Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 142/172 · श्लोक 306.1–306.97

पूर्ण अध्याय पाठ97 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 306.1

[या] अव्यक्तस्थं परं यत तत पृष्टस ते ऽहं नराधिप परं गुह्यम इमं परश्नं शृणुष्वावहितॊ नृप

[yā] avyaktasthaṃ paraṃ yata tata pṛṣṭasa te 'haṃ narādhipa paraṃ guhyama imaṃ paraśnaṃ śṛṇuṣvāvahitò nṛpa

हिन्दी अर्थ

दर्शने श्रवणे चापि घ्राणे चामितविक्रम

English

"Bharadwaja said, 'What has been said to be the consequence of gift? What of Righteousness? What of conduct? What of Penances well-performed? What of the study and recitation of the Vedas? And what of pouring libations upon the fire?'

अध्याय 12

श्लोक 306.2

यथार्षेणेह विधिना चरतावमतेन ह मयादित्याद अवाप्तानि यजूंसि मिथिलाधिप

yathārṣeṇeha vidhinā caratāvamatena ha mayādityāda avāptāni yajūṃsi mithilādhipa

हिन्दी अर्थ

विषयानौरगान ज्ञात्वा गान्धर्वविषयांस्तथा

English

[Yajnavalkya said:] "By the sage's rule practised here with disrespect, the Yajus verses were obtained from the sun by me, lord of Mithila.

अध्याय 12

श्लोक 306.3

महता तपसा देवस तपिष्ठः सेवितॊ मया परीतेन चाहं विभुना सूर्येणॊक्तस तदानघ

mahatā tapasā devasa tapiṣṭhaḥ sevitò mayā parītena cāhaṃ vibhunā sūryeṇòktasa tadānagha

हिन्दी अर्थ

रज: सत्त्वे तथा सक्तं सत्त्वं सक्ते तथा55त्मनि देवं मोक्षे च संसक्त मोक्ष सक्ते तु न क्वचित्

English

By great austerity I served the god, the hottest, and the lord was pleased and said to me, sinless one:

अध्याय 12

श्लोक 306.4

वरं वृणीष्व विप्रर्षे यद इष्टं ते सुदुर्लभम तत ते दास्यामि परीतात्मा मत्प्रसादॊ हि दुर्लभः

varaṃ vṛṇīṣva viprarṣe yada iṣṭaṃ te sudurlabhama tata te dāsyāmi parītātmā matprasādò hi durlabhaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा

English

'Choose a boon, brahmana sage; I shall give you what you wish and what is hard to get; with pleased soul, for my grace is hard to get.'

अध्याय 12

श्लोक 306.5

ततः परनम्य शिरसा मयॊक्तस तपतां वरः यजूंसि नॊपयुक्तानि कषिप्रम इच्छामि वेदितुम

tataḥ paranamya śirasā mayòktasa tapatāṃ varaḥ yajūṃsi nòpayuktāni kaṣiprama icchāmi vedituma

हिन्दी अर्थ

राजसानशुभान् गन्धांस्तामसांश्व॒ तथाविधान् व्याधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहोरगम्

English

Then bowing my head, I said to the best of the warm: 'I wish to know quickly the Yajus verses not yet used.'

अध्याय 12

श्लोक 306.6

ततॊ मां भगवान आह वितरिष्यामि ते दविज सरस्वतीह वाग भूता शरीरं ते परवेक्ष्यति

tatò māṃ bhagavāna āha vitariṣyāmi te davija sarasvatīha vāga bhūtā śarīraṃ te paravekṣyati

हिन्दी अर्थ

त्वदृते पुरुष नान्यं प्रष्टमहामि कौरव

English

Then the blessed one said to me: 'I shall give them to you, twice-born; Sarasvati as speech will enter your body.'

अध्याय 12

श्लोक 306.7

ततॊ माम आह भगवान आस्यं सवं विवृतं कुरु विवृतं च ततॊ मे ऽऽसयं परविष्टा च सरस्वती

tatò māma āha bhagavāna āsyaṃ savaṃ vivṛtaṃ kuru vivṛtaṃ ca tatò me ''sayaṃ paraviṣṭā ca sarasvatī

हिन्दी अर्थ

सर्वाण्येव गुणैव्याप्य क्षेत्रज्ञेषु युधिष्ठिर शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च त॑ प्रभो

English

Then the blessed one said to me, 'Open your mouth,' and when I opened it Sarasvati entered.

