Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 24/172 · श्लोक 59.1–59.107

पूर्ण अध्याय पाठ107 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 59.1

ततः काल्यं समुत्थाय कृतपौर्वाह्णिक करियाः ययुस ते नगराकारै रथैः पाण्डव यादवाः

tataḥ kālyaṃ samutthāya kṛtapaurvāhṇika kariyāḥ yayusa te nagarākārai rathaiḥ pāṇḍava yādavāḥ

हिन्दी अर्थ

विदितस्ते महाप्राज्ञ त्वं हि धर्ममयो निधि:

English

been ordained to happen in consequence of their very nature. Upon the loss of one's wealth or the death of one's wife or son or sire, one cries out, saying 'Alas, what grief!' and dwelling upon that sorrow always enhances it. Why do you, like a foolish person, indulge in grief? Why do you grieve for them that are subject to grief? 1 Behold, grief is increased by indulgence as fear is by yielding to. This body even is not mine. Nothing in this earth is mine. Or, the things of this earth belong as much to others as to me. The wise, seeing, this, do not suffer themselves to be deluded. There are thousands of causes for sorrow, and hundreds of causes for joy. These

अध्याय 12

श्लोक 59.2

परपद्य च कुरुक्षेत्रं भीष्मम आसाद्य चानघम सुखां च रजनीं पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनां वरम

parapadya ca kurukṣetraṃ bhīṣmama āsādya cānaghama sukhāṃ ca rajanīṃ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ rathināṃ varama

हिन्दी अर्थ

दशाहईकुलकी वृद्धि करनेवाले प्रभो! आप मुझपर पूर्णरूपसे प्रसन्न हो जाइये

English

Reaching Kurukshetra and approaching the blameless Bhishma, asking the best of chariot-warriors, Gangeya, of the night's comfort,

अध्याय 12

श्लोक 59.3

वयासादीन अभिवाद्यर्षीन सर्वैस तैश चाभिनन्दिताः निषेदुर अभितॊ भीष्मं परिवार्य समन्ततः

vayāsādīna abhivādyarṣīna sarvaisa taiśa cābhinanditāḥ niṣedura abhitò bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ

हिन्दी अर्थ

प्यासका कष्ट भी नहीं रहेगा

English

saluting Vyasa and the other sages and welcomed by them all, they sat around Bhishma, surrounding him.

अध्याय 12

श्लोक 59.4

ततॊ राजा महातेजा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः अब्रवीत पराञ्जलिर भीष्मं परतिपूज्याभिवाद्य च

tatò rājā mahātejā dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ abravīta parāñjalira bhīṣmaṃ paratipūjyābhivādya ca

हिन्दी अर्थ

नहीं देखा जाता था जो अहितकर और अनिष्टकारक हो

English

Then King Yudhishthira, greatly radiant, king of dharma, with joined palms, having honoured and saluted Bhishma, said:

अध्याय 12

श्लोक 59.5

य एष राजा राजेति शब्दश चरति भारत कथम एष समुत्पन्नस तन मे बरूहि पिता मह

ya eṣa rājā rājeti śabdaśa carati bhārata kathama eṣa samutpannasa tana me barūhi pitā maha

हिन्दी अर्थ

श्रमान्विता मृगपतयो गुहा इव

English

"This word 'king, king' that is current, Bharata—how did this arise? Tell me that, grandsire.

अध्याय 12

श्लोक 59.6

तुल्यपाणिशिरॊग्रीवस तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मकः तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठ भुजॊदरः

tulyapāṇiśirògrīvasa tulyabuddhīndriyātmakaḥ tulyaduḥkhasukhātmā ca tulyapṛṣṭha bhujòdaraḥ

हिन्दी अर्थ

एवं स्वस्तिवाचन कराया

English

With equal hands, head and neck, of equal intellect, senses and self, of equal joy and sorrow, equal back, arms and belly,

अध्याय 12

श्लोक 59.7

तुल्यशुक्रास्थि मज्जश च तुल्यमांसासृग एव च निःश्वासॊच्छाव तुल्यश च तुल्यप्राणशरीरवान

tulyaśukrāsthi majjaśa ca tulyamāṃsāsṛga eva ca niḥśvāsòcchāva tulyaśa ca tulyaprāṇaśarīravāna

हिन्दी अर्थ

रथस्था: संविदं कृत्वा सुखां पृष्टवा च शर्वरीम्

English

of equal semen, bone and marrow, equal flesh and blood, equal inhaling and exhaling, with equal life and body,

अध्याय 12

श्लोक 59.8

समानजन्म मरणः समः सर्वगुणैर नृणाम विशिष्ट बुद्धीञ शूरांश च कथम एकॊ ऽधितिष्ठति

samānajanma maraṇaḥ samaḥ sarvaguṇaira nṛṇāma viśiṣṭa buddhīña śūrāṃśa ca kathama ekò 'dhitiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

बाणशब्यापर सो रहे थे, उस समय वहाँ नारद आदि सिद्ध महर्षि भी पधारे थे

English

equal in birth and death, equal in all qualities of men—how does one rule over the more intelligent and the brave?

अध्याय 12

श्लोक 59.9

कथम एकॊ महीं कृत्स्नां वीर शूरार्य संकुलाम रक्षत्य अपि च लॊकॊ ऽसय परसादम अभिवाञ्छति

kathama ekò mahīṃ kṛtsnāṃ vīra śūrārya saṃkulāma rakṣatya api ca lòkò 'saya parasādama abhivāñchati

हिन्दी अर्थ

नान्यस्तु देवकीपुत्राच्छक्त: प्रष्हें पितामहम्

English

How does one guard the whole earth, thronged with heroes, brave men and nobles, and how does the world desire his favour?

अध्याय 12

श्लोक 59.10

एकस्य च परसादेन कृत्स्नॊ लॊकः परसीदति वयाकुलेनाकुलः सर्वॊ भवतीति विनिश्चयः

ekasya ca parasādena kṛtsnò lòkaḥ parasīdati vayākulenākulaḥ sarvò bhavatīti viniścayaḥ

हिन्दी अर्थ

कब होता है? ये सारी बातें आपको ज्ञात हैं; क्योंकि आप धर्मके प्रचुर भण्डार हैं

English

every day affect the ignorant only, but not him that is wise. These, in course of Time, become objects of affection or aversion, and appearing as bliss or woe revolve (as if in a wheel) for affecting living creatures. There is only sorrow in this world but no happiness. It is for this that sorrow only is felt. Indeed, sorrow springs from that affliction called desire, and happiness springs from the affliction called sorrow. Sorrow comes after happiness, and happiness after sorrow. One does not always suffer sorrow or always enjoy happiness. Happiness always ends in sorrow, and sometimes proceeds from sorrow itself. He, therefore, that desires eternal happiness must abandon both. When sorrow must arise upon the expiration of happiness, and happiness upon the expiration of sorrow, one should, for that, cast off, like a (snake-bit) limb of one's body, that from which one experiences sorrow or that heart-burning which is nurtured by sorrow or that which is the root of his anxiety. \_ Be it happiness or sorrow, be it agreeable or disagreeable, whatever comes should be borne with an unaffected heart. O amiable one, if thou abstainest, in even a slight measure, from doing what is agreeable to your wives and children, thou shalt then know who is whose and why so and for what. They that are highly stupid and they that are masters of their souls enjoy happiness here. They however, that occupy an intermediate place suffer misery. This, O Yudhishthira, is what Senajit of great wisdom said, that person who was conversant with what is good or bad in this world, with duties, and with happiness and misery. He who is grieved at other people's griefs can never be happy. There is no end of grief, and grief arises from happiness itself. Happiness and misery, prosperity and adversity, gain and loss, death and life, in their turn, wait upon all creatures. For this reason the wise man of tranquil soul should neither be elated with joy nor be depressed with sorrow. To be engaged in battle has been said to be the Sacrifice for a king; a due observance of the science of chastisement is his Yoga; and the gift of wealth in sacrifices in the form of Dakshina is his Renunciation. All these should be regarded as acts that sanctify him. By governing the kingdom with intelligence and policy, casting off pride, performing sacrifices, and looking at everything and all persons with kindness and impartiality, a high-souled king, after death, sports in the region of the gods. By winning battles, protecting his kingdom, drinking the Soma juice, advancing his subjects, wielding judiciously the rod of Chastisement, and casting off his body at last in fight, a king enjoys happiness in heaven. Having studied all the Vedas and the other scriptures duty, having protected the kingdom properly, and having caused all the four orders to adhere to their respective duties, a king becomes sanctified and finally sports in heaven. He is the best of kings whose conduct, even after his death, is applauded by the inhabitants of city and country and by his counsellors and friends."

