Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 167/172 · श्लोक 335.1–335.89

पूर्ण अध्याय पाठ89 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 335.1

[जनमेजय] शरुतं भगवतस तस्य माहात्म्यं परमात्मनः जन्म धर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम महावराह सृष्टा च पिण्डॊत्पत्तिः पुरातनी

[janamejaya] śarutaṃ bhagavatasa tasya māhātmyaṃ paramātmanaḥ janma dharmagṛhe caiva naranārāyaṇātmakama mahāvarāha sṛṣṭā ca piṇḍòtpattiḥ purātanī

हिन्दी अर्थ

य॑ दृष्टवन्तस्ते साक्षाच्छीवत्साड्कविभूषणम्

English

what my duty is. I do not wish to have any share of the rewards won by thee, O monarch! I am devoted to penances and to study of the

अध्याय 12

श्लोक 335.2

परवृत्तौ च निवृत्तौ च यॊ यथा परिकल्पितः स तथा नः शरुतॊ बरह्मन कथ्यमानस तवयानघ

paravṛttau ca nivṛttau ca yò yathā parikalpitaḥ sa tathā naḥ śarutò barahmana kathyamānasa tavayānagha

हिन्दी अर्थ

आत्मनिष्ठ हो महान् व्रत लेकर बड़ी भारी तपस्या कर रहे थे श्रीवत्सलक्षणौ पूज्यौ जटामण्डलधारिणौ

English

[Janamejaya said:] In action and in withdrawal, how each is ordained, that we have heard, Brahmana, told by you, sinless one.

अध्याय 12

श्लोक 335.3

यच च तत कथितं पूर्वं तवया हयशिरॊ महत हव्यकव्य भुजॊ विष्णॊर उदक पूर्वे महॊदधौ तच च दृष्टं भगवता बरह्मणा परमेष्ठिना

yaca ca tata kathitaṃ pūrvaṃ tavayā hayaśirò mahata havyakavya bhujò viṣṇòra udaka pūrve mahòdadhau taca ca dṛṣṭaṃ bhagavatā barahmaṇā parameṣṭhinā

हिन्दी अर्थ

प्रियभक्तो हि भगवान् परमात्मा द्विजप्रिय:

English

And that great Hayashiras you described, of Vishnu the enjoyer of offerings to gods and ancestors, in the ocean first covered with water, that too was seen by the blessed Brahma Parameshthi.

अध्याय 12

श्लोक 335.4

किं तद उत्पादितं पूर्वं हरिणा लॊकधारिणा रूपं परभावमहताम अपूर्वं धीमतां वर

kiṃ tada utpāditaṃ pūrvaṃ hariṇā lòkadhāriṇā rūpaṃ parabhāvamahatāma apūrvaṃ dhīmatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

ततः स्वयं दर्शितवान् स्वमात्मानं द्विजोत्तम न तत् सम्प्राप्तुते कश्निदृते ह्यावां द्विजोत्तम

English

What was that form produced before by Hari, the bearer of the worlds, a form unprecedented, best of the wise, by the great ones' power?

अध्याय 12

श्लोक 335.5

दृष्ट्वा हि विबुधश्रेष्ठम अपूर्वम अमितौजसम तद अश्वशिरसं पुण्यं बरह्मा किम अकरॊन मुने

dṛṣṭvā hi vibudhaśreṣṭhama apūrvama amitaujasama tada aśvaśirasaṃ puṇyaṃ barahmā kima akaròna mune

हिन्दी अर्थ

आदित्यदग्धसर्वाड्रा अदृश्या: केनचित् क्वचित्

English

Seeing that best of gods, unprecedented, of boundless might, that holy Hayashiras, what did Brahma do, sage?

अध्याय 12

श्लोक 335.6

एतन नः संशयं बरह्मन पुराणज्ञानसंभवम कथयस्वॊत्तम मते महापुरुष निर्मितम पाविताः सम तवया बरह्मन पुण्यां कथयतां कथाम

etana naḥ saṃśayaṃ barahmana purāṇajñānasaṃbhavama kathayasvòttama mate mahāpuruṣa nirmitama pāvitāḥ sama tavayā barahmana puṇyāṃ kathayatāṃ kathāma

हिन्दी अर्थ

हैवं कृत्वा यथान्यायं पित्रयं चक्रे ततः परम् क इज्यते द्विजश्रेष्ठ हैवे पित्रये च कल्पिते

English

This doubt of ours, Brahmana, born of knowledge of the Purana, tell us, wise one, made by the Great Person; we have been purified by you, Brahmana, as you tell the holy story.

अध्याय 12

श्लोक 335.7

[वैषम्पायन] कथयिष्यामि ते सर्वं पुराणं वेद संमितम जगौ तद भगवान वयासॊ राज्ञॊ धर्मसुतस्य वै

[vaiṣampāyana] kathayiṣyāmi te sarvaṃ purāṇaṃ veda saṃmitama jagau tada bhagavāna vayāsò rājñò dharmasutasya vai

हिन्दी अर्थ

मर्यादास्थापनार्थ च ततो वचनमुक्तवान्

English

[Vaishampayana said:] I shall tell you all the Purana, equal to the Veda, which the blessed Vyasa sang to the king, Dharma's son.

अध्याय 12

श्लोक 335.8

शरुत्वाश्वशिरसॊ मूर्तिं देवस्य हरि मेधसः उत्पन्न संशयॊ राजा तम एव समचॊदयत

śarutvāśvaśirasò mūrtiṃ devasya hari medhasaḥ utpanna saṃśayò rājā tama eva samacòdayata

हिन्दी अर्थ

त्वमप्यमितविक्रान्त: पाण्डवानां कुलोद्वह: नैव तस्यापरो लोको नायं पार्थिवसत्तम

English

Having heard of the form of the god Hayashiras of Hari's wisdom, the king, a doubt having risen, urged him on.

अध्याय 12

श्लोक 335.9

[युधिस्थिर] यत तद दर्शितवान बरह्मा देवं हयशिरॊ धरम किमर्थं तत समभवद वपुर देवॊपकल्पितम

[yudhisthira] yata tada darśitavāna barahmā devaṃ hayaśirò dharama kimarthaṃ tata samabhavada vapura devòpakalpitama

हिन्दी अर्थ

प्रसंग मेरे गुरु व्यासजीको बताया था

English

[Yudhishthira said:] That form which Brahma showed, the god bearing a horse's head: why did that body, made by the god, come about?

अध्याय 12

श्लोक 335.10

[वयास] यत किं चिद इह लॊके वै देहबद्धं विशां पते सर्वं पञ्चभिर आविष्टं भूतैर ईश्वर बुद्धिजैः

[vayāsa] yata kiṃ cida iha lòke vai dehabaddhaṃ viśāṃ pate sarvaṃ pañcabhira āviṣṭaṃ bhūtaira īśvara buddhijaiḥ

हिन्दी अर्थ

न चाल्पतेजसमृषिं वेझि नारदमव्ययम् देवप्रसादानुगतं व्यक्त तत् तस्य दर्शनम्

English

Vedas, and I have abstained from acceptance.'

