Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 161/172 · श्लोक 327.97–327.107

पूर्ण अध्याय पाठ11 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 327.97

एवम एतत पुरा दृष्टं मया वै जञानचक्षुषा कथितं तच च वः सर्वं मया पृष्टेन तत्त्वतः

evama etata purā dṛṣṭaṃ mayā vai jañānacakṣuṣā kathitaṃ taca ca vaḥ sarvaṃ mayā pṛṣṭena tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

यत्ते सर्वशरीरेषु तिष्ठन्ति विचरन्ति च निर्गुणो गुणभुक् चैव गुणस्रष्टा गुणाधिक:

English

Thus was this seen long ago by me with the eye of knowledge, and it has been told to you all in truth when I was asked.

अध्याय 12

श्लोक 327.98

करियतां मद्वचः शिष्याः सेव्यतां हरिर ईश्वरः गीयतां वेद शब्दैश च पूज्यतां च यथाविधि

kariyatāṃ madvacaḥ śiṣyāḥ sevyatāṃ harira īśvaraḥ gīyatāṃ veda śabdaiśa ca pūjyatāṃ ca yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

क्योंकि वह निर्गुण, गुणोंका भोक्ता, गुणोंका स्रष्टा तथा गुणोंसे उत्कृष्ट है

English

Do my word, pupils: serve Hari the lord, sing him with Vedic words and worship him by rule."

अध्याय 12

श्लोक 327.99

[वैषम्पायन] इत्य उक्तास तु वयं तेन वेद वयासेन धीमता सर्वे शिष्याः सुतश चास्य शुकः परमधर्मवित

[vaiṣampāyana] itya uktāsa tu vayaṃ tena veda vayāsena dhīmatā sarve śiṣyāḥ sutaśa cāsya śukaḥ paramadharmavita

हिन्दी अर्थ

जलका तेजमें और तेजका वायुमें लय होता है नास्ति तस्मात् परतर: पुरुषाद् वै सनातनात्

English

[Vaishampayana said:] Thus told by the wise Veda Vyasa, we all, the pupils, and his son Shuka, knower of supreme dharma,

अध्याय 12

श्लोक 327.100

स चास्माकम उपाध्यायः सहास्माभिर विशां पते चतुर्वेदॊद्गताभिश च ऋग्भिस तम अभितुष्टुवे

sa cāsmākama upādhyāyaḥ sahāsmābhira viśāṃ pate caturvedòdgatābhiśa ca ṛgbhisa tama abhituṣṭuve

हिन्दी अर्थ

मूलभूत उस सनातन शास्त्रका जगतमें प्रचार किया साज़्रोपनिषदं शास्त्र स्थापयित्वा बृहस्पती

English

has to go to hell where he is obliged to indulge in regrets, l If a person of even firm heart, resolving to complete the discipline, betakes himself to recitation, but fails to attain to completion in consequence of his having freed himself from attachments by a violent stretch without genuine conviction of their inutility or harmful character, he also has to go to hell 2.

अध्याय 12

श्लोक 327.101

एतत ते सर्वम आख्यातं यन मां तवं परिपृच्छसि एवं मे ऽकथयद राजन पुरा दवैपायनॊ गुरुः

etata te sarvama ākhyātaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi evaṃ me 'kathayada rājana purā davaipāyanò guruḥ

हिन्दी अर्थ

पज्चत्रिंशदधिकत्रिशततमो5ध्याय:

English

"Yudhishthira said, 'When the Reciter attains to the essence of that which exists in its own nature (without being anything like created or born objects), which is Supreme, which is indescribable and inconceivable, and which dwells in the syllable om forming the subject of both recitation and meditation (indeed, when Reciters to a state of Brahma), why is it that they have again to take birth in embodied

अध्याय 12

श्लोक 327.102

यश चेदं शृणुयान नित्यं यश चेदं परिकीर्तयेत नमॊ भगवते कृत्वा समाहित मना नरः

yaśa cedaṃ śṛṇuyāna nityaṃ yaśa cedaṃ parikīrtayeta namò bhagavate kṛtvā samāhita manā naraḥ

हिन्दी अर्थ

संतोष प्राप्त हुआ एभि: समन्वितो राजन् गुणैर्विद्वान् बृहस्पति:

English

"Bhishma, said, 'In consequence of the absence of true knowledge and wisdom, Reciters obtain diverse descriptions of hell. The discipline followed by Reciters is certainly very superior. These, however, that I have spoken of, are the faults that appertain to it.'"