अध्याय 12

श्लोक 306.8

ततॊ विदह्यमानॊ ऽहं परविष्टॊ ऽमभस तदानघ अविज्ञानाद अमर्षाच च भास्करस्य महात्मनः

tatò vidahyamānò 'haṃ paraviṣṭò 'mabhasa tadānagha avijñānāda amarṣāca ca bhāskarasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

उपलब्धं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन

English

Then, burning, I entered the water, sinless one, from ignorance and the impatience of the great-souled sun.

अध्याय 12

श्लोक 306.9

ततॊ विदह्यमानं माम उवाच भगवान रविः मुहूर्तं सह्यतां दाहस ततः शीती भविष्यति

tatò vidahyamānaṃ māma uvāca bhagavāna raviḥ muhūrtaṃ sahyatāṃ dāhasa tataḥ śītī bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

समझो। ऐसे एक हजार महायुगोंका ब्रह्माजीका एक दिन बताया जाता है सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतमग्रजम्

English

Then the blessed Ravi said to me, burning: 'Bear the burning a moment; then you will be cool.

अध्याय 12

श्लोक 306.10

शीती भूतं च मां दृष्ट्वा भगवान आह भास्करः परतिष्ठास्यति ते वेदः सॊत्तरः सखिलॊ दविज

śītī bhūtaṃ ca māṃ dṛṣṭvā bhagavāna āha bhāskaraḥ paratiṣṭhāsyati te vedaḥ sòttaraḥ sakhilò davija

हिन्दी अर्थ

आत्मना सूक्ष्ममात्मानं युद्धक्ते सम्यग्विशाम्पते योगी बलमवाप्रोति तद् भवान् वक्तुमहसि

English

'Bhrigu said, 'By pouring libations on the sacred fire, sin is burnt. By study of the Vedas one obtains blessed tranquillity. By gift, one obtains pleasure and articles of enjoyment. By Penances, one acquires blessed heaven. Gift is said to be of two kinds: gifts for the other world, and those for this. Whatever is given to the good attends the giver in the other world. Whatever is given to those that are not good produces consequences enjoyable here. The consequences of gifts are commensurate with the gifts

अध्याय 12

श्लोक 306.11

कृत्स्नं शतपथं चैव परणेष्यसि दविजर्षभ तस्यान्ते चापुनर्भावे बुद्धिस तव भविष्यति

kṛtsnaṃ śatapathaṃ caiva paraṇeṣyasi davijarṣabha tasyānte cāpunarbhāve buddhisa tava bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

और सुखके बन्धनोंसे छुटकारा पा जाता है परं योगस्य यत् कृत्यं निश्चितं तद् द्विजातिषु

English

You will accomplish the entire Shatapatha, best of the twice-born, and at its end you will have the thought of no rebirth.

अध्याय 12

श्लोक 306.12

पराप्स्यसे च यद इष्टं तत सांक्य यॊगेप्सितं पदम एतावद उक्त्वा भगवान अस्तम एवाभ्यवर्तत

parāpsyase ca yada iṣṭaṃ tata sāṃkya yògepsitaṃ padama etāvada uktvā bhagavāna astama evābhyavartata

हिन्दी अर्थ

तेजश्न कृत्स्नं सुमहच्च धैर्यम्

English

And you will gain the state desired by Sankhya and yoga.' Having said this much, the blessed one went to his setting.

अध्याय 12

श्लोक 306.13

ततॊ ऽनुव्याहृतं शरुत्वा गते देवे विभावसौ गृहम आगत्य संहृष्टॊ ऽचिन्तयं वै सरस्वतीम

tatò 'nuvyāhṛtaṃ śarutvā gate deve vibhāvasau gṛhama āgatya saṃhṛṣṭò 'cintayaṃ vai sarasvatīma

हिन्दी अर्थ

नदीश्व॒ सर्वा: सवनान् घनांश्व विशेत योगी न चिराद् विमुक्त:

English

Then, hearing what was said after the god Vibhavasu had gone, I came home glad and thought of Sarasvati.

अध्याय 12

श्लोक 306.14

ततः परवृत्तातिशुभा सवरव्यञ्जन भूषिता ओंकारम आदितः कृत्वा मम देवी सरस्वती

tataḥ paravṛttātiśubhā savaravyañjana bhūṣitā oṃkārama āditaḥ kṛtvā mama devī sarasvatī

हिन्दी अर्थ

नारायणात्मा कुरुते महात्मा

English

Then the goddess Sarasvati for me, most auspicious, adorned with vowels and consonants, making Om first, appeared.

