Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 98/172 · श्लोक 222.1–223.23

पूर्ण अध्याय पाठ47 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 222.1

[य] किं शीलः किं समाचारः किं विद्यः किं परायनः पराप्नॊति बरह्मणः सथानं यत परं परकृतेर धरुवम

[ya] kiṃ śīlaḥ kiṃ samācāraḥ kiṃ vidyaḥ kiṃ parāyanaḥ parāpnòti barahmaṇaḥ sathānaṃ yata paraṃ parakṛtera dharuvama

हिन्दी अर्थ

देवानां निलयान् साधो सर्वनुत्क्रम्प यास्यसि

English

energy of mind, and capable of close application to all kinds of work. The king should honour the righteous and chastise the unrighteous. He should, acting with resolution, set the several orders to their respective duties. Ascertaining properly, by means of spies, the outward behaviour and the state of mind of the inhabitants of his city and provinces, he should adopt those measures that may be required. The king should himself supervise his spies and counsels, his treasury, and the agencies for inflicting chastisements. Upon these everything may be said to depend. With spies constituting his sight, the king should ascertain all the acts and intentions of his foes, friends, and neutrals. He should then, with heedfulness, devise his own measures, honouring those that are loyal to him and punishing those that are hostile. The king should always adore the gods in sacrifices and make gifts without giving pain to anybody. He should protect his subjects, never doing anything that may obstruct or thwart righteousness. He should always maintain and protect the helpless, the masterless, and the old, and women that are widows. The king should always honour the ascetics and make unto them gifts, at proper seasons of cloths and vessels and food. The king should, with attentive care, inform the

अध्याय 12

श्लोक 222.2

[भी] मॊक्षधर्मेषु नियतॊ लघ्व आहारॊ जितेन्द्रियः पराप्नॊति बरह्मणः सथानं यत परं परकृतेर धरुवम

[bhī] mòkṣadharmeṣu niyatò laghva āhārò jitendriyaḥ parāpnòti barahmaṇaḥ sathānaṃ yata paraṃ parakṛtera dharuvama

हिन्दी अर्थ

अबवीद् ब्राह्मणो वाक्यं कृत्वा कुशलसंविदम् स्वशक्‍्त्या कि करोमीह तद् भवान् प्रब्रवीतु माम्

English

[Bhishma said:] "Devoted to the dharmas of liberation, light of diet, master of the senses, one reaches the seat of Brahma, which is beyond nature and firm.

अध्याय 12

श्लोक 222.3

अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम जैगीसव्यस्य संवादम असितस्य च भारत

atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama jaigīsavyasya saṃvādama asitasya ca bhārata

हिन्दी अर्थ

न च युद्ध मया सार्थ किमर्थ याचसे पुन: वाग्युद्धे तदिदं तीव्रं मम विप्र त्वया सह

English

Here too they cite this ancient tale, the dialogue of Jaigishavya and Asita, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 222.4

जैगीसव्यं महाप्राज्ञं धर्माणाम आगतागमम अक्रुध्यन्तम अहृष्यन्तम असितॊ देवलॊ ऽबरवीत

jaigīsavyaṃ mahāprājñaṃ dharmāṇāma āgatāgamama akrudhyantama ahṛṣyantama asitò devalò 'baravīta

हिन्दी अर्थ

ब्रूहि दास्यामि राजेन्द्र विभवे सति मा चिरम्

English

Asita Devala said to the greatly wise Jaigishavya, who knew the entire tradition of the dharmas, not angry, not glad:

अध्याय 12

श्लोक 222.5

न परीयसे वन्द्यमानॊ निन्द्यमानॊ न कुप्यसि का ते परज्ञा कुतश चैषा किं चैतस्याः परायनम

na parīyase vandyamānò nindyamānò na kupyasi kā te parajñā kutaśa caiṣā kiṃ caitasyāḥ parāyanama

हिन्दी अर्थ

अवश्य प्रदान करूँगा स्वस्ति ते5स्तु गमिष्यामि किड्च तस्य फलं वद

English

"You are not pleased when honoured, nor angry when blamed; what is your wisdom, whence is it, and what is its end?"