अध्याय 12

श्लोक 335.11

ईश्वरॊ हि जगत सरष्टा परभुर नारायणॊ विरात भूतान्तर आत्मा वरदः सगुणॊ निर्गुणॊ ऽपि च भूतप्रलयम अव्यक्तं शृणुष्व नृपसत्तम

īśvarò hi jagata saraṣṭā parabhura nārāyaṇò virāta bhūtāntara ātmā varadaḥ saguṇò nirguṇò 'pi ca bhūtapralayama avyaktaṃ śṛṇuṣva nṛpasattama

हिन्दी अर्थ

बदरीमाश्रमं यत् तु नारद: प्राद्रवत् पुनः

English

"The king said, 'If, O Brahmana, thou art really to give me the excellent reward of thy recitation, then let half that reward be mine, thyself taking at the same time half the reward that I myself have won by my acts. Brahmanas are engaged in the duty of acceptance. Persons born in the royal order are engaged in the duty of giving. If thou art not unaware of the duties (laid down for both the orders), let our fruits be equal (according to the suggestion I have made). Or, if thou dost not wish to be my equal in respect of our rewards, take then the whole of the rewards that I may have won. Do take the merit I have won, if thou wishest to show me grace.'

अध्याय 12

श्लोक 335.12

धरण्याम अथ लीनायाम अप्सु चैकार्णवे पुरा जयॊतिर भूते जले चापि लीने जयॊतिषि चानिले

dharaṇyāma atha līnāyāma apsu caikārṇave purā jayòtira bhūte jale cāpi līne jayòtiṣi cānile

हिन्दी अर्थ

बदरिकाश्रमको प्रस्थान किया, इसका क्या कारण है? श्वेतद्वीपान्निवृत्तश्न नारद: परमेछिज:

English

"Bhishma continued, 'At this time, two individuals of very ungainly aspect came there. Each had his arm upon the other's shoulder; both were ill-dressed. They said these words, 'Thou owest me nothing. I really owe thee. If we dispute in this way, here is the king who ruleth individuals. I say truly, thou owest me nothing! Thou speakest falsely. I do owe thee a debt. Both of them, waxing very hot in dispute, then addressed the king, saying, 'See, O monarch, that none of us may become stained with sin.'

अध्याय 12

श्लोक 335.13

वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनॊऽनुगे वयक्ते मनसि संलीने वयक्ते चाव्यक्ततां गते

vāyau cākāśasaṃlīne ākāśe ca manò'nuge vayakte manasi saṃlīne vayakte cāvyaktatāṃ gate

हिन्दी अर्थ

कियन्तं कालमवसत् प्रश्नान् कान् पृष्टवांश्च॒ ह

English

" Virupa said, 'I woe my companion, Vikrita, O monarch, the merits of the gift of a cow. I am willing to pay off that debt. This Vikrita, however, refuses to take repayment.' l

अध्याय 12

श्लोक 335.14

अव्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगते ऽपि च तम एवाभवत सर्वं न पराज्ञायत किं चन

avyakte puruṣaṃ yāte puṃsi sarvagate 'pi ca tama evābhavata sarvaṃ na parājñāyata kiṃ cana

हिन्दी अर्थ

किमब्रूतां महात्मानौ नरनारायणावृषी नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे

English

"Vikrita said, 'This Virupa, O monarch, oweth me nothing. He speaks a falsehood with the appearance of truth, O king.'

अध्याय 12

श्लोक 335.15

तमसॊ बरह्म संभूतं तमॊ मूलम ऋतात्मकम तद विश्वभावसंज्ञान्तं पौरुषीं तनुम आस्थितम

tamasò barahma saṃbhūtaṃ tamò mūlama ṛtātmakama tada viśvabhāvasaṃjñāntaṃ pauruṣīṃ tanuma āsthitama

हिन्दी अर्थ

कृपाप्रसादसे मैं भगवान् नारायणकी यह कथा कह रहा हूँ

English

"The king said, "Tell me, O Virupa, what is that which thou owest thy friend here. It is my resolution to hear thee and then do what is proper.'

अध्याय 12

श्लोक 335.16

सॊ ऽनिरुद्ध इति परॊक्तस तत परधानं परचक्षते तद अव्यक्तम इति जञेयं तरिगुणं नृपसत्तम

sò 'niruddha iti paròktasa tata paradhānaṃ paracakṣate tada avyaktama iti jañeyaṃ tariguṇaṃ nṛpasattama

हिन्दी अर्थ

प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं दृष्टयवा च हरिमव्ययम् यद् गत्वा दूरमध्वानं क्षेमी पुनरिहागत:

English

"Virupa said, 'Hear attentively, O king, all the circumstances in detail, about how I owe my companion, viz., this Vikrita, O ruler of men. This Vikrita had, in bygone days, for the sake of winning merit, O sinless one, given away an auspicious cow, O royal sage, unto a Brahmana devoted to penances as the study of the Vedas. Going unto him, O king, I begged of him the reward of that act. With a pure heart, Vikrita made a gift to me of that reward. I then, for my purification, did some good acts. I also purchased two kapila cows with calves, both of which used to yield large quantities of milk. I then made a present, according to due rites and with proper devotion, of those two cows unto a poor Brahmana living by the Unchha 2 method. Having formerly accepted the gift from my companion, I desire, O lord, even here, to give him return twice the reward! 3 The circumstances being such, O tiger among men, who amongst us two shall be innocent and who guilty (according to your judgment)? Disputing with each other about this, we have both come to thee, O monarch! Whether thou judgest rightly or wrongly, establish both of us in peace. If this my companion does not wish to take

अध्याय 12

श्लोक 335.17

विद्या सहायवान देवॊ विष्वक्सेनॊ हरिः परभुः अप्स्व एव शयनं चक्रे निद्रा यॊगम उपागतः जगतश चिन्तयन सृष्टिं चित्रा बहुगुणॊद्भवाम

vidyā sahāyavāna devò viṣvaksenò hariḥ parabhuḥ apsva eva śayanaṃ cakre nidrā yògama upāgataḥ jagataśa cintayana sṛṣṭiṃ citrā bahuguṇòdbhavāma

हिन्दी अर्थ

मार्ग तै करके पुनः यहाँ सकुशल कैसे लौट आया?

English

The god, joined with knowledge as helper, Vishvaksena Hari, the lord, made his bed in the waters alone, entered into yogic sleep, thinking of creation of the world, varied and born of many qualities.

अध्याय 12

श्लोक 335.18

तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महान आत्मगुणः समृतः अहंकारस ततॊ जातॊ बरह्मा शुभचतुर्मुखः हिरण्यगर्भॊ भगवान सर्वलॊकपितामहः

tasya cintayataḥ sṛṣṭiṃ mahāna ātmaguṇaḥ samṛtaḥ ahaṃkārasa tatò jātò barahmā śubhacaturmukhaḥ hiraṇyagarbhò bhagavāna sarvalòkapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

निपपात च खात् तूर्ण विशालां बदरीमनु ही आकाशसे नीचे उतर पड़े

English

As he thought of creation, the great quality of the self is remembered; from it ego was born, Brahma the auspicious four-faced, Hiranyagarbha, the blessed, grandfather of all worlds.

अध्याय 12

श्लोक 335.19

पद्मे ऽनिरुद्धात संभूतस तदा पद्मनिभेक्षणः सहस्रपत्रे दयुतिमान उपविष्टः सनातनः

padme 'niruddhāta saṃbhūtasa tadā padmanibhekṣaṇaḥ sahasrapatre dayutimāna upaviṣṭaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

तपश्चरन्तौ सुमहदात्मनिष्ठौ महाव्रतौ

English

In the lotus, born of Aniruddha, then lotus-eyed, radiant, seated on the thousand-petalled lotus, the eternal one.