अध्याय 12

श्लोक 59.11

एतद इच्छाम्य अहं सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ शरॊतुं तन मे यथा वत तवं परब्रूहि वदतां वर

etada icchāmya ahaṃ sarvaṃ tattvena bharatarṣabha śaròtuṃ tana me yathā vata tavaṃ parabrūhi vadatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

चातुर्वर्ण्यस्य यश्नोक्तो धर्मो न सम विरुध्यते

English

I wish to hear all this truly, bull of the Bharatas; tell me as it is, best of speakers.

अध्याय 12

श्लोक 59.12

नैतत कारणम अल्पं हि भविष्यति विषां पते यद एकस्मिञ जगत सर्वं देव वद याति संनतिम

naitata kāraṇama alpaṃ hi bhaviṣyati viṣāṃ pate yada ekasmiña jagata sarvaṃ deva vada yāti saṃnatima

हिन्दी अर्थ

योगेश्वर! आपको नमस्कार है। आप ही सबके परम आधार हैं

English

This cause cannot be slight, lord of men, that the whole world submits to one, god-like."

अध्याय 12

श्लोक 59.13

[भीस्म] नियतस तवं नरश्रेष्ठ शृणु सर्वम अशेषतः यथा राज्यसमुत्पन्नम आदौ कृतयुगे ऽभवत

[bhīsma] niyatasa tavaṃ naraśreṣṭha śṛṇu sarvama aśeṣataḥ yathā rājyasamutpannama ādau kṛtayuge 'bhavata

हिन्दी अर्थ

लोक प्रस्तुत हैं जहाँसे फिर इस लोकमें नहीं आना पड़ता

English

[Bhishma said:] "Be attentive, best of men; hear everything entirely, how kingship arose in the beginning, in the Krita age.

अध्याय 12

श्लोक 59.14

नैव राज्यं न राजासीन न दण्डॊ न च दाण्डिकः धर्मेणैव परजाः सर्वा रक्षन्ति च परस्परम

naiva rājyaṃ na rājāsīna na daṇḍò na ca dāṇḍikaḥ dharmeṇaiva parajāḥ sarvā rakṣanti ca parasparama

हिन्दी अर्थ

यदा वाचोगतं सर्व तव वाचि समाहितम्

English

There was neither kingdom nor king, nor rod nor wielder of it; all subjects protected one another by dharma alone.

अध्याय 12

श्लोक 59.15

पालयानास तथान्यॊन्यं नरा धर्मेण भारत खेदं परमम आजग्मुस ततस तान मॊह आविशत

pālayānāsa tathānyònyaṃ narā dharmeṇa bhārata khedaṃ paramama ājagmusa tatasa tāna mòha āviśata

हिन्दी अर्थ

धर्मकामार्थमोक्षाणां सोर्थ ब्रूयात् तवाग्रत:

English

Protecting one another by dharma, Bharata, men came to supreme distress, and then delusion entered them.

अध्याय 12

श्लोक 59.16

ते मॊहवशम आपन्ना मानवा मनुजर्षभ परतिपत्तिविमॊहाच च धर्मस तेषाम अनीनशत

te mòhavaśama āpannā mānavā manujarṣabha paratipattivimòhāca ca dharmasa teṣāma anīnaśata

हिन्दी अर्थ

आपके सामने धर्म, अर्थ, काम और मोक्षकी बात कह सकता है

English

Fallen under the sway of delusion, those men, bull among men, through bewilderment of understanding lost their dharma.

अध्याय 12

श्लोक 59.17

नष्टायां परतिपत्तौ तु मॊहवश्या नरास तदा लॊभस्य वशम आपन्नाः सर्वे भारतसत्तम

naṣṭāyāṃ paratipattau tu mòhavaśyā narāsa tadā lòbhasya vaśama āpannāḥ sarve bhāratasattama

हिन्दी अर्थ

गात्राणि चावसीदन्ति न च बुद्धि: प्रसीदति

English

When understanding was lost, men under delusion, then all fell under the power of greed, best of the Bharatas.

अध्याय 12

श्लोक 59.18

अप्राप्तस्याभिमर्शं तु कुर्वन्तॊ मनुजास ततः कामॊ नामापरस तत्र समपद्यत वै परभॊ

aprāptasyābhimarśaṃ tu kurvantò manujāsa tataḥ kāmò nāmāparasa tatra samapadyata vai parabhò

हिन्दी अर्थ

पीड्यमानस्य गोविन्द विषानलसमै: शरै:

English

Then, laying hands on what they had not obtained, another thing arose among them, lord, named desire.

अध्याय 12

श्लोक 59.19

तांस तु कामवशं पराप्तान रागॊ नाम समस्पृशत रक्ताश च नाभ्यजानन्त कार्याकार्यं युधिष्ठिर

tāṃsa tu kāmavaśaṃ parāptāna rāgò nāma samaspṛśata raktāśa ca nābhyajānanta kāryākāryaṃ yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

साधु मे त्वं प्रसीदस्व दाशार्हकुलवर्धन

English

Those fallen under desire were touched by passion, and, reddened, did not know what should and should not be done, Yudhishthira.

अध्याय 12

श्लोक 59.20

अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव च भक्ष्याभक्ष्यं च राजेन्द्र दॊषादॊषं च नात्यजन

agamyāgamanaṃ caiva vācyāvācyaṃ tathaiva ca bhakṣyābhakṣyaṃ ca rājendra dòṣādòṣaṃ ca nātyajana

हिन्दी अर्थ

त्वत्संनिधौ च सीदेद्धि वाचस्पतिरपि ब्रुवन्

English

They did not give up forbidden intercourse, what should and should not be said, what is edible and not, or what is fault and non-fault.

अध्याय 12

श्लोक 59.21

विप्लुते नरलॊके ऽसमिंस ततॊ बरह्म ननाश ह नाशाच च बरह्मणॊ राजन धर्मॊ नाशम अथागमत

viplute naralòke 'samiṃsa tatò barahma nanāśa ha nāśāca ca barahmaṇò rājana dharmò nāśama athāgamata

हिन्दी अर्थ

बृहस्पतिजी भी शिथिल हो सकते हैं; फिर मेरी क्या बिसात है?

English

When this world of men was in confusion, Brahma was lost; and by the loss of Brahma, O king, dharma came to destruction.

अध्याय 12

श्लोक 59.22

नष्टे बरह्मणि धर्मे च देवास तरासम अथागमन ते तरस्ता नरशार्दूल बरह्माणं शरणं ययुः

naṣṭe barahmaṇi dharme ca devāsa tarāsama athāgamana te tarastā naraśārdūla barahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

हिन्दी अर्थ

केवलं तव वीर्येण तिष्ठामि मधुसूदन

English

When Brahma and dharma were lost, the gods fell into fear; frightened, tiger among men, they went to Brahma for refuge.

अध्याय 12

श्लोक 59.23

परपद्य भगवन्तं ते देवा लॊकपिता महम ऊचुः पराञ्जलयः सर्वे दुःखशॊकभयार्दिताः

parapadya bhagavantaṃ te devā lòkapitā mahama ūcuḥ parāñjalayaḥ sarve duḥkhaśòkabhayārditāḥ

हिन्दी अर्थ

रहा है। केवल आपके प्रभावसे ही जी रहा हूँ

English

Reaching the revered grandsire of the world, all the gods, with joined palms, afflicted with sorrow, grief and fear, said:

अध्याय 12

श्लोक 59.24

भगवन नरलॊकस्थं नष्टं बरह्म सनातनम लॊभमॊहादिभिर भावैस ततॊ नॊ भयम आविशत

bhagavana naralòkasthaṃ naṣṭaṃ barahma sanātanama lòbhamòhādibhira bhāvaisa tatò nò bhayama āviśata

हिन्दी अर्थ

तद् ब्रवीत्वाशु सर्वेषामागमानां त्वमागम:

English

'Revered one, the eternal Brahma that dwelt in the world of men is lost; by states such as greed and delusion fear has entered us.