अध्याय 12

श्लोक 222.6

इति तेनानुयुक्तः स तम उवाच महातपाः महद वाक्यम असंदिग्धं पुष्करार्थ पदं शुचि

iti tenānuyuktaḥ sa tama uvāca mahātapāḥ mahada vākyama asaṃdigdhaṃ puṣkarārtha padaṃ śuci

हिन्दी अर्थ

प्राप्रोतु तत् फलं विप्रो नाहमिच्छे ससंशयम्

English

Thus questioned by him, the great ascetic answered him with great, unambiguous, pure words, with the sense of the lotus.

अध्याय 12

श्लोक 222.7

या गतिर या परा निष्ठा या शान्तिः पुण्यकर्मणाम तां ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि यन मां पृच्छसि वै दविज

yā gatira yā parā niṣṭhā yā śāntiḥ puṇyakarmaṇāma tāṃ te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yana māṃ pṛcchasi vai davija

हिन्दी अर्थ

संदिग्ध फल नहीं चाहता वाक्यं प्रमाणं राजर्षे ममाद्य तव चैव हि

English

"The goal, the supreme end, the peace of those of meritorious deeds: that I shall tell you, since you ask me, twice-born.

अध्याय 12

श्लोक 222.8

निन्दत्सु च समॊ नित्यं परशंसत्सु च देवल निह्नुवन्ति च ये तेषां समयं सुकृतं च ये

nindatsu ca samò nityaṃ paraśaṃsatsu ca devala nihnuvanti ca ye teṣāṃ samayaṃ sukṛtaṃ ca ye

हिन्दी अर्थ

(हम दोनोंको अपनी-अपनी बातोंपर दृढ़ रहना चाहिए)

English

Ever equal toward those who blame and those who praise, Devala; and toward those who deny, and those who agree and do good;

अध्याय 12

श्लोक 222.9

उक्ताश च न विवक्षन्ति वक्तारम अहिते रतम परतिहन्तुं न चेच्छन्ति हन्तारं वै मनीषिणः

uktāśa ca na vivakṣanti vaktārama ahite ratama paratihantuṃ na cecchanti hantāraṃ vai manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

जप्यस्य राजशार्दूल कथं वेत्स्याम्यहं फलम् क्या फल होगा, यह कैसे जान सकूँगा?

English

the wise do not wish to speak back to those who speak ill, to one intent on harm, and do not wish to strike back at a striker.

अध्याय 12

श्लोक 222.10

नाप्राप्तम अनुशॊचन्ति पराप्तकालानि कुर्वते न चातीतानि शॊचन्ति न चैनान परतिजानते

nāprāptama anuśòcanti parāptakālāni kurvate na cātītāni śòcanti na caināna paratijānate

हिन्दी अर्थ

देवताओंके लोकोंको लाँधकर उनसे भी ऊपर जाओगे त्यक्त्वा55त्मन: शरीरं च ततो लोकानवाप्स्यसि

English

ascetics (within his dominions) of the state of his own self, of all his measures, and of the kingdom, and should always behave with humility in their presence. When he sees ascetics of high birth and great learning that have abandoned all earthly objects, he should honour them with gifts of beds and seats and food. Whatever the nature of the distress into which he may fall, he should confide in an ascetic. The very robbers repose confidence upon persons of that character. The king should place his wealth in charge of an ascetic and should take wisdom from him. He should not, however, always wait upon them or worship them on all occasions. I From among those residing in his own kingdom, he should select one for friendship. Similarly, he should select another from among those that reside in the kingdom of his foe. He should select a third from among those residing in the forests, and a fourth from among those dwelling in the kingdoms paying tribute to him. He should show hospitality towards and bestow honours upon them and assign them the means of sustenance. He should behave towards the ascetics dwelling in the kingdoms of foes and in the forests in the same way as towards those that reside in his own kingdom. Engaged in penances and of rigid vows they would, if calamity overtakes the king and if he solicits protection, grant him what he wants. I have now told thee in brief the indications of the city in which the king should reside.'"