अध्याय 12

श्लोक 335.20

ददृशे ऽदभुतसंकाशे लॊकान आपॊ मयान परभुः सत्त्वस्थः परमेष्ठी स ततॊ भूतगणान सृजत

dadṛśe 'dabhutasaṃkāśe lòkāna āpò mayāna parabhuḥ sattvasthaḥ parameṣṭhī sa tatò bhūtagaṇāna sṛjata

हिन्दी अर्थ

व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजी तथा मुष्कचतुष्किणौ

English

He saw the world made of water, of wonderful appearance; the lord Parameshthi, standing in sattva, then created hosts of beings.

अध्याय 12

श्लोक 335.21

पूर्वम एव च पद्मस्य पत्रे सूर्यांसु सप्रभे नारायण कृतौ बिन्दुव अपाम आस्तां गुणॊत्तरौ

pūrvama eva ca padmasya patre sūryāṃsu saprabhe nārāyaṇa kṛtau binduva apāma āstāṃ guṇòttarau

हिन्दी अर्थ

स्वास्यौ पृथुललाटौ च सुभ्रू सुहनुनासिकौ सदोगतास्तत्र ये वै सर्वभूतनमस्कृता:

English

And before, on a lotus leaf bright as the sun's rays, two drops of water made by Narayana, excellent in quality, existed.

अध्याय 12

श्लोक 335.22

ताव अपश्यत स भगवान अनादि निधनॊ ऽचयुतः एकस तत्राभवद बिन्दुर मध्व आभॊ रुचिरप्रभः

tāva apaśyata sa bhagavāna anādi nidhanò 'cayutaḥ ekasa tatrābhavada bindura madhva ābhò ruciraprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

इति संचिन्त्य मनसा कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्

English

The blessed one, beginningless and endless, unfallen, saw them. One drop there was honey-coloured, of lovely radiance.

अध्याय 12

श्लोक 335.23

स तामसॊ मधुर जातस तदा नारायणाज्ञया कथिनस तव अपरॊ बिन्दुः कैतभॊ राजसस तु सः

sa tāmasò madhura jātasa tadā nārāyaṇājñayā kathinasa tava aparò binduḥ kaitabhò rājasasa tu saḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तौ तपसां वासौ यशसां तेजसामपि पश्चान्नारदमव्यग्रौ पाद्यार््याभ्याम थार्चत:

English

That tamasic one became Madhu then, by Narayana's command; the other, hard drop, Kaitabha, was rajasic.

अध्याय 12

श्लोक 335.24

ताव अभ्यधावतां शरेष्ठौ तमॊ रज गुणान्वितौ बलबन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ

tāva abhyadhāvatāṃ śareṣṭhau tamò raja guṇānvitau balabantau gadāhastau padmanālānusāriṇau

हिन्दी अर्थ

तेषु तत्रोपविष्टेषु स देशोडभिव्यराजत

English

Those two best ones, joined with tamas and rajas, strong, mace in hand, ran following the lotus stalk.

अध्याय 12

श्लोक 335.25

ददृशाते ऽरविन्दस्थं बरह्माणम अमितप्रभम सृजन्तं परथमं वेदांश चतुरश चारु विग्रहान

dadṛśāte 'ravindasthaṃ barahmāṇama amitaprabhama sṛjantaṃ parathamaṃ vedāṃśa caturaśa cāru vigrahāna

हिन्दी अर्थ

अपीदानीं स भगवान् परमात्मा सनातन: कारणरूप सनातन परमात्मा भगवान्का दर्शन कर लिया?

English

They saw Brahma of boundless radiance seated on the lotus, creating first the four Vedas of lovely form.

अध्याय 12

श्लोक 335.26

ततॊ विग्रहवन्तौ तौ वेदान दृष्ट्वासुरॊत्तमौ सहसा जगृहतुर वेदान बरह्मणः पश्यतस तदा

tatò vigrahavantau tau vedāna dṛṣṭvāsuròttamau sahasā jagṛhatura vedāna barahmaṇaḥ paśyatasa tadā

हिन्दी अर्थ

अद्यापि चैनं पश्यामि युवां पश्चन् सनातनौ

English

Then those two best of asuras, seeing the Vedas embodied, suddenly seized the Vedas as Brahma watched.

अध्याय 12

श्लोक 335.27

अथ तौ दानव शरेष्ठौ वेदान गृह्य सनातनान रसां विविशतुस तूर्णम उदक पूर्वे महॊदधौ

atha tau dānava śareṣṭhau vedāna gṛhya sanātanāna rasāṃ viviśatusa tūrṇama udaka pūrve mahòdadhau

हिन्दी अर्थ

तैर्लक्षणैरुपेतौ हि व्यक्तरूपधरौ युवाम् सदृशस्टत्रिषु लोकेषु ऋते धर्मात्मजौ युवाम्

English

Then those two best of danavas, taking the eternal Vedas, quickly entered the nether world in the ocean first covered with water.

अध्याय 12

श्लोक 335.28

ततॊ हृतेषु वेदेषु बरह्मा कश्मलम आविशत ततॊ वचनम ईशानं पराह वेदैर विनाकृतः

tatò hṛteṣu vedeṣu barahmā kaśmalama āviśata tatò vacanama īśānaṃ parāha vedaira vinākṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

और श्रीमें उन्हीं परमेश्वरके समान हो

English

When the Vedas were taken, Brahma fell into confusion; then, deprived of the Vedas, he spoke to the lord:

अध्याय 12

श्लोक 335.29

वेदा मे परमं चक्षुर वेदा मे परमं बलम वेदा मे परमं धाम वेदा मे बरह्म चॊत्तमम

vedā me paramaṃ cakṣura vedā me paramaṃ balama vedā me paramaṃ dhāma vedā me barahma còttamama

हिन्दी अर्थ

प्रादुर्भावाश्ष कथिता भविष्या इह ये यथा प्रतिबुद्धा श्व ते सर्वे भक्ताश्न पुरुषोत्तमम्

English

"The Vedas are my supreme eye, the Vedas my supreme strength, the Vedas my supreme abode, the Vedas my highest Brahman.

अध्याय 12

श्लोक 335.30

मम वेदा हृताः सर्वे दानवाभ्यां बलाद इतः अन्धकारा हि मे लॊका जाता वेदैर विनाकृताः वेदान ऋते हि किं कुर्यां लॊकान वै सरष्टुम उद्यतः

mama vedā hṛtāḥ sarve dānavābhyāṃ balāda itaḥ andhakārā hi me lòkā jātā vedaira vinākṛtāḥ vedāna ṛte hi kiṃ kuryāṃ lòkāna vai saraṣṭuma udyataḥ

हिन्दी अर्थ

हेतुश्नाज्ञा विधानं च तत्त्वं चैव महायशा: भगवान् ही हेतु, आज्ञा, विधि और तत्त्वरूप हैं

English

All my Vedas have been taken by force by two danavas; the worlds, deprived of the Vedas, have become dark to me. Without the Vedas what shall I do, set to create the worlds?

अध्याय 12

श्लोक 335.31

अहॊ बत महद दुःखं वेद नाशनजं मम पराप्तं दुनॊति हृदयं तीव्रशॊकाय रन्धयन

ahò bata mahada duḥkhaṃ veda nāśanajaṃ mama parāptaṃ dunòti hṛdayaṃ tīvraśòkāya randhayana

हिन्दी अर्थ

तेज इत्यभिविख्यातं स्वयंभासावभासितम्

English

Ah, great sorrow born of the loss of the Veda has come upon me; it torments my heart, kindling fierce grief.

