यच छास्त्रं तत कार्यं नान्यथा वधः असमीक्ष्यैव कर्माणि नीतिशास्त्रं यथाविधि

tatvābhedena yaca chāstraṃ tata kāryaṃ nānyathā vadhaḥ asamīkṣyaiva karmāṇi nītiśāstraṃ yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

विषयात् प्रतिसंहार: सांख्यानां सिद्धि लक्षणम्

English

The scripture that is without difference of principle should be followed, not otherwise; killing, without examining actions, is not the policy-science as it is prescribed.

अध्याय 12

श्लोक 259.10

दस्यून हिनस्ति वै राजा भूयसॊ वाप्य अनागसः भार्या माता पिता पुत्रॊ हन्यते पुरुषे हते परेणापकृते राजा तस्मात सम्यक परधारयेत

dasyūna hinasti vai rājā bhūyasò vāpya anāgasaḥ bhāryā mātā pitā putrò hanyate puruṣe hate pareṇāpakṛte rājā tasmāta samyaka paradhārayeta

हिन्दी अर्थ

अप्राज्ञो न तरत्येनं यो हवास्ते न स गच्छति कामग्राहगृहीतस्य ज्ञानमप्यस्य न प्लव:

English

in the above, means the ordinances in respect of Kshatriya duties; that Upapatti, which I understand means reasoning (or conclusion), indicates a disregard for life, for those ordinances lead to no other conclusion. Good behaviour, according to him, means encouraging the soldiers, speaking sweetly to them, and promoting the brave, etc. Means and contrivances consist in punishing desertion and cowardliness, etc. If Nilakantha be right, what Bhishma says is that battles (which, of course, are intended for the protection of righteousness) become possible in consequence of these four causes.

अध्याय 12

श्लोक 259.11

असाधॊश चैव पुरुषॊ लभते शीलम एकदा साधॊश चापि हय असाधुभ्यॊ जायते ऽशॊभना परजा

asādhòśa caiva puruṣò labhate śīlama ekadā sādhòśa cāpi haya asādhubhyò jāyate 'śòbhanā parajā

हिन्दी अर्थ

एतदुन्मज्जनं तस्य यदयं ब्राह्मणो भवेत्

English

Angira, Pulastya, Pulaha, Kratu, and Vasishtha.

अध्याय 12

श्लोक 259.12

न मूलघातः कर्तव्यॊ नैष धर्मः सनातनः अपि खल्व अवधेनैव परायश्चित्तं विधीयते

na mūlaghātaḥ kartavyò naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ api khalva avadhenaiva parāyaścittaṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

तस्मादुन्मज्जने तिषछेत् प्रज्ञया निस्तरेद् यथा करे, उस कालनदसे पार हो जाय

English

The root should not be struck; this is not eternal dharma; indeed atonement is ordained even without killing.

अध्याय 12

श्लोक 259.13

उद्वेजनेन बन्धेन विरूपकरणेन च वधदन्देन ते कलेश्या न पुरॊ ऽहितसंपदा

udvejanena bandhena virūpakaraṇena ca vadhadandena te kaleśyā na purò 'hitasaṃpadā

हिन्दी अर्थ

प्राज्ञस्यानन्तरा सिद्धिरिहलोके परत्र च

English

By harassment, bondage, disfigurement and the penalty of death they are to be afflicted, not before by the wealth of the harmful.

अध्याय 12

श्लोक 259.14

यदा पुरॊहितं वा ते पर्येयुः शरणैषिणः करिष्यामः पुनर बरह्मन न पापम इति वादिनः

yadā puròhitaṃ vā te paryeyuḥ śaraṇaiṣiṇaḥ kariṣyāmaḥ punara barahmana na pāpama iti vādinaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त होते देर नहीं लगती पज्चभि: सततं यज्जैर्विघसाशी यजेत च

English

When they go to the priest for refuge, saying, 'Brahmana, we shall not do wrong again,'

अध्याय 12

श्लोक 259.15

तदा विसर्गम अर्हाः सयुर इतीदं नृपशासनम विभ्रद दण्डाजिनं मुन्दॊ बराह्मणॊ ऽरहति वाससम

tadā visargama arhāḥ sayura itīdaṃ nṛpaśāsanama vibhrada daṇḍājinaṃ mundò barāhmaṇò 'rahati vāsasama

हिन्दी अर्थ

रहे। नित्य पठ्चमहायज्ञोंका अनुष्ठान करे और यज्ञशिष्ट अन्नका ही भोजन करे

English

then they should be released: so is the king's rule. A brahmana wearing the staff and deerskin, shaven, deserves clothing.

अध्याय 12

श्लोक 259.16

गरीयांसॊ गरीयांसम अपराधे पुनः पुनः तथा विसर्गम अर्हन्ति न यथा परथमे तथा

garīyāṃsò garīyāṃsama aparādhe punaḥ punaḥ tathā visargama arhanti na yathā parathame tathā

हिन्दी अर्थ

असंरोधेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेदगर्हिताम् स्वधर्मेण क्रियावांक्ष॒ कर्मणा सो5प्यसंकर:

English

The more weighty, with repeated offence, deserve release again, but not as at the first."