अध्याय 12

श्लोक 59.25

बरह्मणश च परणाशेन धर्मॊ ऽपय अनशद ईश्वर ततः सम समतां याता मर्त्यैस तरिभुवनेश्वर

barahmaṇaśa ca paraṇāśena dharmò 'paya anaśada īśvara tataḥ sama samatāṃ yātā martyaisa taribhuvaneśvara

हिन्दी अर्थ

प्रब्रूयान्मद्विध: कश्चिद् गुरौ शिष्य इव स्थिते

English

By the loss of Brahma, lord, dharma too has perished; then we have become equal with mortals, lord of the three worlds.

अध्याय 12

श्लोक 59.26

अधॊ हि वर्षम अस्माकं मर्त्यास तूर्ध्व परवर्षिणः करिया वयुपरमात तेषां ततॊ ऽगच्छाम संशयम

adhò hi varṣama asmākaṃ martyāsa tūrdhva paravarṣiṇaḥ kariyā vayuparamāta teṣāṃ tatò 'gacchāma saṃśayama

हिन्दी अर्थ

महावीर्ये महासत्त्वे स्थिरे सर्वार्थदर्शिनि

English

Our rain falls below, and mortals send rain upward; from the cessation of their rites we have come to doubt.

अध्याय 12

श्लोक 59.27

अत्र निःश्रेयसं यन नस तद धयायस्व पिता मह तवत परभावसमुत्थॊ ऽसौ परभावॊ नॊ विनश्यति

atra niḥśreyasaṃ yana nasa tada dhayāyasva pitā maha tavata parabhāvasamutthò 'sau parabhāvò nò vinaśyati

हिन्दी अर्थ

गृहाणात्र वरं भीष्म मत्प्रसादकृतं प्रभो

English

Meditate, grandsire, on what is the best for us here; from your power that power of ours does not perish.'

अध्याय 12

श्लोक 59.28

तान उवाच सुरान सर्वान सवयं भूर भगवांस ततः शरेयॊ ऽहं चिन्तयिष्यामि वयेतु वॊ भीः सुरर्षभाः

tāna uvāca surāna sarvāna savayaṃ bhūra bhagavāṃsa tataḥ śareyò 'haṃ cintayiṣyāmi vayetu vò bhīḥ surarṣabhāḥ

हिन्दी अर्थ

है, उसके लिये आप मेरी प्रसन्नतासे दिये हुए इस “वर” को ग्रहण करें

English

Then the self-existent revered one said to all those gods: 'I shall think of what is good; let your fear go, best of gods.'

अध्याय 12

श्लोक 59.29

ततॊ ऽधयायसहस्राणां शतं चक्रे सवबुद्धिजम यत्र धर्मस तथैवार्थः कामश चैवानुवर्णितः

tatò 'dhayāyasahasrāṇāṃ śataṃ cakre savabuddhijama yatra dharmasa tathaivārthaḥ kāmaśa caivānuvarṇitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभविष्यन्ति गाड़्ेय क्षुत्पिपासे न चाप्युत

English

Then he composed, born of his own intellect, a work of a hundred thousand chapters, in which dharma, wealth and desire were described.

अध्याय 12

श्लोक 59.30

तरिवर्ग इति विख्यातॊ गण एष सवयं भुवा चतुर्थॊ मॊक्ष इत्य एव पृथग अर्थः पृथग गणः

tarivarga iti vikhyātò gaṇa eṣa savayaṃ bhuvā caturthò mòkṣa itya eva pṛthaga arthaḥ pṛthaga gaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

नच ते क्वचिदासक्त्तिुद्धेः प्रादुर्भविष्यति

English

This group was famed as the triple aim by the Self-existent himself; the fourth, liberation, is a separate aim and a separate group.

अध्याय 12

श्लोक 59.31

मॊक्षस्यापि तरिवर्गॊ ऽनयः परॊक्तः सत्त्वं रजस्तमः सथानं वृद्धिः कषयश चैव तरिवर्गश चैव दण्डजः

mòkṣasyāpi tarivargò 'nayaḥ paròktaḥ sattvaṃ rajastamaḥ sathānaṃ vṛddhiḥ kaṣayaśa caiva tarivargaśa caiva daṇḍajaḥ

हिन्दी अर्थ

विषयमें कुण्ठित नहीं होगी

English

Another triad of liberation is declared: sattva, rajas and tamas; and the station, growth and decline; and the triad born of the rod.

अध्याय 12

श्लोक 59.32

आत्मा देशश च कालश चाप्य उपायाः कृत्यम एव च सहायाः कारणं चैव षड वर्गॊ नीतिजः समृतः

ātmā deśaśa ca kālaśa cāpya upāyāḥ kṛtyama eva ca sahāyāḥ kāraṇaṃ caiva ṣaḍa vargò nītijaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

रजस्तमोभ्यां रहित॑ घनैर्मुक्त इवोडुराट्

English

Self, place and time, means, task, helpers and cause: the sixfold group is held to be born of policy.

अध्याय 12

श्लोक 59.33

तरयी चान्वीक्षिकी चैव वार्ता च भरतर्षभ दण्डनीतिश च विपुला विद्यास तत्र निदर्शिताः

tarayī cānvīkṣikī caiva vārtā ca bharatarṣabha daṇḍanītiśa ca vipulā vidyāsa tatra nidarśitāḥ

हिन्दी अर्थ

चिन्तयिष्यसि तत्राग्य्रा बुद्धिस्तव भविष्यति

English

The triple learning, logic and trade, Bharata, and the great science of the rod-policy were set forth as learnings there.

अध्याय 12

श्लोक 59.34

अमात्यरक्षा परणिधी राजपुत्रस्य रक्षणम चारश च विविधॊपायः परणिधिश च पृथग्विधः

amātyarakṣā paraṇidhī rājaputrasya rakṣaṇama cāraśa ca vividhòpāyaḥ paraṇidhiśa ca pṛthagvidhaḥ

हिन्दी अर्थ

सफलतापूर्वक आगे बढ़ती जायगी

English

Protection of ministers, the stationing of agents, protection of the prince, spies and various expedients, and different kinds of stationed agents;

अध्याय 12

श्लोक 59.35

साम चॊपप्रदानं च भेदॊ दण्डश च पाण्डव उपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्त्स्न्येन समुदाहृता

sāma còpapradānaṃ ca bhedò daṇḍaśa ca pāṇḍava upekṣā pañcamī cātra kārtsnyena samudāhṛtā

हिन्दी अर्थ

चक्षुर्दिव्यं समाश्रित्य द्रक्ष्यय्यमितविक्रम

English

conciliation, gifts, division and the rod, Pandava, and indifference as the fifth were set out entirely.

अध्याय 12

श्लोक 59.36

मन्त्रश च वर्णितः कृत्स्नस तथा भेदार्थ एव च विभ्रंशश चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्ध्यॊश च यत फलम

mantraśa ca varṇitaḥ kṛtsnasa tathā bhedārtha eva ca vibhraṃśaśa caiva mantrasya siddhyasiddhyòśa ca yata phalama

हिन्दी अर्थ

भीष्म द्रक्ष्यसि तत्त्वेन जले मीन इवामले

English

Counsel is fully described, and its purpose of division, the leakage of counsel and the fruit of its success and failure.

अध्याय 12

श्लोक 59.37

संधिश च विविधाभिख्यॊ हीनॊ मध्यस तथॊत्तमः भयसत्कार वित्ताख्यः कार्त्स्न्येन परिवर्णितः

saṃdhiśa ca vividhābhikhyò hīnò madhyasa tathòttamaḥ bhayasatkāra vittākhyaḥ kārtsnyena parivarṇitaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋग्यजुःसामसहितैर्वचोभि: कृष्णमार्चयन्

English

Treaty of various names, low, middle and highest, called by fear, honour and wealth, is fully described.