अध्याय 12

श्लोक 335.32

कॊ हि शॊकार्णवे मग्नं माम इतॊ ऽदय समुद्धरेत वेदांस तान आनयेन नस्तान कस्य चाहं परियॊ भवे

kò hi śòkārṇave magnaṃ māma itò 'daya samuddhareta vedāṃsa tāna ānayena nastāna kasya cāhaṃ pariyò bhave

हिन्दी अर्थ

एतया शुभया बुद्धया नैछिकं व्रतमास्थित: कल्याणमयी बुद्धिके द्वारा वे नैप्ठिक व्रतका आश्रय लेकर स्थित हैं

English

Who would raise me, sunk in the ocean of grief, from here today, bring back the lost Vedas? To whom shall I be dear?"

अध्याय 12

श्लोक 335.33

इत्य एवं भासमानस्य बरह्मणॊ नृपसत्तम हरेः सतॊत्रार्थम उद्भूता बुद्धिर बुद्धिमतां वर ततॊ जगौ परं जप्यं साञ्जलि परग्रहः परभुः

itya evaṃ bhāsamānasya barahmaṇò nṛpasattama hareḥ satòtrārthama udbhūtā buddhira buddhimatāṃ vara tatò jagau paraṃ japyaṃ sāñjali paragrahaḥ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

न वायुर्वाति देवेशे तपश्चरति दुश्वरम्

English

While Brahma spoke thus, best of kings, a thought arose in him, best of the wise, to praise Hari; then the lord with joined palms sang the supreme prayer.

अध्याय 12

श्लोक 335.34

नमस ते बरह्म हृदयनमस ते मम पूर्वज लॊकाद य भुवन शरेष्ठ सांख्ययॊगनिधे विभॊ

namasa te barahma hṛdayanamasa te mama pūrvaja lòkāda ya bhuvana śareṣṭha sāṃkhyayòganidhe vibhò

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिके समीप यह लौकिक वायु भी नहीं चलती है यद् ब्रह्मा ऋषयश्चैव स्वयं पशुपतिश्न यत्

English

"Homage to you, heart of Brahman; homage to you, my elder; best of the world's support, treasury of Sankhya and yoga, lord,

अध्याय 12

श्लोक 335.35

वयक्ताव्यक्त कराचिन्त्य कषेमं पन्थानम आस्थित विश्वभुक सर्वभूतानाम अन्तरात्मन्न अयॊनिज

vayaktāvyakta karācintya kaṣemaṃ panthānama āsthita viśvabhuka sarvabhūtānāma antarātmanna ayònija

हिन्दी अर्थ

कृत्स्नं तु तस्य देवस्य चरणावुपतिष्ठति

English

maker of the manifest and unmanifest, inconceivable, standing on the path of welfare, enjoyer of the universe, inner self of all beings, unborn,

अध्याय 12

श्लोक 335.36

अहं परसादजस तुभ्यं लॊकधाम्ने सवयम्भुवे तवत्तॊ मे मानसं जन्म परथमं दविज पूजितम

ahaṃ parasādajasa tubhyaṃ lòkadhāmne savayambhuve tavattò me mānasaṃ janma parathamaṃ davija pūjitama

हिन्दी अर्थ

ता: सर्वा: शिरसा देव: प्रतिगृह्नाति वै स्‍्वयम् क्रियाएँ समर्पित की जाती हैं, उन सबको वे भगवान् स्वयं शिरोधार्य करते हैं

English

I am born of your grace, self-born abode of the world; from you came my first mind-born birth, honoured by the twice-born.

अध्याय 12

श्लोक 335.37

चाक्षुषं वै दवितीयं मे जन्म चासीत पुरातनम तवत्प्रसादाच च मे जन्म तृतीयं वाचिकं महत

cākṣuṣaṃ vai davitīyaṃ me janma cāsīta purātanama tavatprasādāca ca me janma tṛtīyaṃ vācikaṃ mahata

हिन्दी अर्थ

विद्यते त्रिषु लोकेषु ततो5स्यैकान्तिकं गत:

English

My second old birth was from the eye; by your grace my third great birth was from speech.

अध्याय 12

श्लोक 335.38

तवत्तः शरवणजं चापि चतुर्थं जन्म मे विभॊ नासिक्यं चापि मे जन्म तवत्तः पञ्चमम उच्यते

tavattaḥ śaravaṇajaṃ cāpi caturthaṃ janma me vibhò nāsikyaṃ cāpi me janma tavattaḥ pañcamama ucyate

हिन्दी अर्थ

आसिपष्ये तत्परो भूत्वा युवाभ्यां सह नित्यश: नहितं दृष्टवान् कश्चित् पद्मययोनिरपि स्वयम्

English

My fourth birth, lord, was from the ear from you; and my fifth birth, from the nose, is said to be from you.

अध्याय 12

श्लोक 335.39

अन्दजं चापि मे जन्म तवत्तः सस्थं विनिर्मितम इदं च सप्तमं जन्म पद्मजं मे ऽमितप्रभ

andajaṃ cāpi me janma tavattaḥ sasthaṃ vinirmitama idaṃ ca saptamaṃ janma padmajaṃ me 'mitaprabha

हिन्दी अर्थ

नारहैतद्धि नौ सत्यं वचनं समुदाह्मतम्

English

My sixth birth, from the egg, was made by you, and this seventh birth is lotus-born, of boundless radiance.

अध्याय 12

श्लोक 335.40

सर्गे सर्गे हय अहं पुत्रस तव तरिगुण वर्जितः परथितः पुन्दरीकाक्ष परधानगुणकल्पितः

sarge sarge haya ahaṃ putrasa tava tariguṇa varjitaḥ parathitaḥ pundarīkākṣa paradhānaguṇakalpitaḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरा कोई नहीं पहुँच सकता

English

In every creation I am your son, free of the three qualities, famed, lotus-eyed one, made of the chief qualities.

अध्याय 12

श्लोक 335.41

तवम ईश्वर सवभावश च सवयम्भूः पुरुषॊत्तमः तवया विनिर्मितॊ ऽहं वै वेद चक्षुर वयॊतिगः

tavama īśvara savabhāvaśa ca savayambhūḥ puruṣòttamaḥ tavayā vinirmitò 'haṃ vai veda cakṣura vayòtigaḥ

हिन्दी अर्थ

भी कान्ति है, जहाँ भगवान् विराज रहे हैं क्षमा क्षमावतां श्रेष्ठ यया भूमिस्तु युज्यते

English

You are the lord, self-existent, Supreme Person; I was made by you, the eye of the Veda, going in light.

अध्याय 12

श्लोक 335.42

ते मे वेदा हृताश चक्षुर अन्धॊ जातॊ ऽसमि जागृहि ददस्व चक्षुषी मह्यं परियॊ ऽहं ते परियॊ ऽसि मे

te me vedā hṛtāśa cakṣura andhò jātò 'sami jāgṛhi dadasva cakṣuṣī mahyaṃ pariyò 'haṃ te pariyò 'si me

हिन्दी अर्थ

क्षमाकी उत्पत्ति हुई है, जिससे पृथ्वीका संयोग होता है

English

Those Vedas of mine are taken; I am blind of eye; wake! Give me eyes; I am dear to you and you are dear to me."