अध्याय 12

श्लोक 259.17

[दयुमत्सेन] यत्र यत्रैव शक्येरन संयन्तुं समये परजाः स तावत परॊच्यते धर्मॊ यावन न परतिलङ्घ्यते

[dayumatsena] yatra yatraiva śakyerana saṃyantuṃ samaye parajāḥ sa tāvata paròcyate dharmò yāvana na paratilaṅghyate

हिन्दी अर्थ

धर्माधर्मविशेषज्ञ: सर्व तरति दुस्तरम्

English

[Dyumatsena said:] "Wherever the subjects can be restrained by agreement, so far dharma is said to be, so long as it is not transgressed.

अध्याय 12

श्लोक 259.18

अहन्यमानेषु पुनः सर्वम एव पराभवेत पूर्वे पूर्वतरे चैव सुशास्या अभवञ जनाः

ahanyamāneṣu punaḥ sarvama eva parābhaveta pūrve pūrvatare caiva suśāsyā abhavaña janāḥ

हिन्दी अर्थ

वीतहर्षमदक्रोधो ब्राह्णो नावसीदति वह ब्राह्मण कभी विषादको नहीं प्राप्त होता है

English

When there is no killing, all would be defeated; earlier and still earlier people were easily ruled.

अध्याय 12

श्लोक 259.19

मृदवः सत्यभूयिष्ठा अल्पद्रॊहाल्प मन्यवः पुरा धिग दन्द एवासीद वाग दन्दस तदनन्तरम

mṛdavaḥ satyabhūyiṣṭhā alpadròhālpa manyavaḥ purā dhiga danda evāsīda vāga dandasa tadanantarama

हिन्दी अर्थ

ज्ञानवत्त्वेन कर्माणि कुर्वन् सर्वत्र सिध्यति

English

Gentle, mostly truthful, of little malice and little anger; formerly there was only the rod of 'Shame on you!' and then the rod of words.

अध्याय 12

श्लोक 259.20

आसीद आदान दण्डॊ ऽपि वधदण्डॊ ऽदय वर्तते वधेनापि न शक्यन्ते नियन्तुम अपरे जनाः

āsīda ādāna daṇḍò 'pi vadhadaṇḍò 'daya vartate vadhenāpi na śakyante niyantuma apare janāḥ

हिन्दी अर्थ

स जायते म्रियते चापि देही

English

There was also the rod of taking, and now the rod of killing is in use; and even by killing other people cannot be restrained.

अध्याय 12

श्लोक 259.21

नैव दस्युर मनुष्याणां न देवानाम इति शरुतिः न गन्धर्वपितॄणां च कः कस्येह न कश्चनन

naiva dasyura manuṣyāṇāṃ na devānāma iti śarutiḥ na gandharvapitṝṇāṃ ca kaḥ kasyeha na kaścanana

हिन्दी अर्थ

पज्चत्रिंशदधिकद्विशततमोध्याय: उन्मज्जंश्न॒ निमज्जंश्व ज्ञानवान् प्लववान् भवेत्

English

The robber is not of men, nor of the gods, so it is heard, nor of gandharvas and ancestors; who here is anyone's?

अध्याय 12

श्लोक 259.22

पद्मं शमशानाद आदत्ते पिशाचाच चापि दैवतम तेषु यः समयं कुर्याद अज्ञेषु हतबुद्धिषु

padmaṃ śamaśānāda ādatte piśācāca cāpi daivatama teṣu yaḥ samayaṃ kuryāda ajñeṣu hatabuddhiṣu

हिन्दी अर्थ

देशकर्मानुरागार्थानुपायापायनिश्चयै:

English

He takes a lotus from the cremation ground and a deity from a pishacha; he who makes an agreement with the ignorant and dull-witted..."

अध्याय 12

श्लोक 259.23

[सत्यवत] तान न शक्नॊषि चेत साधून परित्रातुम अहिंसया कस्य चिद भूतभव्यस्य लाभेनान्तं तथा कुरु

[satyavata] tāna na śaknòṣi ceta sādhūna paritrātuma ahiṃsayā kasya cida bhūtabhavyasya lābhenāntaṃ tathā kuru

हिन्दी अर्थ

ध्यानयोगका अभ्यास करे" यच्छेद् वाडुमनसी बुद्धया य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम्

English

[Satyavan said:] "If you cannot save the good by non-violence, then make an end by gaining something of the past and future."

अध्याय 12

श्लोक 259.24

[दयुमत्सेन] राजानॊ लॊकयात्रार्थं तप्यन्ते परमं तपः अपत्रपन्ति तादृग्भ्यस तथा वृत्ता भवन्ति च

[dayumatsena] rājānò lòkayātrārthaṃ tapyante paramaṃ tapaḥ apatrapanti tādṛgbhyasa tathā vṛttā bhavanti ca

हिन्दी अर्थ

परमात्मामें नियन्त्रित करना चाहिए

English

[Dyumatsena said:] "Kings perform the highest austerity for the course of the world; they are ashamed before such men, and so they become.

अध्याय 12

श्लोक 259.25

वित्रास्यमानाः सुकृतॊ न कामाद घनन्ति दुष्कृतीन सुकृतेनैव राजानॊ भूयिष्ठं शासते परजाः

vitrāsyamānāḥ sukṛtò na kāmāda ghananti duṣkṛtīna sukṛtenaiva rājānò bhūyiṣṭhaṃ śāsate parajāḥ

हिन्दी अर्थ

एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषो5पि सुदारुण: यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तम:

English

Terrified, the virtuous do not kill evildoers by desire; kings rule the subjects mostly by virtue.