अध्याय 12

श्लोक 59.38

यात्रा कालाश च चत्वारस तरिवर्गस्य च विस्तरः विजयॊ धर्मयुक्तश च तथार्थ विजयश च ह

yātrā kālāśa ca catvārasa tarivargasya ca vistaraḥ vijayò dharmayuktaśa ca tathārtha vijayaśa ca ha

हिन्दी अर्थ

तथा सामवेदके मन्त्रोंसे भगवान् श्रीकृष्णका पूजन किया

English

The four times of marching, the expansion of the triple aim, victory joined to dharma, victory by wealth,

अध्याय 12

श्लोक 59.39

आसुरश चैव विजयस तथा कार्त्स्न्येन वर्णितः लक्षणं पञ्चवर्गस्य तरिविधं चात्र वर्णितम

āsuraśa caiva vijayasa tathā kārtsnyena varṇitaḥ lakṣaṇaṃ pañcavargasya tarividhaṃ cātra varṇitama

हिन्दी अर्थ

पपात यत्र वार्ष्णेय: सगाड़्रेय: सपाण्डव:

English

and victory by the asura method are fully described; the marks of the fivefold group are described in three kinds.

अध्याय 12

श्लोक 59.40

परकाशश चाप्रकाशश च दण्डॊ ऽथ परिशब्दितः परकाशॊ ऽषट विधस तत्र गुह्यस तु बहुविस्तरः

parakāśaśa cāprakāśaśa ca daṇḍò 'tha pariśabditaḥ parakāśò 'ṣaṭa vidhasa tatra guhyasa tu bahuvistaraḥ

हिन्दी अर्थ

शान्तायां दिशि शान्ताश्च प्रावदन् मृगपक्षिण:

English

The rod is called open and secret; the open is eightfold, the secret has many details.

अध्याय 12

श्लोक 59.41

रथा नागा हयाश चैव पादाताश चैव पाण्डव विष्टिर नावश चराश चैव देशिकाः पथि चाष्टकम

rathā nāgā hayāśa caiva pādātāśa caiva pāṇḍava viṣṭira nāvaśa carāśa caiva deśikāḥ pathi cāṣṭakama

हिन्दी अर्थ

दहन् वनमिवैकान्ते प्रतीच्यां प्रत्यदृश्यत

English

Chariots, elephants, horses and foot-soldiers, Pandava, forced labour, boats, spies and guides on the road, as eight;

अध्याय 12

श्लोक 59.42

अङ्गान्य एतानि कौरव्य परकाशानि बलस्य तु जङ्गमाजङ्गमाश चॊक्ताश चूर्णयॊगा विषादयः

aṅgānya etāni kauravya parakāśāni balasya tu jaṅgamājaṅgamāśa còktāśa cūrṇayògā viṣādayaḥ

हिन्दी अर्थ

भीष्ममामन्त्रयाज्चक्रू राजानं च युधिष्ठिरम्

English

these are the open limbs of the army, Kaurava; moving and unmoving, powders and compounds such as poisons are mentioned.

अध्याय 12

श्लोक 59.43

सपर्शे चाभ्यवहार्ये चाप्य उपांशुर विविधः समृतः अरिमित्रम उदासीन इत्य एते ऽपय अनुवर्णिताः

saparśe cābhyavahārye cāpya upāṃśura vividhaḥ samṛtaḥ arimitrama udāsīna itya ete 'paya anuvarṇitāḥ

हिन्दी अर्थ

सात्यकि: संजयश्चैव स च शारद्वत: कृप:

English

In touch and in food, secret ways of many kinds are remembered; enemy, friend and neutral are also described.

अध्याय 12

श्लोक 59.44

कृत्स्ना मार्गगुणाश चैव तथा भूमिगुणाश च ह आत्मरक्षणम आश्वासः सपशानां चान्ववेक्षणम

kṛtsnā mārgaguṇāśa caiva tathā bhūmiguṇāśa ca ha ātmarakṣaṇama āśvāsaḥ sapaśānāṃ cānvavekṣaṇama

हिन्दी अर्थ

उन सबको प्रणाम किया

English

All the merits of roads and of land, self-protection, reassurance, and the watching of spies,

अध्याय 12

श्लोक 59.45

कल्पना विविधाश चापि नृनागरथवाजिनाम वयूहाश च विविधाभिख्या विचित्रं युद्धकौशलम

kalpanā vividhāśa cāpi nṛnāgarathavājināma vayūhāśa ca vividhābhikhyā vicitraṃ yuddhakauśalama

हिन्दी अर्थ

श्वः समेष्याम इत्युक्त्वा यथेष्टं त्वरिता ययु:

English

various arrays of men, elephants, chariots and horses, formations of various names, wondrous skill in fighting,

अध्याय 12

श्लोक 59.46

उत्पाताश च निपाताश च सुयुद्धं सुपलायनम शस्त्राणां पायन जञानं तथैव भरतर्षभ

utpātāśa ca nipātāśa ca suyuddhaṃ supalāyanama śastrāṇāṃ pāyana jañānaṃ tathaiva bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

आयाँगे” ऐसा कहकर तुरंत ही अपने-अपने अभीष्ट स्थानको चले गये

English

sallies and falls, good fighting and good retreat, knowledge of the use of weapons, bull of the Bharatas,

अध्याय 12

श्लोक 59.47

बलव्यसनम उक्तं च तथैव बलहर्षणम पीडनास्कन्द कालश च भयकालश च पाण्डव

balavyasanama uktaṃ ca tathaiva balaharṣaṇama pīḍanāskanda kālaśa ca bhayakālaśa ca pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

प्रदक्षिणमुपावृत्य रथानारुरुहु: शुभान्

English

the army's misfortune and its cheering, times of oppression and assault, times of fear, Pandava,

अध्याय 12

श्लोक 59.48

तथा खात विधानं च यॊगसंचार एव च चौराटव्य अबलैश चॊग्रैः परराष्ट्रस्य पीडनम

tathā khāta vidhānaṃ ca yògasaṃcāra eva ca caurāṭavya abalaiśa cògraiḥ pararāṣṭrasya pīḍanama

हिन्दी अर्थ

तमृक्षवन्तं गिरिमेत्य नर्मदा

English

and the construction of ditches, the movement of yoga, the oppression of an enemy kingdom by robbers, forest tribes and the weak and fierce,

अध्याय 12

श्लोक 59.49

अग्निदैर गरदैश चैव परतिरूपक चारकैः शरेणि मुख्यॊपजापेन वीरुधश छेदनेन च

agnidaira garadaiśa caiva paratirūpaka cārakaiḥ śareṇi mukhyòpajāpena vīrudhaśa chedanena ca

हिन्दी अर्थ

सुधावर्षी किरणों-द्वारा पुन: उनके स्वाभाविक गुणोंसे सम्पन्न कर रहे थे

English

by fire-setters and poisoners, by false agents, by negotiation with chiefs of guilds, by cutting down creepers,

अध्याय 12

श्लोक 59.50

दूषणेन च नागानाम आशङ्का जननेन च आरॊधनेन भक्तस्य पथश चॊपार्जनेन च

dūṣaṇena ca nāgānāma āśaṅkā jananena ca āròdhanena bhaktasya pathaśa còpārjanena ca

हिन्दी अर्थ

याममात्रार्थशेषायां यामिन्यां प्रत्यबुद्धयत

English

by defiling elephants, by raising suspicion, by blockade, by cutting off food and roads,

अध्याय 12

श्लोक 59.51

सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य हरास वृद्धिसमञ्जसम दूत सामर्थ्य यॊगश च राष्ट्रस्य च विवर्धनम

saptāṅgasya ca rājyasya harāsa vṛddhisamañjasama dūta sāmarthya yògaśa ca rāṣṭrasya ca vivardhanama

हिन्दी अर्थ

अवलोक्य ततः: पश्चाद् दध्यौ ब्रह्म सनातनम्

English

the decline and growth of the realm of seven parts, the capacity of envoys, the use of yoga and the increase of the kingdom,

अध्याय 12

श्लोक 59.52

अरिमध्य सथ मित्राणां सम्यक चॊक्तं परपञ्चनम अवमर्दः परतीघातस तथैव च बलीयसाम

arimadhya satha mitrāṇāṃ samyaka còktaṃ parapañcanama avamardaḥ paratīghātasa tathaiva ca balīyasāma