अध्याय 12

श्लोक 327.103

भवत्य अरॊगॊ दयुतिमान बलरूपसमन्वितः आतुरॊ मुच्यते रॊगाद बद्धॊमुच्येत बन्धनात

bhavatya arògò dayutimāna balarūpasamanvitaḥ āturò mucyate rògāda baddhòmucyeta bandhanāta

हिन्दी अर्थ

अधीततवांस्तदा शास्त्र सम्यक् चित्रशिखण्डिजम्

English

One becomes free of disease, radiant, endowed with strength and beauty; the afflicted is freed from disease, the bound from bondage.

अध्याय 12

श्लोक 327.104

कामकामी लभेत कामं दीर्घम आयुर अवाप्नुयात बराह्मणः सर्ववेदी सयात कषत्रियॊ विजयी भवेत वैश्यॊ विपुललाभः सयाच छूद्रः सुखम अवाप्नुयात

kāmakāmī labheta kāmaṃ dīrghama āyura avāpnuyāta barāhmaṇaḥ sarvavedī sayāta kaṣatriyò vijayī bhaveta vaiśyò vipulalābhaḥ sayāca chūdraḥ sukhama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

पालयामास पृथिवीं दिवमाखण्डलो यथा करने लगे, जैसे इन्द्र स्वर्गका

English

One desiring a desire gains it and obtains long life; a brahmana would be a knower of all the Vedas, a kshatriya victorious, a vaishya of great gain, and a shudra would gain happiness.

अध्याय 12

श्लोक 327.105

अपुत्रॊ लभते पुत्रं कन्या चैवेप्सितं पतिम लग्न गर्भा विमुच्येत गर्भिणी जनयेत सुतम वन्ध्या परसवम आप्नॊति पुत्रपौत्र समृद्धिमत

aputrò labhate putraṃ kanyā caivepsitaṃ patima lagna garbhā vimucyeta garbhiṇī janayeta sutama vandhyā parasavama āpnòti putrapautra samṛddhimata

हिन्दी अर्थ

बृहस्पतिरुपाध्यायस्तत्र होता बभूव ह

English

The childless gains a son, a maiden the husband she wishes, a woman with a clinging embryo is freed, a pregnant woman bears a son, a barren woman gains offspring rich in sons and grandsons.

अध्याय 12

श्लोक 327.106

कषेमेण गच्छेद अध्वानम इदं यः पथते पथि यॊ यं कामं कामयते स तम आप्नॊति च धरुवम

kaṣemeṇa gaccheda adhvānama idaṃ yaḥ pathate pathi yò yaṃ kāmaṃ kāmayate sa tama āpnòti ca dharuvama

हिन्दी अर्थ

उपाध्याय बृहस्पति होता हुए एकत्र द्वितश्वैव त्रितश्ैव महर्षय:

English

One who reads this on the road goes the road in safety; whatever desire one desires, one surely gains it.

अध्याय 12

श्लोक 327.107

इदं महर्षेर वचनं विनिश्चितं; महात्मनः पुरुषवरस्य कीर्तनम समागमं चर्षिदिवौकसाम इमं; निशम्य भक्ताः सुसुखं लभन्ते

idaṃ maharṣera vacanaṃ viniścitaṃ; mahātmanaḥ puruṣavarasya kīrtanama samāgamaṃ carṣidivaukasāma imaṃ; niśamya bhaktāḥ susukhaṃ labhante

हिन्दी अर्थ

ऋषिर्मेधातिथिश्वैव ताण्ड्यश्वैव महानृषि:

English

This is the settled word of the great sage, the praise of the great-souled best of persons; hearing this assembly of sages and gods, devotees gain great happiness.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।