अध्याय 12

श्लोक 335.43

एवं सतुतः स भगवान पुरुषः सर्वतॊ मुखः जहौ निद्राम अथ तदा वेद कार्यार्थम उद्यतः ऐश्वरेण परयॊगेण दवितीयां तनुम आस्थितः

evaṃ satutaḥ sa bhagavāna puruṣaḥ sarvatò mukhaḥ jahau nidrāma atha tadā veda kāryārthama udyataḥ aiśvareṇa parayògeṇa davitīyāṃ tanuma āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

आपो हि तेन युज्यन्ते द्रवरत्वं प्राप्तुवन्ति च जलके साथ संयोग है और जिसके कारण जल द्रवीभूत होता है

English

Thus praised, the blessed Person facing every side gave up sleep and, bent on the Veda's work, by lordly power took a second body.

अध्याय 12

श्लोक 335.44

सुनासिकेन कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस तदा कृत्वा हयशिरः शुभ्रं वेदानाम आलयं परभुः

sunāsikena kāyena bhūtvā candraprabhasa tadā kṛtvā hayaśiraḥ śubhraṃ vedānāma ālayaṃ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

येन संयुज्यते सूर्यस्ततो लोके विराजते

English

Becoming one with a fine-nosed body, moon-bright, the lord made a white horse's head, the abode of the Vedas.

अध्याय 12

श्लोक 335.45

तस्य मूर्धा समभवद दयैः सनक्षत्र तारका केशाश चास्याभवन दीर्घा रवेर अंशुसमप्रभाः

tasya mūrdhā samabhavada dayaiḥ sanakṣatra tārakā keśāśa cāsyābhavana dīrghā ravera aṃśusamaprabhāḥ

हिन्दी अर्थ

येन सम युज्यते वायुस्ततो लोकान् विवात्यसौ उससे संयुक्त होनेके कारण ही वे सम्पूर्ण लोकोंमें प्रवाहित होते हैं

English

Its head became heaven with the stars and planets; its long hair became bright as the sun's rays.

अध्याय 12

श्लोक 335.46

कर्णावकाश पाताले ललातं भूतधारिणी गङ्गा सरस्वती पुण्या भरुवाव आस्तां महानदी

karṇāvakāśa pātāle lalātaṃ bhūtadhāriṇī gaṅgā sarasvatī puṇyā bharuvāva āstāṃ mahānadī

हिन्दी अर्थ

आकाशं युज्यते येन ततस्तिष्ठत्यसंवृतम्

English

Its ear-cavities were the nether worlds, its forehead the earth-bearer; Ganga and Sarasvati, the holy great river, were its brows.

अध्याय 12

श्लोक 335.47

चक्षुषी सॊमसूर्यौ ते नासा संध्या पुनः समृता ओंकारस तव अथ संस्कारॊ विद्युज्जिह्वा च निर्मिता

cakṣuṣī sòmasūryau te nāsā saṃdhyā punaḥ samṛtā oṃkārasa tava atha saṃskārò vidyujjihvā ca nirmitā

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमा येन संयुक्त: प्रकाशगुणधारण: मनसे संयुक्त होकर ही चन्द्रमा प्रकाश-गुणको धारण करता है

English

The eyes were the moon and sun, the nose twilight; Om was the refinement, and the lightning-tongue was made.

अध्याय 12

श्लोक 335.48

दन्ताश च पितरॊ राजन सॊमपा इति विश्रुताः गॊलॊकॊ बरह्मलॊकश च ओष्ठाव आस्तां महात्मनः गरीवा चास्याभवद राजन कालरात्रिर गुणॊत्तरा

dantāśa ca pitarò rājana sòmapā iti viśrutāḥ gòlòkò barahmalòkaśa ca oṣṭhāva āstāṃ mahātmanaḥ garīvā cāsyābhavada rājana kālarātrira guṇòttarā

हिन्दी अर्थ

विद्यासहायो यत्रास्ते भगवान् हव्यकव्यभुक्

English

The teeth, O king, were the ancestors, called Soma-drinkers; the world of cows and the world of Brahma were the lips of the great soul; its neck, O king, was Kalaratri, of the best qualities.

अध्याय 12

श्लोक 335.49

एतद धयशिरः कृत्वा नाना मूर्तिभिर आवृतम अन्तर्दधे स विश्वेशॊ विवेश च रसां परभुः

etada dhayaśiraḥ kṛtvā nānā mūrtibhira āvṛtama antardadhe sa viśveśò viveśa ca rasāṃ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

विराजमान हैं, वह वेदसंज्ञक स्थान सद्भूतोत्पादक कहलाता है तेषां वै क्षेममध्वानं गच्छतां द्विजसत्तम

English

Having made this Hayashiras covered with many forms, the lord of the universe vanished and entered the nether world.

अध्याय 12

श्लोक 335.50

रसां पुनः परविष्टश च यॊगं परमम आस्थितः शैक्षं सवरं समास्थाय ओम इति परसृजत सवरम

rasāṃ punaḥ paraviṣṭaśa ca yògaṃ paramama āsthitaḥ śaikṣaṃ savaraṃ samāsthāya oma iti parasṛjata savarama

हिन्दी अर्थ

तस्मादपि च निर्मुक्ता अनिरुद्धतनौ स्थिता: प्रद्युम्नाच्चापि निर्मुक्ता जीव॑ संकर्षणं तत:

English

Entered again into the nether world and established in supreme yoga, taking the voice of the phonetic rule, he uttered the sound Om.

अध्याय 12

श्लोक 335.51

सस्वरः सानुनादी च सर्वगः सनिग्ध एव च बभूवान्तर्मही भूतः सर्वभूतगुणॊदितः

sasvaraḥ sānunādī ca sarvagaḥ sanigdha eva ca babhūvāntarmahī bhūtaḥ sarvabhūtaguṇòditaḥ

हिन्दी अर्थ

जीवस्वरूप संकर्षणमें प्रविष्ट होते हैं

English

Resonant with echo, all-pervading and smooth, it became immersed in the earth, risen with the qualities of all beings.

अध्याय 12

श्लोक 335.52

ततस ताव असुरौ कृत्वा वेदान समयबन्धनान रसातले विनिक्षिप्य यतः शब्दस ततॊ दरुतौ

tatasa tāva asurau kṛtvā vedāna samayabandhanāna rasātale vinikṣipya yataḥ śabdasa tatò darutau

हिन्दी अर्थ

ततस्त्रैगुण्यहीनास्ते परमात्मानमञज्जसा सर्वावासं वासुदेवं क्षेत्रज्ञं विद्धि तत्त्वतः

English

Then those two asuras, having bound the Vedas by agreement and cast them in the nether world, ran swiftly from where the sound was.

अध्याय 12

श्लोक 335.53

एतस्मिन्न अन्तरे राजन देवॊ हयशिरॊधरः जग्राह वेदान अखिलान रसातल गतान हरिः परादाच च बरह्मणे भूयस ततः सवां परकृतिं गतः

etasminna antare rājana devò hayaśiròdharaḥ jagrāha vedāna akhilāna rasātala gatāna hariḥ parādāca ca barahmaṇe bhūyasa tataḥ savāṃ parakṛtiṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

एकान्तभावोपगता वासुदेव॑ विशन्ति ते

English

In the meantime, O king, the god bearing Hayashiras, Hari, took all the Vedas gone to the nether world and gave them back to Brahma, and then returned to his own nature.

अध्याय 12

श्लोक 335.54

सथापयित्वा हयशिरश उदक पूर्वे महॊदधौ वेदानाम आलयश चापि बभूवाश्वशिरास ततः

sathāpayitvā hayaśiraśa udaka pūrve mahòdadhau vedānāma ālayaśa cāpi babhūvāśvaśirāsa tataḥ

हिन्दी अर्थ

रम्यां विशालामाश्रित्य तप उग्र॑ समास्थितौ भविष्यन्ति त्रिलोकस्थास्तेषां स्वतीत्यथो द्विज

English

Having placed Hayashiras in the ocean covered with water, he became the abode of the Vedas, Ashvashiras.