हिन्दी अर्थ

अस्तुवन् विश्वकर्माणं वासुदेव॑ प्रजापतिम्

English

the deception of friends situated among the enemy, rightly stated; crushing and counterstrike against the stronger,

अध्याय 12

श्लोक 59.53

वयवहारः सुसूक्ष्मश च तथा कण्टक शॊधनम शमॊ वयायामयॊगश च यॊगॊ दरव्यस्य संचयः

vayavahāraḥ susūkṣmaśa ca tathā kaṇṭaka śòdhanama śamò vayāyāmayògaśa ca yògò daravyasya saṃcayaḥ

हिन्दी अर्थ

शड्खानथ मृदज्ांश्न॒ प्रवाद्यन्ति सहस्रश:

English

very subtle administration, weeding out thorns, peace, exertion and yoga, and gathering of wealth,

अध्याय 12

श्लोक 59.54

अभृतानां च भरणं भृतानां चान्ववेक्षणम अर्थकाले परदानं च वयसनेष्व अप्रसङ्गिता

abhṛtānāṃ ca bharaṇaṃ bhṛtānāṃ cānvavekṣaṇama arthakāle paradānaṃ ca vayasaneṣva aprasaṅgitā

हिन्दी अर्थ

सहसौरों मनुष्य शंख एवं मृदड़ बजाने लगे

English

supporting the unsupported and watching the supported, giving at the proper time for aims, and not indulging in vices,

अध्याय 12

श्लोक 59.55

तथा राजगुणाश चैव सेनापतिगुणाश च ये कारणस्य च कर्तुश च गुणदॊषास तथैव च

tathā rājaguṇāśa caiva senāpatiguṇāśa ca ye kāraṇasya ca kartuśa ca guṇadòṣāsa tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

सहास इव विस्तीर्ण: शुश्रुवे तस्य वेश्मन:

English

and the king's qualities and the qualities of the general, and the merits and faults of cause and doer,

अध्याय 12

श्लोक 59.56

दुष्टेङ्गितं च विविधं वृत्तिश चैवानुजीविनाम शङ्कितत्वं च सर्वस्य परमादस्य च वर्जनम

duṣṭeṅgitaṃ ca vividhaṃ vṛttiśa caivānujīvināma śaṅkitatvaṃ ca sarvasya paramādasya ca varjanama

हिन्दी अर्थ

महलका अट्टहास सब ओर फैल रहा हो

English

signs of the wicked of many kinds, the behaviour of dependants, suspicion of everyone, and the avoiding of carelessness,

अध्याय 12

श्लोक 59.57

अलब्धलिप्सा लब्धस्य तथैव च विवर्धनम परदानं च विवृद्धस्य पात्रेभ्यॊ विधिवत तथा

alabdhalipsā labdhasya tathaiva ca vivardhanama paradānaṃ ca vivṛddhasya pātrebhyò vidhivata tathā

हिन्दी अर्थ

उच्चेरुर्मधुरा वाचो गतिवादित्रनि:स्वना:

English

desire to obtain what is not obtained, increase of what is obtained, and giving duly to worthy recipients what has increased,

अध्याय 12

श्लोक 59.58

विसर्गॊ ऽरथस्य धर्मार्थम अर्थार्थं कामहेतुना चतुर्थॊ वयसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितः

visargò 'rathasya dharmārthama arthārthaṃ kāmahetunā caturthò vayasanāghāte tathaivātrānuvarṇitaḥ

हिन्दी अर्थ

जप्त्वा गुह्ंं महाबाहुरग्नीनाश्रित्य तस्थिवान्

English

spending of wealth for dharma, for wealth, for desire, and fourth, when blows of misfortune come, are likewise described here.

अध्याय 12

श्लोक 59.59

करॊधजानि तथॊग्राणि कामजानि तथैव च दशॊक्तानि कुरुश्रेष्ठ वयसनान्य अत्र चैव ह

karòdhajāni tathògrāṇi kāmajāni tathaiva ca daśòktāni kuruśreṣṭha vayasanānya atra caiva ha

हिन्दी अर्थ

गवां सहस््रेणेकैंके वाचयामास माधव:

English

Ten vices, born of anger and of desire, fierce, are mentioned here, best of the Kurus.

अध्याय 12

श्लोक 59.60

मृगयाक्षास तथा पानं सत्रियश च भरतर्षभ कामजान्य आहुर आचार्याः परॊक्तानीह सवयं भुवा

mṛgayākṣāsa tathā pānaṃ satriyaśa ca bharatarṣabha kāmajānya āhura ācāryāḥ paròktānīha savayaṃ bhuvā

हिन्दी अर्थ

आदर्शे विमले कृष्णस्तत: सात्यकिमब्रवीत्

English

Hunting, dice, drink and women, bull of the Bharatas, are called by the teachers the vices born of desire, said here by the Self-existent himself.

अध्याय 12

श्लोक 59.61

वाक पारुष्यं तथॊग्रत्वं दण्डपारुष्यम एव च आत्मनॊ निग्रहस तयागॊ ऽथार्थ दूषणम एव च

vāka pāruṣyaṃ tathògratvaṃ daṇḍapāruṣyama eva ca ātmanò nigrahasa tayāgò 'thārtha dūṣaṇama eva ca

हिन्दी अर्थ

स्वरूपका दर्शन किया और सात्यकिसे कहा--

English

Harshness of speech, fierceness, harshness of punishment, self-restraint, giving up and ruin of wealth are those born of anger.

अध्याय 12

श्लोक 59.62

यन्त्राणि विविधान्य एव करियास तेषां च वर्णिताः अवमर्दः परतीघातः केतनानां च भञ्जनम

yantrāṇi vividhānya eva kariyāsa teṣāṃ ca varṇitāḥ avamardaḥ paratīghātaḥ ketanānāṃ ca bhañjanama

हिन्दी अर्थ

भीष्मजीके दर्शनार्थ चलनेके लिये तैयार हो गये क्या?”

English

Various machines and their operations are described, crushing, counterstrike, the breaking of banners,

अध्याय 12

श्लोक 59.63

चैत्यद्रुमाणाम आमर्दॊ रॊधः कर्मान्त नाशनम अपस्करॊ ऽथ गमनं तथॊपास्या च वर्णिता

caityadrumāṇāma āmardò ròdhaḥ karmānta nāśanama apaskarò 'tha gamanaṃ tathòpāsyā ca varṇitā

हिन्दी अर्थ

उपगम्य च राजानं युधिष्ठिरमभाषत

English

trampling shrine-trees, blockade, destruction of works, plunder, going and halting are described.

अध्याय 12

श्लोक 59.64

पणवानकशङ्खानां भेरीणां च युधां वर उपार्जनं च दरव्याणां परमर्म च तानि षट

paṇavānakaśaṅkhānāṃ bherīṇāṃ ca yudhāṃ vara upārjanaṃ ca daravyāṇāṃ paramarma ca tāni ṣaṭa

हिन्दी अर्थ

समीपमापगेयस्य प्रयास्यति जनार्दन:

English

Of drums, tabors, conches and kettledrums, best of warriors, and the acquisition of wealth, and the six kinds of crushing.