अध्याय 12

श्लोक 259.26

शरेयसः शरेयसीम एवंवृत्तिं लॊकॊ ऽनुवर्तते सदैव हि गुरॊर वृत्तम अनुवर्तन्ति मानवाः

śareyasaḥ śareyasīma evaṃvṛttiṃ lòkò 'nuvartate sadaiva hi guròra vṛttama anuvartanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

तरत्येवं महादुर्ग जरामरणसागरम्

English

The world follows the better and better livelihood; men ever follow the conduct of the elder.

अध्याय 12

श्लोक 259.27

आत्मानम असमाधाय समाधित्सति यः परान विषयेष्व इन्द्रियवशं मानवाः परहसन्ति तम

ātmānama asamādhāya samādhitsati yaḥ parāna viṣayeṣva indriyavaśaṃ mānavāḥ parahasanti tama

हिन्दी अर्थ

जिज्ञासु हो तो वेदोक्त सकाम कर्मोकी सीमाको लाँघ जाता है अपानाक्ष: प्राणयुग: प्रज्ञायुर्जीवबन्धन:

English

Men laugh at the one who, without restraining himself, wishes to restrain others, under the sway of senses in objects.

अध्याय 12

श्लोक 259.28

यॊ राज्ञॊ दम्भमॊहेन किं चित कुर्याद असांप्रतम सर्वॊपायैर नियम्यः स तथा पापान निवर्तते

yò rājñò dambhamòhena kiṃ cita kuryāda asāṃpratama sarvòpāyaira niyamyaḥ sa tathā pāpāna nivartate

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीर: श्रद्धादमपुर:सर:

English

Whoever does something improper through the king's pride and delusion should be restrained by every means, and so he turns from sin.

अध्याय 12

श्लोक 259.29

आत्मैवादौ नियन्तव्यॊ दुष्कृतं समियच्छता दन्दयेच च महादन्तैर अपि बन्धून अनन्तरान

ātmaivādau niyantavyò duṣkṛtaṃ samiyacchatā dandayeca ca mahādantaira api bandhūna anantarāna

हिन्दी अर्थ

जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके विराजते अक्षरं गन्तुमनसो विधि वक्ष्यामि शीघ्रगम्

English

One should first restrain oneself, for one who restrains evil; and punish with great punishments even near kinsmen.

अध्याय 12

श्लोक 259.30

यत्र वै पापकृत कलेश्यॊ न महद दुःखम अर्छति वर्धन्ते तत्र पापानि धर्मॊ हरसति च धरुवम इति कारुण्यशीलस तु विद्वान वै बराह्मणॊ ऽनवशात

yatra vai pāpakṛta kaleśyò na mahada duḥkhama archati vardhante tatra pāpāni dharmò harasati ca dharuvama iti kāruṇyaśīlasa tu vidvāna vai barāhmaṇò 'navaśāta

हिन्दी अर्थ

अव्यक्तस्य तथैश्वर्य क्रमश: प्रतिपद्यते भी प्राप्त कर लेता है-

English

Where a sinner is afflicted yet meets no great sorrow, there sins grow and dharma surely shrinks; so the learned brahmana of compassionate nature taught.

अध्याय 12

श्लोक 259.31

इति चैवानुशिष्टॊ ऽसमि पूर्वैस तात पितामहैः आश्वासयद्भिः सुभृशम अनुक्रॊशात तथैव च

iti caivānuśiṣṭò 'sami pūrvaisa tāta pitāmahaiḥ āśvāsayadbhiḥ subhṛśama anukròśāta tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

तथा योगस्य युक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यत:

English

So I was instructed by earlier fathers and grandfathers, very much comforting me out of compassion.

अध्याय 12

श्लोक 259.32

एतत परथमकल्पेन राजा कृतयुगे ऽभजत पादॊ ऽनेनापि धर्मेण गच्छेत तरेतायुगे तथा दवापरे तु दविपादेन पादेन तव अपरे युगे

etata parathamakalpena rājā kṛtayuge 'bhajata pādò 'nenāpi dharmeṇa gaccheta taretāyuge tathā davāpare tu davipādena pādena tava apare yuge

हिन्दी अर्थ

सिद्धि प्राप्त होती है, उसका भी वर्णन करता हूँ शैशिरस्तु यथा धूम: सूक्ष्म: संश्रयते नभ:

English

In the first age, the Krita, the king followed this; by this dharma a quarter goes in the Treta, a half in the Dvapara, a quarter in the other age.

अध्याय 12

श्लोक 259.33

तथा कलियुगे पराप्ते राज्ञां दुश्चरितेन ह भवेत कालविशेषेण कला धर्मस्य सॊदशी

tathā kaliyuge parāpte rājñāṃ duścaritena ha bhaveta kālaviśeṣeṇa kalā dharmasya sòdaśī

हिन्दी अर्थ

अथ धूमस्य विरमे द्वितीयं रूपदर्शनम्

English

So in the Kali, by the kings' ill conduct, according to the particular time dharma would be a sixteenth part.