अध्याय 12

श्लोक 222.11

संप्राप्तानां च पूज्यानां कामाद अर्थेषु देवल यथॊपपत्तिं कुर्वन्ति शक्तिमन्तः कृतव्रताः

saṃprāptānāṃ ca pūjyānāṃ kāmāda artheṣu devala yathòpapattiṃ kurvanti śaktimantaḥ kṛtavratāḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरका परित्याग करनेके पश्चात् ही तुम उन पुण्यलोकोंमें जाओगे

English

citadels are those that are built, on plains fortified with high walls and encircled with trenches all around. Human-citadels are unfortified cities properly protected by guards and a loyal population.

अध्याय 12

श्लोक 222.12

पक्वविद्या महाप्राज्ञा जितक्रॊधा जितेन्द्रियाः मनसा कर्मणा वाचा नापराध्यन्ति कस्य चित

pakvavidyā mahāprājñā jitakròdhā jitendriyāḥ manasā karmaṇā vācā nāparādhyanti kasya cita

हिन्दी अर्थ

है; अत: इसका त्याग नहीं कर सकता स्वर्गमारोह भो विप्र कि वा वै रोचतेडनघ

English

Of ripe knowledge, greatly wise, conquerors of anger and of senses, they offend no one by mind, deed or speech.

अध्याय 12

श्लोक 222.13

अनीर्षवॊ न चान्यॊन्यं विहिंसन्ति कदा चन न च जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः

anīrṣavò na cānyònyaṃ vihiṃsanti kadā cana na ca jātūpatapyante dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ

हिन्दी अर्थ

गच्छ धर्म न मे श्रद्धा स्वर्ग गन्तुं विना55त्मना

English

Free of envy, they never harm each other, and the steadfast are never tormented by others' prosperity.

अध्याय 12

श्लोक 222.14

निन्दा परशंसे चार्त्यर्थं न वदन्ति परस्य ये न च निन्दा परशंसाभ्यां विक्रियन्ते कदा चन

nindā paraśaṃse cārtyarthaṃ na vadanti parasya ye na ca nindā paraśaṃsābhyāṃ vikriyante kadā cana

हिन्दी अर्थ

सशरीरेण गन्तव्यं मया स्वर्ग न वा विभो ब्राह्मणं तं महाभागमुपगम्येदमब्नुवन्

English

They who do not speak overmuch in blame or praise of others, and are never altered by blame or praise,

अध्याय 12

श्लोक 222.15

सर्वतश च परशान्ता ये सर्वभूतहिते रताः न करुध्यन्ति न हृष्यन्ति नापराध्यन्ति कस्य चित विमुच्य हृदयग्रन्थींश चङ्कम्यन्ते यथासुखम

sarvataśa ca paraśāntā ye sarvabhūtahite ratāḥ na karudhyanti na hṛṣyanti nāparādhyanti kasya cita vimucya hṛdayagranthīṃśa caṅkamyante yathāsukhama

हिन्दी अर्थ

कालस्ते स्वर्गमारोढुं कालोहं त्वामुपागत:

English

who are calm in every way and intent on the good of all beings, who are not angry, not glad, offend none; freed from the knots of the heart, they move about at ease.

अध्याय 12

श्लोक 222.16

न येषां बान्धवाः सन्ति ये चान्येषां न बान्धवाः अमित्राश च न सन्त्य एषां ये चामित्रा न कस्य चित

na yeṣāṃ bāndhavāḥ santi ye cānyeṣāṃ na bāndhavāḥ amitrāśa ca na santya eṣāṃ ye cāmitrā na kasya cita

हिन्दी अर्थ

कालेन चोदितो विप्र त्वामितो नेतुमद्य वै बताइये, मैं आपलोगोंका कौन-सा कार्य करूँ?

English

They have no kinsmen, and are no one's kinsmen; they have no enemies, and are no one's enemies.

अध्याय 12

श्लोक 222.17

य एवं कुर्वते मर्त्याः सुखं जीवन्ति सर्वदा धर्मम एवानुवर्तन्ते धर्मज्ञा दविजसत्तम ये हय अतॊ विच्युता मार्गात ते हृष्यन्त्य उद्विजन्ति च

ya evaṃ kurvate martyāḥ sukhaṃ jīvanti sarvadā dharmama evānuvartante dharmajñā davijasattama ye haya atò vicyutā mārgāta te hṛṣyantya udvijanti ca

हिन्दी अर्थ

अब्रवीत् परमप्रीत: स्वशक्‍्त्या कि करोमि व:

English

Mortals who act thus live happily always; they follow dharma alone, knowers of dharma, best of the twice-born; those who fall from this path rejoice and are alarmed.