अध्याय 12

श्लोक 59.65

लब्धस्य च परशमनं सतां चैव हि पूजनम विद्वद्भिर एकीभावश च परातर हॊमविधिज्ञता

labdhasya ca paraśamanaṃ satāṃ caiva hi pūjanama vidvadbhira ekībhāvaśa ca parātara hòmavidhijñatā

हिन्दी अर्थ

श्रीजनार्दन शीघ्र ही गड़ानन्दन भीष्मके समीप जानेवाले हैं

English

Pacification of what is obtained, honouring the good, union with the learned, knowing the morning oblation rite,

अध्याय 12

श्लोक 59.66

मङ्गलालम्भनं चैव शरीरस्य परतिक्रिया आहारयॊजनं चैव नित्यम आस्तिक्यम एव च

maṅgalālambhanaṃ caiva śarīrasya paratikriyā āhārayòjanaṃ caiva nityama āstikyama eva ca

हिन्दी अर्थ

यदत्रानन्तरं कृत्यं तद् भवान् कर्तुमहति

English

auspicious touching, remedy of the body, regulation of food, and constant faith,

अध्याय 12

श्लोक 59.67

एकेन च यथॊत्थेयं सत्यत्वं मधुरा गिरः उत्सवानां समाजानां करियाः केतन जास तथा

ekena ca yathòttheyaṃ satyatvaṃ madhurā giraḥ utsavānāṃ samājānāṃ kariyāḥ ketana jāsa tathā

हिन्दी अर्थ

युज्यतां मे रथवर: फाल्गुनाप्रतिमदझ्युते

English

rising by oneself, truthfulness, sweet speech, and rites at festivals and assemblies, and banner-born (state) rites,

अध्याय 12

श्लोक 59.68

परत्यक्षा च परॊक्षा च सर्वाधिकरणेषु च वृत्तिर भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम

paratyakṣā ca paròkṣā ca sarvādhikaraṇeṣu ca vṛttira bharataśārdūla nityaṃ caivānvavekṣaṇama

हिन्दी अर्थ

न च पीडयिततव्यो मे भीष्मो धर्मभूतां वर:

English

conduct in all offices, visible and invisible, bull of the Bharatas, and constant supervision,

अध्याय 12

श्लोक 59.69

अदण्ड्यत्वं च विप्राणां युक्त्या दण्डनिपातनम अनुजीवि सवजातिभ्यॊ गुणेषु परिरक्षणम

adaṇḍyatvaṃ ca viprāṇāṃ yuktyā daṇḍanipātanama anujīvi savajātibhyò guṇeṣu parirakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

आगच्छत्स्वथ कृष्णो5पि पाण्डवेषु महात्मसु

English

exemption of Brahmanas from punishment, applying the rod with discretion, protection by dependants from their own castes in their merits,

अध्याय 12

श्लोक 59.70

रक्षणं चैव पौराणां सवराष्ट्रस्य विवर्धनम मण्डलस्था च या चिन्ता राजन दवादश राजिका

rakṣaṇaṃ caiva paurāṇāṃ savarāṣṭrasya vivardhanama maṇḍalasthā ca yā cintā rājana davādaśa rājikā

हिन्दी अर्थ

बलाहकं मेघपुष्पं शैब्यं सुग्रीवमेव च

English

protection of the townsfolk, increase of one's own kingdom, and the thought on the circle of states, the twelve kings, O king,

अध्याय 12

श्लोक 59.71

दवा सप्तति मतिश चैव परॊक्ता या च सवयं भुवा देशजातिकुलानां च धर्माः समनुवर्णिताः

davā saptati matiśa caiva paròktā yā ca savayaṃ bhuvā deśajātikulānāṃ ca dharmāḥ samanuvarṇitāḥ

हिन्दी अर्थ

ते ग्रसन्‍त इवाकाशं वेगवन्तो महाबला:

English

and the seventy-two said by the Self-existent, the dharmas of countries, castes and families, are fully described.

अध्याय 12

श्लोक 59.72

धर्मश चार्थश च कामश च मॊक्षश चात्रानुवर्णितः उपायश चार्थलिप्सा च विविधा भूरिदक्षिणाः

dharmaśa cārthaśa ca kāmaśa ca mòkṣaśa cātrānuvarṇitaḥ upāyaśa cārthalipsā ca vividhā bhūridakṣiṇāḥ

हिन्दी अर्थ

भीष्मजी सुशोभित हो रहे थे

English

Dharma, wealth, desire and liberation are described here, and means and desire for wealth with various large fees.

अध्याय 12

श्लोक 59.73

मूलकर्म करिया चात्र मायायॊगश च वर्णितः दूषणं सरॊतसाम अत्र वर्णितं च सथिराम्भसाम

mūlakarma kariyā cātra māyāyògaśa ca varṇitaḥ dūṣaṇaṃ saròtasāma atra varṇitaṃ ca sathirāmbhasāma

हिन्दी अर्थ

ततोवतीर्य गोविन्दो रथात् स च युधिछिर:

English

Root-work and action and the use of illusion are described here, and the defiling of streams and of still waters is described.

अध्याय 12

श्लोक 59.74

यैर यैर उपायैर लॊकश च न चलेद आर्य वर्त्मनः तत सर्वं राजशार्दूल नीतिशास्त्रे ऽनुवर्णितम

yaira yaira upāyaira lòkaśa ca na caleda ārya vartmanaḥ tata sarvaṃ rājaśārdūla nītiśāstre 'nuvarṇitama

हिन्दी अर्थ

ऋषीनभ्यर्चयामासु: करानुद्यम्य दक्षिणान्

English

By whatever means the world would not stray from the noble path—all that, tiger among kings, is described in the science of policy.

अध्याय 12

श्लोक 59.75

एतत कृत्वा शुभं शास्त्रं ततः स भगवान परभुः देवान उवाच संहृष्टः सर्वाञ शक्रपुरॊगमान

etata kṛtvā śubhaṃ śāstraṃ tataḥ sa bhagavāna parabhuḥ devāna uvāca saṃhṛṣṭaḥ sarvāña śakrapurògamāna

हिन्दी अर्थ

अभ्याजगाम गाड़ेयं ब्रह्माणमिव वासव:

English

Having made this auspicious work, the revered lord, glad, then said to all the gods led by Shakra:

अध्याय 12

श्लोक 59.76

उपकाराय लॊकस्य तरिवर्गस्थापनाय च नव नीतं सरस्वत्या बुद्धिर एषा परभाविता

upakārāya lòkasya tarivargasthāpanāya ca nava nītaṃ sarasvatyā buddhira eṣā parabhāvitā

हिन्दी अर्थ

स ददर्श महाबाहुं भयाच्चागतसाध्वस:

English

'For the benefit of the world and the establishment of the triple aim, this fresh butter of Sarasvati, this wisdom, has been produced.

अध्याय 12

श्लोक 59.77

दण्डेन सहिता हय एषा लॊकरक्षण कारिका निग्रहानुग्रह रता लॊकान अनु चरिष्यति

daṇḍena sahitā haya eṣā lòkarakṣaṇa kārikā nigrahānugraha ratā lòkāna anu cariṣyati

हिन्दी अर्थ

गाड़ेये पुरुषव्यात्रे पाण्डवै: पर्युपासिते

English

Joined to the rod, it protects the world, delighting in restraint and favour; it will go about the worlds.

अध्याय 12

श्लोक 59.78

दण्डेन नीयते चेयं दण्डं नयति चाप्य उत दण्डनीतिर इति परॊक्ता तरीँल लॊकान अनुवर्तते

daṇḍena nīyate ceyaṃ daṇḍaṃ nayati cāpya uta daṇḍanītira iti paròktā tarī~la lòkāna anuvartate

हिन्दी अर्थ

हतेषु सर्वसैन्येषु तन्मे शंस महामुने

English

The world is led by the rod, and the rod leads; thus it is called the policy of the rod and pervades the three worlds.

अध्याय 12

श्लोक 59.79

षाड्गुण्य गुणसारैषा सथास्यत्य अग्रे महात्मसु महत्त्वात तस्य दण्डस्य नीतिर विस्पष्ट लक्षणा

ṣāḍguṇya guṇasāraiṣā sathāsyatya agre mahātmasu mahattvāta tasya daṇḍasya nītira vispaṣṭa lakṣaṇā

हिन्दी अर्थ

आजम्मुरऋषय: सिद्धा नारदप्रमुखा नूप

English

This essence of the merits of the sixfold policy will stand ahead among the great-souled; because of the greatness of the rod, the policy has clear marks.