अध्याय 12

श्लोक 259.34

अथ परथमकल्पेन सत्यवन संकरॊ भवेत आयुः शक्तिं च कालं च निर्दिश्य तप आदिशेत

atha parathamakalpena satyavana saṃkarò bhaveta āyuḥ śaktiṃ ca kālaṃ ca nirdiśya tapa ādiśeta

हिन्दी अर्थ

जब कुहरा निवृत्त हो जाता है, तब दूसरे रूपका दर्शन होता है अपां व्यतिक्रमे चास्य वह्नलिरूपं प्रकाशते

English

Then, Satyavan, by the first rule there would be confusion; stating life, power and time, one should enjoin austerity.

अध्याय 12

श्लोक 259.35

सत्याय हि यथा नेह जह्याद धर्मफलं महत भूतानाम अनुकम्पार्थं मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत

satyāya hi yathā neha jahyāda dharmaphalaṃ mahata bhūtānāma anukampārthaṃ manuḥ savāyambhuvò 'baravīta

हिन्दी अर्थ

अग्नि प्रकाशित दिखायी देती है

English

So that one not give up the great fruit of dharma for truth here, Manu the Self-born spoke, out of compassion for beings."

अध्याय 12

श्लोक 260.1

[य] अविरॊधेन भूतानां तयागः षाद्गुण्यकारकः यः सयाद उभय भाग्धर्मस तन मे बरूहि पितामह

[ya] aviròdhena bhūtānāṃ tayāgaḥ ṣādguṇyakārakaḥ yaḥ sayāda ubhaya bhāgdharmasa tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

नैव क्रुद्धय॑ति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिर: वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तक:

English

avoided challenges to battle by beginning a sacrifice. See Harivansa, the sections on the Syamantaka

अध्याय 12

श्लोक 260.2

गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य तयागधर्मस्य चॊभयॊः अदूरसंप्रस्थितयॊः किं सविच छरेयः पितामह

gārhasthyasya ca dharmasya tayāgadharmasya còbhayòḥ adūrasaṃprasthitayòḥ kiṃ savica chareyaḥ pitāmaha

हिन्दी अर्थ

प्रज्ञावद्धिः प्रक्लृप्तानि यानासनगृहाणि च

English

[Yudhishthira said:] "Of the dharma of the householder and the dharma of renunciation, both near at hand, which is the better, grandsire?"

अध्याय 12

श्लोक 260.3

[भी] उभौ धर्मौ महाभागाव उभौ परमदुश्चरौ उभौ महाफलौ तात सद्भिर आचरिताव उभौ

[bhī] ubhau dharmau mahābhāgāva ubhau paramaduścarau ubhau mahāphalau tāta sadbhira ācaritāva ubhau

हिन्दी अर्थ

धर्मज्ञानि विशिष्टानि कार्याकार्योपधारणात् उन्हींमें वेद प्रतिष्ठित है

English

[Bhishma said:] "Both dharmas are great, both very hard to practise, both of great fruit, dear, and both practised by the good.

अध्याय 12

श्लोक 260.4

अत्र ते वर्तयिष्यामि परामान्यम उभयॊस तयॊः शृणुष्वैक मनाः पार्थ छिन्नधर्मार्थसंशयम

atra te vartayiṣyāmi parāmānyama ubhayòsa tayòḥ śṛṇuṣvaika manāḥ pārtha chinnadharmārthasaṃśayama

हिन्दी अर्थ

करके इनके समुच्चयको ही कारण बताते हैं

English

Here I shall tell you the authority of both; hear, Partha, one-pointed, doubts in dharma and wealth cut.

अध्याय 12

श्लोक 260.5

अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम कपिलस्य गॊश च संवादं तन निबॊध युधिष्ठिर

atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama kapilasya gòśa ca saṃvādaṃ tana nibòdha yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

कर्मस्था विषयं ब्रूयु: सत्त्वस्था: समदर्शिन: तपस्विन: प्रशान्ताश्न सत्त्वस्थाश्न कृते युगे

English

Here too they cite this ancient tale, the dialogue of Kapila and the cow; learn it, Yudhishthira.

अध्याय 12

श्लोक 260.6

आम्नायम अनुपश्यन हि पुराणं शाश्वतं धरुवम नहुषः पूर्वम आलेभे तवस्तुर गाम इतिनः शरुतम

āmnāyama anupaśyana hi purāṇaṃ śāśvataṃ dharuvama nahuṣaḥ pūrvama ālebhe tavastura gāma itinaḥ śarutama

हिन्दी अर्थ

राग-द्वेषको मनसे हटाकर तपस्याका आश्रय लेते हैं

English

Seeing the ancient, eternal, firm tradition, Nahusha formerly performed the offering of Tvashta's cow, so we have heard.

अध्याय 12

श्लोक 260.7

तां नियुक्ताम अदीनात्मा सत्त्वस्थः समये रतः जञानवान नियताहारॊ ददर्श पलिलस तदा

tāṃ niyuktāma adīnātmā sattvasthaḥ samaye rataḥ jañānavāna niyatāhārò dadarśa palilasa tadā

हिन्दी अर्थ

तेन सर्वानिवाप्नोति कामान् यान् मनसेच्छति कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते

English

Her, thus engaged, Palila, undismayed in mind, abiding in goodness and devoted to rule, knowing, restrained in food, then saw.