अध्याय 12

श्लोक 222.18

आस्थितस तम अहं मार्गम असूयिष्यामि कं कथम निन्द्यमानः परशन्स्तॊ वा हृष्येयं केन हेतुना

āsthitasa tama ahaṃ mārgama asūyiṣyāmi kaṃ kathama nindyamānaḥ paraśanstò vā hṛṣyeyaṃ kena hetunā

हिन्दी अर्थ

आपलोगोंकी क्या सेवा करूँ?” इक्ष्वाकुरगमत् तत्र समेता यत्र ते विभो

English

Standing on that path, whom shall I envy, and how? Blamed or praised, for what reason should I rejoice?

अध्याय 12

श्लोक 222.19

यद यद इच्छन्ति तन मार्गम अभिगच्छन्ति मानवाः न मे निन्दा परशंसाभ्यां हरास वृद्धी भविष्यतः

yada yada icchanti tana mārgama abhigacchanti mānavāḥ na me nindā paraśaṃsābhyāṃ harāsa vṛddhī bhaviṣyataḥ

हिन्दी अर्थ

कुशलप्रश्नमकरोत् सर्वेषां राजसत्तम:

English

Men follow whatever path they wish; by blame or praise there will be no loss or gain for me.

अध्याय 12

श्लोक 222.20

अमृतस्येव संतृप्येद अवमानस्य तत्त्ववित विषस्येवॊद्विजेन नित्यं संमानस्य विचक्षणः

amṛtasyeva saṃtṛpyeda avamānasya tattvavita viṣasyevòdvijena nityaṃ saṃmānasya vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

शक्तिके अनुसार आपकी क्‍या सेवा करूँ? यह आप मुझे बतावें"

English

The knower of truth should be satisfied with dishonour as with nectar, and ever be alarmed at honour as at poison.

अध्याय 12

श्लोक 222.21

अवज्ञातः सुखं शेते इह चामुत्र चॊभयॊः विमुक्तः सर्वपापेभ्यॊ यॊ ऽवमन्ता स बध्यते

avajñātaḥ sukhaṃ śete iha cāmutra còbhayòḥ vimuktaḥ sarvapāpebhyò yò 'vamantā sa badhyate

हिन्दी अर्थ

ददानि वसु किंचित्ते प्रथितं तद् वदस्व मे प्रवृत्ताश्न निवृत्ताश्न निवृत्तो5हं प्रतिग्रहात्

English

One who is scorned sleeps happily here and hereafter, both; freed from all sins; he who scorns is bound.

अध्याय 12

श्लोक 222.22

परां गतिं च ये के चित परार्थयन्ति मनीषिणः एतद वरतं समाश्रित्य सुखम एधन्ति ते जनाः

parāṃ gatiṃ ca ye ke cita parārthayanti manīṣiṇaḥ etada varataṃ samāśritya sukhama edhanti te janāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रृहि त्वं नृपतिश्रेष्ठ तपसा साधयामि किम्

English

Whatever wise ones seek the highest goal, relying on this vow they prosper in happiness.

अध्याय 12

श्लोक 222.23

सर्वतश च समाहृत्य करतून सर्वाञ जितेन्द्रियः पराप्नॊति बरह्मणः सथानं यत परं परकृतेर धरुवम

sarvataśa ca samāhṛtya karatūna sarvāña jitendriyaḥ parāpnòti barahmaṇaḥ sathānaṃ yata paraṃ parakṛtera dharuvama

हिन्दी अर्थ

तपस्याद्वारा आपका कौन-सा कार्य सिद्ध करूँ? अन्योन्यस्यान्तरं नास्ति यदिष्ट॑ तत् समाचर

English

Gathering in from every side all desires, master of his senses, he reaches the seat of Brahma, beyond nature and firm.

अध्याय 12

श्लोक 222.24

नास्य देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः पदम अन्ववरॊहन्ति पराप्तस्य परमां गतिम

nāsya devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ padama anvavaròhanti parāptasya paramāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

याचे त्वां दीयतां महां जप्यस्यास्य फलं द्विज

English

Neither gods, gandharvas, pishachas nor rakshasas follow in the footsteps of one who has reached the highest goal."