अध्याय 12

श्लोक 59.80

नयचारश च विपुलॊ येन सर्वम इदं ततम आगमश च पुराणानां महर्षीणां च संभवः

nayacāraśa ca vipulò yena sarvama idaṃ tatama āgamaśa ca purāṇānāṃ maharṣīṇāṃ ca saṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

धृतराष्ट्रश्न कृष्णश्न भीमार्जुनयमास्तथा

English

Policy and conduct are vast, by which all this is pervaded; and the tradition of the Puranas and the births of great sages,

अध्याय 12

श्लोक 59.81

तीर्थवंशश च वंशश च नक्षत्राणां युधिष्ठिर सकलं चातुराश्रम्यं चातुर्हॊत्रं तथैव च

tīrthavaṃśaśa ca vaṃśaśa ca nakṣatrāṇāṃ yudhiṣṭhira sakalaṃ cāturāśramyaṃ cāturhòtraṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

अन्वशोचन्त गण्ड्रेयमादित्यं पतितं यथा

English

the lines of tirthas and families, of stars, Yudhishthira, the whole fourfold stage of life, and likewise the four hotri priests,

अध्याय 12

श्लोक 59.82

चातुर्वर्ण्यं तथैवात्र चातुर्वेद्यं च वर्णितम इतिहासॊपवेदाश च नयायः कृत्स्नश च वर्णितः

cāturvarṇyaṃ tathaivātra cāturvedyaṃ ca varṇitama itihāsòpavedāśa ca nayāyaḥ kṛtsnaśa ca varṇitaḥ

हिन्दी अर्थ

उवाच पाण्डवान् सर्वान् हतशिष्टांश्व पार्थिवान्

English

the four classes and the four Vedas are described here, and the Itihasa, the Upavedas and all logic are described.

अध्याय 12

श्लोक 59.83

तपॊ जञानम अहिंसा च सत्यासत्ये नयः परः वृद्धॊपसेवा दानं च शौचम उत्थानम एव च

tapò jañānama ahiṃsā ca satyāsatye nayaḥ paraḥ vṛddhòpasevā dānaṃ ca śaucama utthānama eva ca

हिन्दी अर्थ

पाण्डवों तथा मरनेसे बचे हुए अन्य नरेशोंको सम्बोधित करके कहा--

English

Austerity, knowledge, non-violence, truth and untruth, supreme policy, serving the elders, giving, purity and exertion,

अध्याय 12

श्लोक 59.84

सर्वभूतानुकम्पा च सर्वम अत्रॊपवर्णितम भुवि वाचॊ गतं यच च तच च सर्वं समर्पितम

sarvabhūtānukampā ca sarvama atròpavarṇitama bhuvi vācò gataṃ yaca ca taca ca sarvaṃ samarpitama

हिन्दी अर्थ

अस्तमेति हि गाड़ेयो भानुमानिव भारत

English

compassion for all beings—everything is described here; whatever is the range of speech on earth is all included.

अध्याय 12

श्लोक 59.85

तस्मिन पैतामहे शास्त्रे पाण्डवैतद असंशयम धर्मार्थकाममॊक्षश च सकला हय अत्र शब्दिताः

tasmina paitāmahe śāstre pāṇḍavaitada asaṃśayama dharmārthakāmamòkṣaśa ca sakalā haya atra śabditāḥ

हिन्दी अर्थ

अब ये भगवान् सूर्यके समान अस्त होनेवाले हैं

English

In that science of the Grandsire, Pandava, without doubt dharma, wealth, desire and liberation are all declared.'

अध्याय 12

श्लोक 59.86

ततस तां भगवान नीतिं पूर्वं जग्राह शंकरः बहुरूपॊ विशालाक्षः शिवः सथाणुर उमापतिः

tatasa tāṃ bhagavāna nītiṃ pūrvaṃ jagrāha śaṃkaraḥ bahurūpò viśālākṣaḥ śivaḥ sathāṇura umāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

कृत्स्नान् हि विविधान् धर्मश्षातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्ययम्

English

Then the revered Shankara first took up that policy: the many-formed, broad-eyed Shiva Sthanu, lord of Uma.

अध्याय 12

श्लोक 59.87

युगानाम आयुषॊ हरासं विज्ञाय भगवाञ शिवः संचिक्षेप ततः शास्त्रं महार्थं बरह्मणा कृतम

yugānāma āyuṣò harāsaṃ vijñāya bhagavāña śivaḥ saṃcikṣepa tataḥ śāstraṃ mahārthaṃ barahmaṇā kṛtama

हिन्दी अर्थ

मनकी बातें पूछ लें; क्योंकि ये चारों वर्णोके सम्पूर्ण एवं विभिन्न धर्मोको जानते हैं

English

Knowing the decline of ages and of life, the revered Shiva then condensed the work of great meaning made by Brahma.

अध्याय 12

श्लोक 59.88

वैशालाक्षम इति परॊक्तं तद इन्द्रः परत्यपद्यत दश धयाय सहस्राणि सुब्रह्मण्यॊ महातपाः

vaiśālākṣama iti paròktaṃ tada indraḥ paratyapadyata daśa dhayāya sahasrāṇi subrahmaṇyò mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

तं शीघ्रमनुयुञ्जी ध्वं संशयान् मनसि स्थितान्

English

It was called the Vaishalaksha, and Indra received it; the great ascetic Subrahmanya condensed it into ten thousand chapters.

अध्याय 12

श्लोक 59.89

भगवान अपि तच छास्त्रं संचिक्षेप पुरंदरः सहस्रैः पञ्चभिस तात यद उक्तं बाहुदन्तकम

bhagavāna api taca chāstraṃ saṃcikṣepa puraṃdaraḥ sahasraiḥ pañcabhisa tāta yada uktaṃ bāhudantakama

हिन्दी अर्थ

प्रष्टं चाशक्नुवन्तस्ते वीक्षांचक्रु: परस्परम्

English

The revered Purandara too condensed that work, dear one, into five thousand, which is called the Bahudantaka.

अध्याय 12

श्लोक 59.90

अध्यायानां सहस्रैस तु तरिभिर एव बृहस्पतिः संचिक्षेपेश्वरॊ बुद्ध्या बार्हस्पत्यं तद उच्यते

adhyāyānāṃ sahasraisa tu taribhira eva bṛhaspatiḥ saṃcikṣepeśvarò buddhyā bārhaspatyaṃ tada ucyate

हिन्दी अर्थ

त्वं हि नस्तात सर्वेषां सर्वधर्मविदुत्तम:

English

Brihaspati, the lord, condensed it by his intellect into three thousand chapters; it is called the Barhaspatya.

अध्याय 12

श्लोक 59.91

अध्यायानां सहस्रेण काव्यः संक्षेपम अब्रवीत तच छास्त्रम अमितप्रज्ञॊ यॊगाचार्यॊ महातपाः

adhyāyānāṃ sahasreṇa kāvyaḥ saṃkṣepama abravīta taca chāstrama amitaprajñò yògācāryò mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

अभिगम्य दुराधर्ष प्रव्याहारयदच्युत:

English

Kavya (Ushanas) condensed it into a thousand chapters, that teacher of yoga of immeasurable wisdom and great austerity.

अध्याय 12

श्लोक 59.92

एवं लॊकानुरॊधेन शास्त्रम एतन महर्षिभिः संक्षिप्तम आयुर विज्ञाय मर्त्यानां हरासि पाण्डव

evaṃ lòkānuròdhena śāstrama etana maharṣibhiḥ saṃkṣiptama āyura vijñāya martyānāṃ harāsi pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णने दुर्जय भीष्मजीके निकट जाकर इस प्रकार बातचीत की

English

Thus, in accordance with the world, this work was condensed by the great sages, knowing the diminution of the life of mortals, Pandava.

अध्याय 12

श्लोक 59.93

अथ देवाः समागम्य विष्णुम ऊचुः परजापतिम एकॊ यॊ ऽरहति मर्त्येभ्यः शरैष्ठ्यं तं वै समादिश

atha devāḥ samāgamya viṣṇuma ūcuḥ parajāpatima ekò yò 'rahati martyebhyaḥ śaraiṣṭhyaṃ taṃ vai samādiśa

हिन्दी अर्थ

विस्पष्टलक्षणा बुद्धि: कच्चिच्चोपस्थिता तव

English

Then the gods assembled and said to Vishnu the Prajapati: 'Appoint the one who deserves pre-eminence among mortals.'