अध्याय 12

श्लोक 260.8

स बुद्धिम उत्तमां पराप्तॊ नैष्ठिकीम अकुतॊभयाम समरामि शिथिलं सत्यं वेदा इत्य अब्रवीत सकृत

sa buddhima uttamāṃ parāptò naiṣṭhikīma akutòbhayāma samarāmi śithilaṃ satyaṃ vedā itya abravīta sakṛta

हिन्दी अर्थ

संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे

English

Attaining the highest final understanding, free of fear, he said once, "I remember the loosened truth: the Vedas."

अध्याय 12

श्लोक 260.9

तां गाम ऋषिः सयूम रश्मिः परविश्य यतिम अब्रवीत हंहॊ वेदा यदि मता धर्माः केनापरे मताः

tāṃ gāma ṛṣiḥ sayūma raśmiḥ paraviśya yatima abravīta haṃhò vedā yadi matā dharmāḥ kenāpare matāḥ

हिन्दी अर्थ

दृश्यन्ते नापि दृश्यन्ते कलेरन्ते पुन: किल गवां भूमेश्च ये चापामोषधीनां च ये रसा:

English

The sage Syumarashmi, entering that cow, said to the ascetic: "O Vedas! If the Vedas are authorities, by what are other dharmas held?

अध्याय 12

श्लोक 260.10

तपस्विनॊ धृतिमतः शरुतिविज्ञानचक्षुषः सर्वम आर्षं हि मन्यन्ते वयाहृतं विदितात्मनः

tapasvinò dhṛtimataḥ śarutivijñānacakṣuṣaḥ sarvama ārṣaṃ hi manyante vayāhṛtaṃ viditātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थित:

English

Ascetics, steadfast, with the eye of hearing and discernment, hold all the sages' utterances as known to the self.

अध्याय 12

श्लोक 260.11

तस्यैवं गततृष्णस्य विज्वरस्य निराशिषः का विवक्षास्ति वेदेषु निरारम्भस्य सर्वशः

tasyaivaṃ gatatṛṣṇasya vijvarasya nirāśiṣaḥ kā vivakṣāsti vedeṣu nirārambhasya sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

नास्येन्द्रियमनेकाग्रं न विक्षिप्तमनोरथ: तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुति:

English

For one so free of craving, free of fever, without hope and wholly without undertaking, what intent to speak is there about the Vedas?"

अध्याय 12

श्लोक 260.12

[कपिल] नाहं वेदान विनिन्दामि न विवक्षामि कर्हि चित पृथग आश्रमिणां कर्माण्य एकार्थानीति नः शरुतम

[kapila] nāhaṃ vedāna vinindāmi na vivakṣāmi karhi cita pṛthaga āśramiṇāṃ karmāṇya ekārthānīti naḥ śarutama

हिन्दी अर्थ

अहिंख: सर्वभूतानामीदृक् सांख्यो विमुच्यते

English

[Kapila said:] "I do not blame the Vedas nor ever wish to; we have heard that the works of those in different stages have one aim.

अध्याय 12

श्लोक 260.13

गच्छत्य एव परित्यागी वानप्रस्थश च गच्छति गृहस्थॊ बरह्मचारी च उभौ ताव अपि गच्छतः

gacchatya eva parityāgī vānaprasthaśa ca gacchati gṛhasthò barahmacārī ca ubhau tāva api gacchataḥ

हिन्दी अर्थ

योगैश्वर्यमतिक्रान्तो यो निष्क्रामति मुच्यते एवं भवति निर्द॑न्द्धो ब्रह्माणं चाधिगच्छति

English

The renouncer goes and the forest-dweller goes; the householder and the celibate student, those two also go.

अध्याय 12

श्लोक 260.14

देव याना हि पन्थानश चत्वारः शाश्वता मताः तेषां जयायः कनीयस्त्वं फलेषूक्तं बलाबलम

deva yānā hi panthānaśa catvāraḥ śāśvatā matāḥ teṣāṃ jayāyaḥ kanīyastvaṃ phaleṣūktaṃ balābalama

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मभावको प्राप्त होता है, इसमें कोई संशय नहीं है

English

The four paths of the gods are held eternal; among them the greater and lesser differ; the strength and weakness is told in the fruits.

अध्याय 12

श्लोक 260.15

एवं विदित्वा सर्वार्थान आरभेद इति वैदिकम नारभेद इति चान्यत्र नैष्ठिकी शरूयते शरुतिः

evaṃ viditvā sarvārthāna ārabheda iti vaidikama nārabheda iti cānyatra naiṣṭhikī śarūyate śarutiḥ

हिन्दी अर्थ

षट्त्रिंशदधिकद्धिशततमो ध्याय: शान्तिके लिये वास्तविक ज्ञानके आश्रित हो जाय

English

Having thus known all aims, one should undertake: so says the Vedic; elsewhere the final scripture says one should not undertake.