अध्याय 12

श्लोक 223.1

[य] परियः सर्वस्य लॊकस्य सर्वसत्त्वाभिनन्दिता गुणैः सर्वैर उपेतश च कॊ नव अस्ति भुवि मानवः

[ya] pariyaḥ sarvasya lòkasya sarvasattvābhinanditā guṇaiḥ sarvaira upetaśa ca kò nava asti bhuvi mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

न वाचं दूषयिष्यामि सत्यं रक्ष स्थिरो भव

English

should kill them, suspecting them to be depositories of the king's wealth.

अध्याय 12

श्लोक 223.2

[भी] अत्र ते वर्तयिष्यामि पृच्छतॊ भरतर्षभ उग्रसेनस्य संवादं नारदे केशवस्य च

[bhī] atra te vartayiṣyāmi pṛcchatò bharatarṣabha ugrasenasya saṃvādaṃ nārade keśavasya ca

हिन्दी अर्थ

कस्मात्त्वमनृतं वाक्‍्यं देहीति कुरुषेडशुभम् धर्मेभ्य: सम्परि भ्रष्टो लोकाननुचरिष्यसि

English

[Bhishma said:] "Here I shall relate to you, bull of the Bharatas, as you ask, the dialogue of Ugrasena and Keshava about Narada.

अध्याय 12

श्लोक 223.3

[उग्रसेन] पश्य संकल्पते लॊकॊ नारदस्य परकीर्तने मन्ये स गुणसंपन्नॊ बरूहि तन मम पृच्छतः

[ugrasena] paśya saṃkalpate lòkò nāradasya parakīrtane manye sa guṇasaṃpannò barūhi tana mama pṛcchataḥ

हिन्दी अर्थ

विप्रो यदीच्छते गन्तुं चीर्ण गृह्नातु मे फलम्

English

[Ugrasena said:] "See, the world is stirred at the mention of Narada; I think he is endowed with virtues; tell me, as I ask."

अध्याय 12

श्लोक 223.4

[वासुदेव] कुकुराधिप यान मन्ये शृणु तान मे विवक्षतः नारदस्य गुणान साधून संक्षेपेण नराधिप

[vāsudeva] kukurādhipa yāna manye śṛṇu tāna me vivakṣataḥ nāradasya guṇāna sādhūna saṃkṣepeṇa narādhipa

हिन्दी अर्थ

निवृत्तलक्षणं धर्ममुपासे संहितां जपन् तपःस्वाध्यायशीलोऊहं निवत्तश्न प्रतिग्रहात्

English

[Vasudeva said:] "Hear from me, lord of the Kukuras, as I wish to tell, the good virtues of Narada in brief, lord of men.

अध्याय 12

श्लोक 223.5

न चारित्रनिमित्तॊ ऽसयाहंकारॊ देहपातनः अभिन्न शरुतचारित्रस तस्मात सर्वत्र पूजितः

na cāritranimittò 'sayāhaṃkārò dehapātanaḥ abhinna śarutacāritrasa tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

आवयोर्यत् फलं किज्चित् सहितं नौ तदस्त्विह

English

His pride does not arise from conduct and destroy the body; his learning and conduct are unbroken; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.6

तपस्वी नारदॊ बाधं वाचि नास्य वयतिक्रमः कामद वा यदि वा लॊभात तस्मात सर्वत्र पूजितः

tapasvī nāradò bādhaṃ vāci nāsya vayatikramaḥ kāmada vā yadi vā lòbhāta tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

हम दोनोंका उनपर समान अधिकार रहे प्रतीच्छ मत्कृतं धर्म यदि ते मय्यनुग्रह:

English

Narada is truly an ascetic; there is no transgression in his speech, whether from desire or greed; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.7

अध्यात्मविधितत्त्वज्ञः कषान्तः शक्तॊ जितेन्द्रियः ऋजुश च सत्यवादी च तस्मात सर्वत्र पूजितः

adhyātmavidhitattvajñaḥ kaṣāntaḥ śaktò jitendriyaḥ ṛjuśa ca satyavādī ca tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