अध्याय 12

श्लोक 335.55

अथ किं चिद अपश्यन्तौ दानवौ मधु कैतभौ पुनर आजग्मतुस तत्र वेगितौ पस्यतां च तौ यत्र वेदा विनिक्षिप्तास तत सथानं शून्यम एव च

atha kiṃ cida apaśyantau dānavau madhu kaitabhau punara ājagmatusa tatra vegitau pasyatāṃ ca tau yatra vedā vinikṣiptāsa tata sathānaṃ śūnyama eva ca

हिन्दी अर्थ

हैं, उनका सदा ही परम मंगल हो--यही हमारी इस तपस्याका उद्देश्य है

English

Then the danavas Madhu and Kaitabha, seeing nothing, came back there swiftly; and the place where the Vedas had been cast, as they looked, was empty.

अध्याय 12

श्लोक 335.56

तत उत्तमम आस्थाय वेगं बलवतां वरौ पुनर उत्तस्थतुः शीघ्रं रसानाम आलयात तदा ददृशाते च पुरुषं तम एवादि करं परभुम

tata uttamama āsthāya vegaṃ balavatāṃ varau punara uttasthatuḥ śīghraṃ rasānāma ālayāta tadā dadṛśāte ca puruṣaṃ tama evādi karaṃ parabhuma

हिन्दी अर्थ

आस्थिताभ्यां सर्वकृच्छूं व्रतं सम्यगनुत्तमम् समागतो भगवता संजल्पं कृतवांस्तथा

English

Then, best of the strong, taking the greatest speed, they rose again quickly from the abode of the nether waters and saw that same primal Person, the lord,

अध्याय 12

श्लोक 335.57

शवेतं चन्द्र विशुद्धाभम अनिरुद्ध तनौ सथितम भूयॊ ऽपय अमितविक्रान्तं निद्रा यॊगम उपागतम

śavetaṃ candra viśuddhābhama aniruddha tanau sathitama bhūyò 'paya amitavikrāntaṃ nidrā yògama upāgatama

हिन्दी अर्थ

नारद: प्राउ्जलिर्भूत्वा नारायणपरायण:

English

white, pure as the moon, established in the body of Aniruddha, of boundless prowess again, entered into yogic sleep,

अध्याय 12

श्लोक 335.58

आत्मप्रमाण रचिते अपाम उपरि कल्पिते शयने नागभॊगाद्ये जवालामालासमावृते

ātmapramāṇa racite apāma upari kalpite śayane nāgabhògādye javālāmālāsamāvṛte

हिन्दी अर्थ

दिव्यं वर्षसहसत्रं हि नरनारायणाश्रमे तमेवाभ्यर्चयन् देव॑ं नरनारायणो च तौ

English

on a couch of the serpent's coils made by himself, laid above the water and surrounded by garlands of flame,

अध्याय 12

श्लोक 335.59

निष्कल्मसेन सत्त्वेन संपन्नं रुचिरप्रभम तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रौ तौ महाहासम अमुञ्चताम

niṣkalmasena sattvena saṃpannaṃ ruciraprabhama taṃ dṛṣṭvā dānavendrau tau mahāhāsama amuñcatāma

हिन्दी अर्थ

चतुश्नत्वारिंशदधिकत्रिशततमो5 ध्याय:

English

endowed with spotless sattva, of lovely radiance. Seeing him, the two lords of danavas gave a great laugh.

अध्याय 12

श्लोक 335.60

ऊचतुश च समाविष्टौ रजसा तमसा च तौ अयं स पुरुषः शवेतः शेते निद्राम उपागतः

ūcatuśa ca samāviṣṭau rajasā tamasā ca tau ayaṃ sa puruṣaḥ śavetaḥ śete nidrāma upāgataḥ

हिन्दी अर्थ

हैवतं च परो यज्ञ: परमात्मा सनातन:

English

They, entered by rajas and tamas, said: "This white Person lies asleep.

अध्याय 12

श्लोक 335.61

अनेन नूनं वेदानां कृतम आहरणं रसात कस्यैष कॊ नु खल्व एष किं च सवपिति भॊगवान

anena nūnaṃ vedānāṃ kṛtama āharaṇaṃ rasāta kasyaiṣa kò nu khalva eṣa kiṃ ca savapiti bhògavāna

हिन्दी अर्थ

है; क्योंकि देवकर्म उत्तम यज्ञ है और यज्ञ सनातन परमात्माका स्वरूप है तस्माच्च प्रसृत:ः पूर्व ब्रह्मा लोकपितामह:

English

Surely by him the Vedas were taken from the nether world. Whose is he? Who is this? And why does the blessed one sleep?"

अध्याय 12

श्लोक 335.62

इत्य उच्चारित वाक्यौ तौ बॊधयाम आसतुर हरिम युद्धार्थिनौ तु विज्ञाय विबुद्धः पुरुषॊत्तमः

itya uccārita vākyau tau bòdhayāma āsatura harima yuddhārthinau tu vijñāya vibuddhaḥ puruṣòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

अहं संकल्पजस्तस्य पुत्र: प्रथमकल्पित:

English

Having spoken these words, they woke Hari; understanding them as wanting battle, the Supreme Person awoke.

अध्याय 12

श्लोक 335.63

निरीक्ष्य चासुरेन्द्रौ तौ ततॊ युद्धे मनॊ दधे अथ युद्धं समभवत तयॊर नारायणस्य च

nirīkṣya cāsurendrau tau tatò yuddhe manò dadhe atha yuddhaṃ samabhavata tayòra nārāyaṇasya ca

हिन्दी अर्थ

एवं स एव भगवान् पिता माता पितामह: (देवताओं) नें पुत्रों (अग्निष्वात्त- आदि) का पूजन किया

English

Looking at those two lords of asuras, he then set his mind on battle. Then battle took place between them and Narayana.

अध्याय 12

श्लोक 335.64

रजस तमॊ विष्ट तनू ताव उभौ मधु कैतभौ बरह्मणॊपचितिं कुर्वञ जघान मधुसूदनः

rajasa tamò viṣṭa tanū tāva ubhau madhu kaitabhau barahmaṇòpacitiṃ kurvaña jaghāna madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्ते मन्त्रदा: पुत्रा: पितृत्वमुपपेदिरे

English

Both Madhu and Kaitabha, their bodies entered by rajas and tamas, were slain by Madhusudana, as a service to Brahma.

अध्याय 12

श्लोक 335.65

ततस तयॊर वधेनाशु वेदापहरणेन च शॊकापनयनं चक्रे बरह्मणः पुरुषॊत्तमः

tatasa tayòra vadhenāśu vedāpaharaṇena ca śòkāpanayanaṃ cakre barahmaṇaḥ puruṣòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

इसीसे वे मन्त्रदाता पुत्र पितृभावको प्राप्त हुए पुत्राश्न पितरश्वैव परस्परमपूजयन्

English

Then, by their quick killing and the recovery of the Vedas, the Supreme Person removed Brahma's grief.