अध्याय 12

श्लोक 260.16

अनारम्भे हय अदॊषः सयाद आरम्भे ऽदॊष उत्तमः एवं सथितस्य शास्त्रस्य दुर्विज्ञेयं बलाबलम

anārambhe haya adòṣaḥ sayāda ārambhe 'dòṣa uttamaḥ evaṃ sathitasya śāstrasya durvijñeyaṃ balābalama

हिन्दी अर्थ

पुष्यते च पुनः सर्वान् प्रज्ञया मुक्तहेतुकान्

English

In not undertaking there would be no fault; in undertaking faultlessness is best; for a scripture so stated, the strength and weakness are hard to know.

अध्याय 12

श्लोक 260.17

यद्य अत्र किं चित परत्यक्षम अहिंसायाः परं मतम ऋते तव आगमशास्त्रेभ्यॊ बरूहि तद यदि पश्यसि

yadya atra kiṃ cita paratyakṣama ahiṃsāyāḥ paraṃ matama ṛte tava āgamaśāstrebhyò barūhi tada yadi paśyasi

हिन्दी अर्थ

वचनोंका बारंबार पोषण करता रहता है पूत्वा तृणमिषीकां वा ते लभन्ते न किंचन

English

If here you see anything direct, held higher than non-violence, apart from the scriptures of tradition, tell it."

अध्याय 12

श्लोक 260.18

[सयूमरष्मि] सवर्गकामॊ यजेतेति सततं शरूयते शरुतिः फलं परकल्प्य पूर्वं हि ततॊ यज्ञः परतायते

[sayūmaraṣmi] savargakāmò yajeteti satataṃ śarūyate śarutiḥ phalaṃ parakalpya pūrvaṃ hi tatò yajñaḥ paratāyate

हिन्दी अर्थ

जानकर परमेश्वरकी उपासनासे निवृत्त हो जाते हैं, वे कल्याणके भागी नहीं होते

English

[Syumarashmi said:] "'One desiring heaven should sacrifice': so scripture is constantly heard; having first imagined the fruit, the sacrifice is then extended.

अध्याय 12

श्लोक 260.19

अजश चाश्वश च मेषश च गौश च पक्षिगणाश च ये गराम्यारण्या ओषधयः पराणस्यान्नम इति शरुतिः

ajaśa cāśvaśa ca meṣaśa ca gauśa ca pakṣigaṇāśa ca ye garāmyāraṇyā oṣadhayaḥ parāṇasyānnama iti śarutiḥ

हिन्दी अर्थ

निरुक्तमेतयोरेतत् स्‍्वभावपरिभावयो: स्वभाव और परिभावके तत्त्वका यह आगे बताया जानेवाला विवेचन सुनो

English

Goat, horse, ram, cow, and flocks of birds, village and forest herbs: food for breath, so scripture says.

अध्याय 12

श्लोक 260.20

तथैवान्नं हय अहर अहः सायं परातर्निरुप्यते पशवश चाथ धान्यं च यज्ञस्याङ्गम इति शरुतिः

tathaivānnaṃ haya ahara ahaḥ sāyaṃ parātarnirupyate paśavaśa cātha dhānyaṃ ca yajñasyāṅgama iti śarutiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रज्ञावन्त: प्रयोक्तारो ज्ञानवद्धिरनुछिता: कार्योका यथावत् अनुष्ठान होता है (स्वभावसे--अपने-आप नहीं)

English

Likewise food is offered day by day, evening and morning; animals and grain are a limb of sacrifice, so scripture says.

अध्याय 12

श्लोक 260.21

एतानि सहयज्ञेन परजापतिर अकल्पयत तेन परजापतिर देवान यज्ञेनायजत परभुः

etāni sahayajñena parajāpatira akalpayata tena parajāpatira devāna yajñenāyajata parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

राजानो भुज्जते राज्यं प्रज्ञया तुल्यलक्षणा:

English

These together with sacrifice Prajapati devised; by it the lord Prajapati sacrificed to the gods by sacrifice.

अध्याय 12

श्लोक 260.22

ते समान्यॊन्यं चराः सर्वे परानिनः सप्त सप्त च यज्ञेषूपाकृतं विश्वं पराहुर उत्तमसंज्ञितम

te samānyònyaṃ carāḥ sarve parāninaḥ sapta sapta ca yajñeṣūpākṛtaṃ viśvaṃ parāhura uttamasaṃjñitama

हिन्दी अर्थ

दूसरोंपर शासन करते हैं विद्यया तात सृष्टानां विद्यैवेह परा गति:

English

They all say that these moving beings, seven and seven, are equal to each other; the universe offered in sacrifices is called the highest.

अध्याय 12

श्लोक 260.23

एतच चैवाभ्यनुज्ञातं पूर्वैः पूर्वतरैस तथा कॊ जातु न विचिन्वीत विद्वान सवां शक्तिम आत्मनः

etaca caivābhyanujñātaṃ pūrvaiḥ pūrvataraisa tathā kò jātu na vicinvīta vidvāna savāṃ śaktima ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

जगतमें सब प्राणियोंकी सृष्टि विद्यासे हुई है और उनकी परम गति विद्या ही है

English

And this was approved by earlier and still earlier; what learned man would not examine his own power?