आप स्वीकार कर लें

English

Knower of the truth of the rule of the self, patient, capable, master of his senses, honest and truthful, therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.8

तेजसा यशसा बुद्ध्या नयेन विनयेन च जन्मना तपसा वृद्धस तस्मात सर्वत्र पूजितः

tejasā yaśasā buddhyā nayena vinayena ca janmanā tapasā vṛddhasa tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार कह रहे थे शासन करनेवाले राजा करेंगे

English

Great in energy, fame, intellect, policy, humility, birth and austerity; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.9

सुखशीलः सुसंभॊगः सुभॊज्यः सवादरः शुचिः सुवाक्यश चाप्य अनीर्ष्यश च तस्मात सर्वत्र पूजितः

sukhaśīlaḥ susaṃbhògaḥ subhòjyaḥ savādaraḥ śuciḥ suvākyaśa cāpya anīrṣyaśa ca tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

झूठ बोलते हो। मुझपर तुम्हारा ऋण है

English

Easy in nature, a good companion, a good eater, of good manners, pure, of good speech and free of envy; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.10

कल्यानं कुरुते बाधं पापम अस्मिन न विद्यते न परीयते परान अर्थैस तस्मात सर्वत्र पूजितः

kalyānaṃ kurute bādhaṃ pāpama asmina na vidyate na parīyate parāna arthaisa tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

महानधर्मो भविता तव राजन् मृषा कृत: तन्मे निसृष्टं गृह्लीष्व भव सत्ये स्थिरोडपि च

English

He truly does good; there is no sin in him; he is not pleased by others' misfortunes; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.11

वेदश्रुतिभिर आख्यानैर अर्थान अभिजिगीसते तितिक्षुर अनवज्ञश च तस्मात सर्वत्र पूजितः

vedaśrutibhira ākhyānaira arthāna abhijigīsate titikṣura anavajñaśa ca tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

कुत एव जनिष्यांस्तु मृषावादपरायण:

English

He seeks aims through Vedic hearing and tales, is patient and not contemptuous; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.12

समत्वाद धि परियॊ नास्ति नाप्रियश च कथं चन मनॊ ऽनुकूल वादी च तस्मात सर्वत्र पूजितः

samatvāda dhi pariyò nāsti nāpriyaśa ca kathaṃ cana manò 'nukūla vādī ca tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा सत्यं परे लोके तथेह पुरुषर्षभ शतै: शतसहसैश्व तै: सत्यान्न विशिष्यते

English

Through equanimity none is dear or undear to him; he speaks in agreement with the mind; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.13

बहुश्रुतश चैत्रकथः पण्डितॊ ऽनलसॊ ऽशथः अदीनॊ ऽकरॊधनॊ ऽलुब्धस तस्मात सर्वत्र पूजितः

bahuśrutaśa caitrakathaḥ paṇḍitò 'nalasò 'śathaḥ adīnò 'karòdhanò 'lubdhasa tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्यमेकाक्षरो यज्ञ: सत्यमेकाक्षरं श्रुतम्

English

Much learned, a teller of tales, wise, tireless, not crooked, undismayed, not angry and not greedy; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.14

नार्थे न धर्मे कामे वा भूतपूर्वॊ ऽसय विग्रहः दॊषाश चास्य समुच्छिन्नास तस्मात सर्वत्र पूजितः

nārthe na dharme kāme vā bhūtapūrvò 'saya vigrahaḥ dòṣāśa cāsya samucchinnāsa tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

अविनाशी यज्ञ है, सत्य ही एकमात्र नाशरहित सनातन वेद है सत्याद् धर्मो दमश्नैव सर्व सत्ये प्रतेष्ठितम्

English

Never has he had a quarrel over wealth, dharma or desire; his faults are cut off; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.15

दृध भक्तिर अनिन्द्यात्मा शरुतवान अनृशंसवान वीतसंमॊह दॊषश च तस्मात सर्वत्र पूजितः

dṛdha bhaktira anindyātmā śarutavāna anṛśaṃsavāna vītasaṃmòha dòṣaśa ca tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

आधारपर सब कुछ टिका हुआ है

English

Firm in devotion, blameless in self, learned, merciful, free of delusion and fault; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.16