अध्याय 12

श्लोक 335.66

ततः परिवृतॊ बरह्मा हतारिर वेद सत्कृतः निर्ममे स तदा लॊकान कृत्स्नान सथावरजङ्गमान

tataḥ parivṛtò barahmā hatārira veda satkṛtaḥ nirmame sa tadā lòkāna kṛtsnāna sathāvarajaṅgamāna

हिन्दी अर्थ

शुद्धात्मा पुरुषोंको निश्चय ही पहलेसे ही ज्ञात रही होगी

English

Then Brahma, surrounded and honoured with the Vedas, his enemies slain, created all worlds, moving and unmoving.

अध्याय 12

श्लोक 335.67

दत्त्वा पितामहायाग्र्यां बुद्धिं लॊकविसर्गिकीम तत्रैवान्तर्दधे देवॊ यत एवागतॊ हरिः

dattvā pitāmahāyāgryāṃ buddhiṃ lòkavisargikīma tatraivāntardadhe devò yata evāgatò hariḥ

हिन्दी अर्थ

गोविन्द उज्जहाराशु वाराहं रूपमास्थित: शीघ्रतापूर्वक इसका उद्धार किया था

English

Having given the grandfather the foremost understanding for creating the worlds, the god vanished there, back to where Hari had come from.

अध्याय 12

श्लोक 335.68

तौ दानवौ हरिर हत्वा कृत्वा हयशिरस तनुम पुनः परवृत्ति धर्मार्थं ताम एव विदधे तनुम

tau dānavau harira hatvā kṛtvā hayaśirasa tanuma punaḥ paravṛtti dharmārthaṃ tāma eva vidadhe tanuma

हिन्दी अर्थ

जलकर्दमलिप्ताड़ो लोककार्यार्थमुद्यत:

English

Having slain those two danavas and made the Hayashiras body, Hari again took that same body for the dharma of action.

अध्याय 12

श्लोक 335.69

एवम एष महाभागॊ बभूवाश्वशिरा हरिः पौराणम एतद आख्यातं रूपं वरदम ऐश्वरम

evama eṣa mahābhāgò babhūvāśvaśirā hariḥ paurāṇama etada ākhyātaṃ rūpaṃ varadama aiśvarama

हिन्दी अर्थ

ही लोकहितका कार्य करनेके लिये उद्यत हुए दंष्टाविलग्नांस्त्रीनू पिण्डान् विधाय सहसा प्रभु:

English

Thus the greatly fortunate Hari became Ashvashiras; this ancient lordly boon-giving form has been told.

अध्याय 12

श्लोक 335.70

यॊ हय एतद बराह्मणॊ नित्यं शृणुयाद धारयेत वा न तस्याध्ययनं नाशम उपगच्छेत कदा चन

yò haya etada barāhmaṇò nityaṃ śṛṇuyāda dhārayeta vā na tasyādhyayanaṃ nāśama upagaccheta kadā cana

हिन्दी अर्थ

यस्य चिन्तयतः सद्यः पितृकार्यविधीन् परान् अश्रिता धरणीं पिण्डास्तस्मात् पितर एव ते

English

The brahmana who always hears or bears this, his study will never go to loss.

अध्याय 12

श्लोक 335.71

आराध्य तपसॊग्रेण देवं हर शिरॊधरम पञ्चालेन करमः पराप्तॊ रामेण पथि देशिते

ārādhya tapasògreṇa devaṃ hara śiròdharama pañcālena karamaḥ parāptò rāmeṇa pathi deśite

हिन्दी अर्थ

भवन्तु पितरो लोके मया सृष्टा: सनातना:

English

Having worshipped by fierce austerity the god who bears the head of Hara, the order was gained by Panchala, Rama pointing the way.

अध्याय 12

श्लोक 335.72

एतद धयशिरॊ राजन्न आख्यानं तव कीर्तितम पुराणं वेद समितं यन मां तवं परिपृच्छसि

etada dhayaśirò rājanna ākhyānaṃ tava kīrtitama purāṇaṃ veda samitaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi

हिन्दी अर्थ

को वा मम पिता लोके अहमेव पितामह: इत्येतदुक्त्वा वचनं देवदेवो वृषाकपि:

English

This account of Hayashiras, O king, has been told to you, the Purana equal to the Veda, which you asked me.

अध्याय 12

श्लोक 335.73

यां याम इच्छेत तनुं देवः कर्तुं कार्यविधौ कव चित तां तां कुर्याद विकुर्वाणः सवयम आत्मानम आत्मना

yāṃ yāma iccheta tanuṃ devaḥ kartuṃ kāryavidhau kava cita tāṃ tāṃ kuryāda vikurvāṇaḥ savayama ātmānama ātmanā

हिन्दी अर्थ

आत्मानं पूजयित्वैव तत्रैवादर्शनं गत:

English

Whatever body the god wishes to take at any time in the course of his work, he takes it, transforming himself by himself.

अध्याय 12

श्लोक 335.74

एष वेद निधिः शरीमान एष वै तपसॊ निधिः एष यॊगश च सांख्यं च बरह्म चाग्र्यं हरिर विभुः

eṣa veda nidhiḥ śarīmāna eṣa vai tapasò nidhiḥ eṣa yògaśa ca sāṃkhyaṃ ca barahma cāgryaṃ harira vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

लभन्ते सततं पूजां वृषाकपिवचो यथा गाश्चैव द्विजमुख्यांश्ष पृथिवीं मातरं यथा

English

This glorious one is the treasury of the Veda, treasury of austerity; he is yoga and Sankhya and supreme Brahman, Hari the pervader.

अध्याय 12

श्लोक 335.75

नारायण परा वेदा यज्ञा नारायणात्मकाः तपॊ नारायण परं नारायण परा गतिः

nārāyaṇa parā vedā yajñā nārāyaṇātmakāḥ tapò nārāyaṇa paraṃ nārāyaṇa parā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तर्गत: स भगवान् सर्वसत्त्वशरीरग:

English

The Vedas have Narayana as their end, sacrifices are of Narayana's nature, austerity has Narayana as highest, Narayana is the supreme goal.

अध्याय 12

श्लोक 335.76

नारायण परं सत्यम ऋतं नारायणात्मकम नारायण परॊ धर्मः पुनर आवृत्ति दुर्लभः

nārāyaṇa paraṃ satyama ṛtaṃ nārāyaṇātmakama nārāyaṇa parò dharmaḥ punara āvṛtti durlabhaḥ

हिन्दी अर्थ

महान् महात्मा सर्वात्मा नारायण इति श्रुति: पज्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो5 ध्याय:

English

Narayana is the highest truth; the true order is of Narayana's nature; the highest dharma is Narayana, hard to find for return.

अध्याय 12

श्लोक 335.77

परवृत्ति लक्षणश चैव धर्मॊ नारायणात्मकः नारायणात्मकॊ गन्धॊ भूमौ शरेष्ठतमः समृतः

paravṛtti lakṣaṇaśa caiva dharmò nārāyaṇātmakaḥ nārāyaṇātmakò gandhò bhūmau śareṣṭhatamaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रति नारदजीकी भक्ति बहुत बढ़ गयी। वे उनके अनन्य भक्त हो गये

English

The dharma marked by action is of Narayana's nature; smell, the best quality of earth, is remembered as of Narayana's nature.

अध्याय 12

श्लोक 335.78

अपां चैव गुणॊ राजन रसॊ नारायणात्मकः जयॊतिषां च गुणॊ रूपं समृतं नारायणात्मकम

apāṃ caiva guṇò rājana rasò nārāyaṇātmakaḥ jayòtiṣāṃ ca guṇò rūpaṃ samṛtaṃ nārāyaṇātmakama

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा भगवदाख्यानं दृष्टवा च हरिमव्ययम् तावपि ख्याततपसौ नरनारायणावृषी

English

And the quality of waters, O king, taste, is of Narayana's nature; form, the quality of luminaries, is remembered as of Narayana's nature.