अध्याय 12

श्लोक 260.24

पशवश च मनुष्याश च दरुमाश चौषधिभिः सह सवर्गम एवाभिकाङ्क्षन्ते न च सवर्गस तव ऋते मखम

paśavaśa ca manuṣyāśa ca darumāśa cauṣadhibhiḥ saha savargama evābhikāṅkṣante na ca savargasa tava ṛte makhama

हिन्दी अर्थ

जरायुजाण्डजोद्धिज्जस्वेदजं चोपलक्षयेत् प्राणी हैं, उन सबके जन्मकी ओर भी लक्ष्य करना चाहिए

English

Animals, men, trees with herbs wish for heaven alone, and there is no heaven without sacrifice.

अध्याय 12

श्लोक 260.25

ओषध्यः पशवॊ वृक्षा वीरुदाज्यं पयॊ दधि हविर भूमिर दिशः शरद्धा कालश चैतानि दवादश

oṣadhyaḥ paśavò vṛkṣā vīrudājyaṃ payò dadhi havira bhūmira diśaḥ śaraddhā kālaśa caitāni davādaśa

हिन्दी अर्थ

उपपन्नं हि यच्चेष्टा विशिष्येत विशेष्यया

English

Herbs, animals, trees, creepers, ghee, milk, curds, oblation, earth, the quarters, faith and time: these twelve.

अध्याय 12

श्लोक 260.26

ऋचॊ यजूंसि सामानि यजमानश च सॊदशः अग्निर जञेयॊ गृहपतिः स सप्तदश उच्यते अङ्गान्य एतानि यज्ञस्य यज्ञॊ मूलम इति शरुतिः

ṛcò yajūṃsi sāmāni yajamānaśa ca sòdaśaḥ agnira jañeyò gṛhapatiḥ sa saptadaśa ucyate aṅgānya etāni yajñasya yajñò mūlama iti śarutiḥ

हिन्दी अर्थ

विशिष्टता स्वत: सिद्ध है बहुपाद्धयो विशिष्टानि द्विपदानि बहून्यपि

English

The Rik, Yajus and Saman verses, and the sacrificer as sixteenth; fire, the householder, is known as seventeenth. These are the limbs of sacrifice; sacrifice is the root, so scripture says.

अध्याय 12

श्लोक 260.27

आज्येन पयसा दध्ना शकृद आमिक्षया तवचा वालैः शृङ्गेन पादेन संभवत्य एव गौर्मखम एवं परत्येकशः सर्वं यद यद अस्य विधीयते

ājyena payasā dadhnā śakṛda āmikṣayā tavacā vālaiḥ śṛṅgena pādena saṃbhavatya eva gaurmakhama evaṃ paratyekaśaḥ sarvaṃ yada yada asya vidhīyate

हिन्दी अर्थ

पार्थिवानि विशिष्टानि तानि ह्ान्ञानि भुज्जते

English

With ghee, milk, curds, dung, curd-cheese, skin, hair, horn and foot the cow becomes the sacrifice; so each is for whatever is ordained for it.

अध्याय 12

श्लोक 260.28

यज्ञं वहन्ति संभूय सहर्त्विग्भिः सदक्षिणैः संहत्यैतानि सर्वाणि यज्ञं निर्वर्तयन्त्य उत

yajñaṃ vahanti saṃbhūya sahartvigbhiḥ sadakṣiṇaiḥ saṃhatyaitāni sarvāṇi yajñaṃ nirvartayantya uta

हिन्दी अर्थ

(पक्षी)। अपार्थिवोंसे पार्थिव श्रेष्ठ हैं, क्योंकि वे अन्न भोजन करते हैं मध्यमानि विशिष्टानि जातिधर्मोपधारणात्

English

They carry the sacrifice together, with priests and fees; all these together bring the sacrifice to completion.

अध्याय 12

श्लोक 260.29

यज्ञार्थानि हि सृष्टानि यथा वै शरूयते शरुतिः एवं पूर्वे पूर्वतराः परवृत्ताश चैव मानवाः

yajñārthāni hi sṛṣṭāni yathā vai śarūyate śarutiḥ evaṃ pūrve pūrvatarāḥ paravṛttāśa caiva mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्य अधमकी अपेक्षा श्रेष्ठ हैं; क्योंकि वे जाति-धर्मको धारण करते हैं

English

These are created for sacrifice, as scripture is heard; so the earlier and still earlier men acted.

अध्याय 12

श्लोक 260.30

न हिनस्ति हय आरभते नाभिद्रुह्यति किं चन यज्ञॊ यस्तव्य इत्य एव यॊ यजत्य अफलेप्सया

na hinasti haya ārabhate nābhidruhyati kiṃ cana yajñò yastavya itya eva yò yajatya aphalepsayā

हिन्दी अर्थ

प्रवक्तृणि विशिष्टानि सर्वधर्मोपधारणात्

English

He who sacrifices without desire for fruit, thinking 'sacrifice must be done,' neither harms nor betrays anyone.

अध्याय 12

श्लोक 260.31

यज्ञाङ्गान्य अपि चैतानि यथॊक्तानि न संशयः विधिना विधियुक्तानि तारयन्ति परस्परम

yajñāṅgānya api caitāni yathòktāni na saṃśayaḥ vidhinā vidhiyuktāni tārayanti parasparama

हिन्दी अर्थ

सधर्मा निखिला वेदा: २80 के भ्यो विनि:सृता: आत्मज्ञानि विशिष्टानि जन्माजन्मोपधारणात्

English

These limbs of sacrifice, as stated, without doubt, joined by rule, carry each other across.