असक्तः सर्वसङ्गेषु सक्तात्मेव च लक्ष्यते अदीर्घसंशयॊ वाग्मी तस्मात सर्वत्र पूजितः

asaktaḥ sarvasaṅgeṣu saktātmeva ca lakṣyate adīrghasaṃśayò vāgmī tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

व्रतचर्या तथा सत्यमोड्कार: सत्यमेव च सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रवि:

English

Unattached to all attachments, yet seeming attached, not long in doubt, eloquent; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.17

समाधिर नास्य मानार्थे नात्मानं सतौति कर्हि चित अनीर्ष्युर दृध संभासस तस्मात सर्वत्र पूजितः

samādhira nāsya mānārthe nātmānaṃ satauti karhi cita anīrṣyura dṛdha saṃbhāsasa tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्यं यज्ञस्तपो वेदा: स्तोभा मन्त्रा: सरस्वती

English

He does not concentrate for honour, never praises himself, is free of envy and firm in speech; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.18

लॊकस्य विविधं वृत्तं परकृतेश चाप्य अकुत्सयन संसर्गविद्या कुशलस तस्मात सर्वत्र पूजितः

lòkasya vividhaṃ vṛttaṃ parakṛteśa cāpya akutsayana saṃsargavidyā kuśalasa tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्तोभ, मन्त्र और सरस्वती--सब सत्यके ही स्वरूप हैं समकक्षां तुलयतो यतः सत्यं ततोडधिकम्

English

Not reproaching the world's varied conduct or nature, skilled in the science of association; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.19

नासूयत्य आगमं कं चित सवं तपॊ नॊपजीवति अवन्ध्य कालॊ वश्यात्मा तस्मात सर्वत्र पूजितः

nāsūyatya āgamaṃ kaṃ cita savaṃ tapò nòpajīvati avandhya kālò vaśyātmā tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

असत्यपूर्ण बर्ताव करना चाहते हैं?

English

He envies no tradition, does not live on his austerity, never wastes time, master of himself; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.20

कृतश्रमः कृतप्रज्ञॊ न च तृप्तः समाधितः नियमस्थॊ ऽपरमत्तश च तस्मात सर्वत्र पूजितः

kṛtaśramaḥ kṛtaprajñò na ca tṛptaḥ samādhitaḥ niyamasthò 'paramattaśa ca tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

उभावानृतिकावेतौ न मृषा कर्तुमहसि

English

Of toil done, of trained wisdom, never satiated in concentration, steady in rules and heedful; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.21

सापत्रपश च युक्तश च सुनेयः शरेयसे परैः अभेत्ता परगुह्यानां तस्मात सर्वत्र पूजितः

sāpatrapaśa ca yuktaśa ca suneyaḥ śareyase paraiḥ abhettā paraguhyānāṃ tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

और मेरी भी बात मिथ्या न कीजिये दातार: क्षत्रिया: प्रोक्ता गृहल्लीयां भवतः कथम्

English

Modest and disciplined, easily led by others toward the good, not betraying others' secrets; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.22

न हृष्यत्य अर्थलाभेषु नालाभेषु वयथत्य अपि सथिरबुद्धिर असक्तात्मा तस्मात सर्वत्र पूजितः

na hṛṣyatya arthalābheṣu nālābheṣu vayathatya api sathirabuddhira asaktātmā tasmāta sarvatra pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

इहागम्य तु याचित्वा न गृह्नीषे पुन: कथम्

English

He does not rejoice at gains nor suffer at losses, of steady mind and unattached; therefore he is honoured everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 223.23

तं सर्वगुण संपन्नं दक्षं शुचिम अकातरम कालज्ञं च नयज्ञं च कः परियं न करिष्यति

taṃ sarvaguṇa saṃpannaṃ dakṣaṃ śucima akātarama kālajñaṃ ca nayajñaṃ ca kaḥ pariyaṃ na kariṣyati

हिन्दी अर्थ

द्विजो दानफलैर्युक्तो राजा सत्यफलेन च अविवादोडस्तु युवयोरुभौ तुल्यफलौ युवाम्

English

Who would not love one endowed with all virtues, skilled, pure, undaunted, knowing time and policy?"

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।