अध्याय 12

श्लोक 59.94

ततः संचिन्त्य भगवान देवॊ नारायणः परभुः तैजसं वै विरजसं सॊ ऽसृजन मानसं सुतम

tataḥ saṃcintya bhagavāna devò nārāyaṇaḥ parabhuḥ taijasaṃ vai virajasaṃ sò 'sṛjana mānasaṃ sutama

हिन्दी अर्थ

न ग्लायते च हृदयं न च ते व्याकुलं मन:

English

Then, reflecting, the revered god Narayana, the lord, created from his mind a son of splendour, free of rajas.

अध्याय 12

श्लोक 59.95

विराजास तु महाभाग विभुत्वं भुवि नैच्छत नयासायैवाभवद बुद्धिः परणीता तस्य पाण्डव

virājāsa tu mahābhāga vibhutvaṃ bhuvi naicchata nayāsāyaivābhavada buddhiḥ paraṇītā tasya pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

आपके हृदयमें ग्लानि तो नहीं है? आपका मन व्याकुल तो नहीं हो रहा है?

English

But that Viraja, greatly fortunate, did not desire lordship on earth; his wisdom was devoted to renunciation, Pandava.

अध्याय 12

श्लोक 59.96

कीर्तिमांस तस्य पुत्रॊ ऽभूत सॊ ऽपि पञ्चातिगॊ ऽभवत कर्दमस तस्य च सुतः सॊ ऽपय अतप्यन महत तपः

kīrtimāṃsa tasya putrò 'bhūta sò 'pi pañcātigò 'bhavata kardamasa tasya ca sutaḥ sò 'paya atapyana mahata tapaḥ

हिन्दी अर्थ

थकावट, विकलता, ग्लानि तथा रोग--ये सब तत्काल दूर हो गये थे

English

His son was Kirtiman, who also went beyond the five; his son was Kardama, who also practised great austerity.

अध्याय 12

श्लोक 59.97

परजापतेः कर्दमस्य अनङ्गॊ नाम वै सुतः परजानां रक्षिता साधुर दण्डनीति विशारदः

parajāpateḥ kardamasya anaṅgò nāma vai sutaḥ parajānāṃ rakṣitā sādhura daṇḍanīti viśāradaḥ

हिन्दी अर्थ

तत् सर्वमनुपश्यामि पाणौ फलमिवार्पितम्

English

Kardama the Prajapati's son was named Ananga, a protector of subjects, good, skilled in the policy of the rod.

अध्याय 12

श्लोक 59.98

अनङ्ग पुत्रॊ ऽति बलॊ नीतिमान अधिगम्य वै अभिपेदे मही राज्यम अथेन्द्रिय वशॊ ऽभवत

anaṅga putrò 'ti balò nītimāna adhigamya vai abhipede mahī rājyama athendriya vaśò 'bhavata

हिन्दी अर्थ

वर्तमान तीनों कालोंकी सभी बातें सुस्पष्टरूपसे देख रहा हूँ

English

Ananga's son, Atibala, learned in policy, obtained the kingdom of the earth, and then came under the sway of the senses.

अध्याय 12

श्लोक 59.99

मृत्यॊस तु दुहिता राजन सुनीथा नाम मानसी परख्याता तरिषु लॊकेषु या सा वेनम अजीजनत

mṛtyòsa tu duhitā rājana sunīthā nāma mānasī parakhyātā tariṣu lòkeṣu yā sā venama ajījanata

हिन्दी अर्थ

तान् सर्वान् सम्प्रपश्यामि वरदानात् तवाच्युत

English

The daughter of Death, mind-born, named Sunitha, famed in the three worlds, bore Vena.

अध्याय 12

श्लोक 59.100

तं परजासु विधर्माणं रागद्वेषवशानुगम मन्त्रपूतैः कुशैर जघ्नुर ऋषयॊ बरह्मवादिनः

taṃ parajāsu vidharmāṇaṃ rāgadveṣavaśānugama mantrapūtaiḥ kuśaira jaghnura ṛṣayò barahmavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

स्त्रीसहस्रै: परिवृतं पश्यामीवोर्ध्वरेतसम्

English

Him, who did unrighteous things among the subjects, following passion and hatred, the sages, expounders of Brahma, struck down with kusha grass purified by mantras.

अध्याय 12

श्लोक 59.101

ममन्थुर दक्षिणं चॊरुम ऋषयस तस्य मन्त्रतः ततॊ ऽसय विकृतॊ जज्ञे हरस्वाङ्गः पुरुषॊ भुवि

mamanthura dakṣiṇaṃ còruma ṛṣayasa tasya mantrataḥ tatò 'saya vikṛtò jajñe harasvāṅgaḥ puruṣò bhuvi

हिन्दी अर्थ

सत्यधर्मान्महावीर्याच्छूराद् धर्मेकतत्परात्

English

The sages then churned his right thigh with mantras, and from it was born a deformed, short-limbed man on earth.

अध्याय 12

श्लोक 59.102

दग्धस्थाणुप्रतीकाशॊ रक्ताक्षः कृष्ण मूर्ध जः निषीदेत्य एवम ऊचुस तम ऋषयॊ बरह्मवादिनः

dagdhasthāṇupratīkāśò raktākṣaḥ kṛṣṇa mūrdha jaḥ niṣīdetya evama ūcusa tama ṛṣayò barahmavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

धनुर्वेदे च वेदे च नीत्यां चैवानुरक्षणे

English

Like a burnt stump, red-eyed and black-haired, the expounders of Brahma said to him, "Sit down."

अध्याय 12

श्लोक 59.103

तस्मान निषादाः संभूताः करूराः शैलवनाश्रयाः ये चान्ये विन्ध्यनिलया मलेच्छाः शतसहस्रशः

tasmāna niṣādāḥ saṃbhūtāḥ karūrāḥ śailavanāśrayāḥ ye cānye vindhyanilayā malecchāḥ śatasahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

महारथं त्वत्सदृशं न कंचिदनुशुश्रुम

English

From him came the Nishadas, cruel dwellers in hills and forests, and the other barbarians dwelling in the Vindhya by the hundred thousand.

अध्याय 12

श्लोक 59.104

भूयॊ ऽसय दक्षिणं पाणिं ममन्थुस ते महर्षयः ततः पुरुष उत्पन्नॊ रूपेणेन्द्र इवापरः

bhūyò 'saya dakṣiṇaṃ pāṇiṃ mamanthusa te maharṣayaḥ tataḥ puruṣa utpannò rūpeṇendra ivāparaḥ

हिन्दी अर्थ

शक्तस्त्वेकरथेनैव विजेतुं नात्र संशय:

English

Again those great sages churned his right hand, and a man arose, in form like another Indra.

अध्याय 12

श्लोक 59.105

कवची बद्धनिस्त्रिंशः स शरः स शरासनः वेदवेदाङ्गविच चैव धनुर्वेदे च पारगः

kavacī baddhanistriṃśaḥ sa śaraḥ sa śarāsanaḥ vedavedāṅgavica caiva dhanurvede ca pāragaḥ

हिन्दी अर्थ

नित्यं विप्रै: समाख्यातों नवमो5नवमो गुणै:

English

Armoured, with sword bound, with arrows and bow, versed in the Vedas and their limbs and master of archery,

अध्याय 12

श्लोक 59.106

तं दण्डनीतिः सकला शरिता राजन नरॊत्तमम ततः स पराञ्जलिर वैन्यॊ महर्षींस तान उवाच ह

taṃ daṇḍanītiḥ sakalā śaritā rājana naròttamama tataḥ sa parāñjalira vainyò maharṣīṃsa tāna uvāca ha

हिन्दी अर्थ

भवतो वा गुणैर्युक्त: पृथिव्यां पुरुष: क्वचित्

English

to that best of men the whole rod-policy attached itself, O king; then Vena's son with joined palms said to those great sages:

अध्याय 12

श्लोक 59.107

सुसूक्ष्मा मे समुत्पन्ना बुद्धिर धर्मार्थदर्शिनी अनया किं मया कार्यं तन मे तत्त्वेन शंसत

susūkṣmā me samutpannā buddhira dharmārthadarśinī anayā kiṃ mayā kāryaṃ tana me tattvena śaṃsata

हिन्दी अर्थ

द्वारा चराचर लोकोंकी भी सृष्टि कर सकते हैं

English

'A very subtle understanding has arisen in me, seeing dharma and wealth; what is to be done by me with it? Tell me truly.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।