अध्याय 12

श्लोक 260.32

आम्नायम आर्षं पश्यामि यस्मिन वेदाः परतिष्ठिताः तं विद्वांसॊ ऽनुपश्यन्ति बराह्मणस्यानुदर्शनात

āmnāyama ārṣaṃ paśyāmi yasmina vedāḥ paratiṣṭhitāḥ taṃ vidvāṃsò 'nupaśyanti barāhmaṇasyānudarśanāta

हिन्दी अर्थ

स त्यागी सत्यसंकल्प: सत्य: शुचिरथेश्वर:

English

I see the tradition of the sages in which the Vedas are established; the learned see it by following the brahmana.

अध्याय 12

श्लोक 260.33

बराह्मण परभवॊ यज्ञॊ बराह्मणार्पण एव च अनु यज्ञं जगत सर्वं यज्ञश चानु जगत सदा

barāhmaṇa parabhavò yajñò barāhmaṇārpaṇa eva ca anu yajñaṃ jagata sarvaṃ yajñaśa cānu jagata sadā

हिन्दी अर्थ

शब्दब्रह्मणि निष्णातं परे च कृतनिश्चयम् ज्ञानान्विता हि पश्यन्ति ते देवास्तात ते द्विजा:

English

Sacrifice has the brahmana as its source and is offered to the brahmana; the whole world follows sacrifice and sacrifice follows the world.

अध्याय 12

श्लोक 260.34

ओम इति बरह्मणॊ यॊनिर नमः सवाहा सवधा वसत यस्यैतानि परयुज्यन्ते यथाशक्ति कृतान्य अपि

oma iti barahmaṇò yònira namaḥ savāhā savadhā vasata yasyaitāni parayujyante yathāśakti kṛtānya api

हिन्दी अर्थ

तेषां माहात्म्यभावस्य सदृशं नास्ति किंचन

English

Om is the womb of Brahman; salutation, svaha, svadha, vashat: for him who uses these, even if done as far as he is able,

अध्याय 12

श्लोक 260.35

न तस्य तरिषु लॊकेषु परलॊकभयं विदुः इति वेदा वदन्तीह सिद्धाश च परमर्षयः

na tasya tariṣu lòkeṣu paralòkabhayaṃ viduḥ iti vedā vadantīha siddhāśa ca paramarṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्विधस्य भूतस्य सर्वस्येशा: स्वयम्भुव: ज्ञानवानेव कर्माणि कुर्वन् सर्वत्र सिध्यति

English

they say he has no fear of the next world in the three worlds: so the Vedas say here, and the perfected and great sages.

अध्याय 12

श्लोक 260.36

रिचॊ यजूंसि सामानि सतॊभाश च विधिचॊदिताः यस्मिन्न एतानि सर्वाणि बहिर एव स वै दविजः

ricò yajūṃsi sāmāni satòbhāśa ca vidhicòditāḥ yasminna etāni sarvāṇi bahira eva sa vai davijaḥ

हिन्दी अर्थ

कि तु कर्म स्वभावोयं ज्ञानं कर्मेति वा पुन:

English

The Rik, Yajus, Saman and stobha verses enjoined by rule: the twice-born in whom all these are only outward.

अध्याय 12

श्लोक 260.37

अग्न्याधेये यद भवति यच च सॊमे सुते दविज यच चेतरैर महायज्ञैर्वेद तद भगवान सवतः

agnyādheye yada bhavati yaca ca sòme sute davija yaca cetaraira mahāyajñairveda tada bhagavāna savataḥ

हिन्दी अर्थ

क्या यह कर्म स्वभावसिद्ध है अथवा ज्ञानजनित? सहित इस विषयका वर्णन करूँगा, तुम उसे सुनो

English

In the setting up of the fires, in the soma pressing, twice-born, and in the other great sacrifices, the blessed Veda knows it of itself.

अध्याय 12

श्लोक 260.38

तस्माद बरह्मन यजेतैव याजयेच चाविचारयन यजतः सवर्गविधिना परेत्य सवर्गफलं महत

tasmāda barahmana yajetaiva yājayeca cāvicārayana yajataḥ savargavidhinā paretya savargaphalaṃ mahata

हिन्दी अर्थ

हैवमेके प्रशंसन्ति स्वभावमपरे जना:

English

Therefore, brahmana, one should sacrifice and cause to sacrifice without doubting; for the sacrificer, by the rule of heaven, there is great fruit of heaven after death.

अध्याय 12

श्लोक 260.39

नायं लॊकॊ ऽसत्य अयज्ञानां परश चेति विनिश्चयः वेदवादविदश चैव परमानम उभयं तदा

nāyaṃ lòkò 'satya ayajñānāṃ paraśa ceti viniścayaḥ vedavādavidaśa caiva paramānama ubhayaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

की प्रशंसा करते हैं और दूसरे लोग स्वभावके गुण गाते हैं त्रयमेतत् पृथग्भूतमविवेक॑ तु केचन

English

"This world is not for the non-sacrificers, nor the next": so it is settled; the knowers of Vedic disputation also hold both as authority."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।