अध्याय 12

श्लोक 335.79

नारायणात्मकश चापि सपर्शॊ वायुगुणः समृतः नारायणात्मकश चापि शब्द आकाशसंभवः

nārāyaṇātmakaśa cāpi saparśò vāyuguṇaḥ samṛtaḥ nārāyaṇātmakaśa cāpi śabda ākāśasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

हुए उत्तम तपस्यामें संलग्न हो गये

English

Touch, the quality of wind, is remembered as of Narayana's nature; sound, born of space, is also of Narayana's nature.

अध्याय 12

श्लोक 335.80

मनश चापि ततॊ भूतम अव्यक्तगुण लक्षणम नारायण परः कालॊ जयॊतिषाम अयनं च यत

manaśa cāpi tatò bhūtama avyaktaguṇa lakṣaṇama nārāyaṇa paraḥ kālò jayòtiṣāma ayanaṃ ca yata

हिन्दी अर्थ

है, उसका न इस लोकमें ठिकाना है और न परलोकमें

English

Then mind too is an element, marked by the qualities of the unmanifest; Time is supremely Narayana, and what is the course of the luminaries.

अध्याय 12

श्लोक 335.81

नारायण परा कीर्तिः शरीश च लक्ष्मीश च देवताः नारायण परं सांख्यं यॊगॊ नारायणात्मकः

nārāyaṇa parā kīrtiḥ śarīśa ca lakṣmīśa ca devatāḥ nārāyaṇa paraṃ sāṃkhyaṃ yògò nārāyaṇātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वती: समा: कथं नाम भवेद् द्वेष्प आत्मा लोकस्य कस्यचित्

English

Fame, Shri, Lakshmi and the goddesses have Narayana as their highest; Sankhya has Narayana as highest; yoga is of Narayana's nature.

अध्याय 12

श्लोक 335.82

कारणं पुरुषॊ येषां परधानं चापि कारणम सवभावश चैव कर्माणि दैवं येषां च कारणम

kāraṇaṃ puruṣò yeṣāṃ paradhānaṃ cāpi kāraṇama savabhāvaśa caiva karmāṇi daivaṃ yeṣāṃ ca kāraṇama

हिन्दी अर्थ

य एष गुरुरस्माकमृषिर्गन्धवतीसुत:

English

For those whose cause is the Person, and those whose cause is Pradhana, nature, action, or fate,

अध्याय 12

श्लोक 335.83

पञ्च कारणसंख्यातॊ निष्ठा सर्वत्र वै हरिः तत्त्वं जिज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतॊ मुखैः

pañca kāraṇasaṃkhyātò niṣṭhā sarvatra vai hariḥ tattvaṃ jijñāsamānānāṃ hetubhiḥ sarvatò mukhaiḥ

हिन्दी अर्थ

तस्माच्छुतं मया चेदं कथितं च तवानघ एष धर्मो जगन्नाथात् साक्षान्नारायणान्नूप

English

called the five causes, Hari is the end everywhere, for those who seek the truth by reasons facing every way.

अध्याय 12

श्लोक 335.84

तत्त्वम एकॊ मया यॊगी हरिर नारायणः परभुः सब्रह्मकानां लॊकानाम ऋषीणां च महात्मनाम

tattvama ekò mayā yògī harira nārāyaṇaḥ parabhuḥ sabrahmakānāṃ lòkānāma ṛṣīṇāṃ ca mahātmanāma

हिन्दी अर्थ

नारायणसे ही प्राप्त किया था

English

The one truth is the yogi Hari Narayana, the lord, of the worlds with Brahma and of the great-souled sages,

अध्याय 12

श्लोक 335.85

सांख्यानां यॊगिनां चापि यतीनाम आत्मवेदिनाम मनीसितं विजानाति केशवॊ न तु तस्य ते

sāṃkhyānāṃ yògināṃ cāpi yatīnāma ātmavedināma manīsitaṃ vijānāti keśavò na tu tasya te

हिन्दी अर्थ

कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पित: भला, भगवानके सिवा दूसरा कौन महाभारतका कर्ता हो सकता है?

English

of the Sankhyas, yogis, ascetics and knowers of the self; Keshava knows their wish, but they do not know his.

अध्याय 12

श्लोक 335.86

ये के चित सर्वलॊकेषु दैवं पित्र्यं च कुर्वते दानानि च परयच्छन्ति तप्यन्ति च तपॊ महत

ye ke cita sarvalòkeṣu daivaṃ pitryaṃ ca kurvate dānāni ca parayacchanti tapyanti ca tapò mahata

हिन्दी अर्थ

धर्मान् नानाविधांश्वैव को ब्रूयात् तमृते प्रभुम्

English

Whoever in all worlds perform rites for gods and ancestors, give gifts, and practise great austerity,

अध्याय 12

श्लोक 335.87

सर्वेषाम आश्रयॊ विष्णुर ऐश्वरं विधिम आस्थितः सर्वभूतकृतावासॊ वासुदेवेति चॊच्यते

sarveṣāma āśrayò viṣṇura aiśvaraṃ vidhima āsthitaḥ sarvabhūtakṛtāvāsò vāsudeveti còcyate

हिन्दी अर्थ

संकल्पिताश्वमेधस्त्वं श्रुतधर्मश्न॒ तत्त्वतः राजाओंमें श्रेष्ठ जनमेजयने अपने यज्ञको पूर्ण करनेका सारा कार्य आरम्भ किया

English

Vishnu is the refuge of all, standing in lordly rule, the dwelling made for all beings, and is called Vasudeva.

अध्याय 12

श्लोक 335.88

अयं हि नित्यः परमॊ महर्षिर; महाविभूतिर गुणवान निर्गुणाख्यः गुणैश च संयॊगम उपैति शीघ्रं; कालॊ यथर्ताव ऋतुसंप्रयुक्तः

ayaṃ hi nityaḥ paramò maharṣira; mahāvibhūtira guṇavāna nirguṇākhyaḥ guṇaiśa ca saṃyògama upaiti śīghraṃ; kālò yathartāva ṛtusaṃprayuktaḥ

हिन्दी अर्थ

पृष्टेन शौनकाद्येह नैमिषारण्यवासिषु

English

This is the eternal supreme great sage, of great glory, with qualities and called without qualities, and quickly joins with qualities, as Time joins with the seasons in their season.

अध्याय 12

श्लोक 335.89

नैवास्य विन्दन्ति गतिं महात्मनॊ; न चागतिं कश चिद इहानुपस्यति जञानात्मकाः संयमिनॊ महर्षयः; पश्यन्ति नित्यं पुरुषं गुणाधिकम

naivāsya vindanti gatiṃ mahātmanò; na cāgatiṃ kaśa cida ihānupasyati jañānātmakāḥ saṃyaminò maharṣayaḥ; paśyanti nityaṃ puruṣaṃ guṇādhikama

हिन्दी अर्थ

यहाँ यह नारायणका माहात्म्य-सम्बन्धी उपाख्यान तुम्हें सुनाया है ऋषीणां पाण्डवानां च शृण्वतो: कृष्णभीष्मयो:

English

The great souls do not find his course, nor does anyone here see his non-course; the great sages, self-controlled, of the nature of knowledge, always see the Person who exceeds the qualities.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।