अध्याय 12

श्लोक 306.15

ततॊ ऽहम अर्घ्यं विधिवत सरस्वत्यै नयवेदयम तपतां च वरिष्ठाय निषण्णस तत्परायनः

tatò 'hama arghyaṃ vidhivata sarasvatyai nayavedayama tapatāṃ ca variṣṭhāya niṣaṇṇasa tatparāyanaḥ

हिन्दी अर्थ

ऊपर उठकर नारायणस्वरूप हो जाता है और संकल्पमात्रसे सृष्टि करने लगता है योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा

English

Then I duly offered arghya to Sarasvati and to the best of the warm, seated, devoted to them.

अध्याय 12

श्लोक 306.16

ततः शतपथं कृत्स्नं सहरस्य ससंग्रहम चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह

tataḥ śatapathaṃ kṛtsnaṃ saharasya sasaṃgrahama cakre sapariśeṣaṃ ca harṣeṇa parameṇa ha

हिन्दी अर्थ

त्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्व तद् विदितं हि ते

English

Then with great joy I made the whole Shatapatha, with its collection and with its remainder, as the Sarasvati's...

अध्याय 12

श्लोक 306.17

कृत्वा चाध्ययनं तेषां शिष्याणां शतम उत्तमम विप्रियार्थं सशिष्यस्य मातुलल्स्य महात्मनः

kṛtvā cādhyayanaṃ teṣāṃ śiṣyāṇāṃ śatama uttamama vipriyārthaṃ saśiṣyasya mātulalsya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

क्योंकि तीनों लोकोंमें जो ज्ञान है, वह सब आपको विदित है विहितं यतिभि: सर्वे: कपिलादिभिरी श्वरै:

English

Having taught a hundred best disciples, to displease the great-souled maternal uncle with his disciples,

अध्याय 12

श्लोक 306.18

ततः सशिष्येण मया सूर्येणेव गभस्तिभिः वयाप्तॊ यज्ञॊ महाराज पितुस तव महात्मनः

tataḥ saśiṣyeṇa mayā sūryeṇeva gabhastibhiḥ vayāptò yajñò mahārāja pitusa tava mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

गुणाश्न यस्मिन् बहवो दोषहानिश्च केवला

English

then, with my disciples, as the sun with his rays, the sacrifice of your great-souled father was pervaded, great king.

अध्याय 12

श्लोक 306.19

मिषतॊ देवलस्यापि ततॊ ऽरधं हृतवान अहम सववेद दक्षिणायाथ विमर्दे मातुलेन ह

miṣatò devalasyāpi tatò 'radhaṃ hṛtavāna ahama savaveda dakṣiṇāyātha vimarde mātulena ha

हिन्दी अर्थ

किंतु दोषोंका सर्वथा अभाव है मानुषान् दुर्जयान् कृत्स्नान् पैशाचान् विषयांस्तथा

English

Before Devala's eyes I took away half, and it was for my own Veda's fee, in the dispute with my uncle.

अध्याय 12

श्लोक 306.20

सुमन्तु नाथ पैलेन तथ जैमिनिना च वै पित्रा ते मुनिभिश चैव ततॊ ऽहम अनुमानितः

sumantu nātha pailena tatha jaimininā ca vai pitrā te munibhiśa caiva tatò 'hama anumānitaḥ

हिन्दी अर्थ

सुपर्णविषयान् ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा प्रजापतीनां विषयान् ब्रह्मणो विषयांस्तथा

English

By Sumantu, Paila, Jaimini, and your father and the sages, I was then approved.

अध्याय 12

श्लोक 306.21

दश पञ्च च पराप्तानि यजूंस्य अर्कान मयानघ तथैव लॊमहर्षाच च पुराणम अवधारितम

daśa pañca ca parāptāni yajūṃsya arkāna mayānagha tathaiva lòmaharṣāca ca purāṇama avadhāritama

हिन्दी अर्थ

सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर

English

Fifteen Yajus verses were obtained by me from the sun, sinless one, and so the Purana too was grasped from Lomaharshana.

अध्याय 12

श्लोक 306.22

बीजम एतत पुरस्कृत्य देवीं चैव सरस्वतीम सूर्यस्य चानुभावेन परवृत्तॊ ऽहं नराधिप

bījama etata puraskṛtya devīṃ caiva sarasvatīma sūryasya cānubhāvena paravṛttò 'haṃ narādhipa

हिन्दी अर्थ

तिर्यक्षु पततां दुःखं पततां नरके च यत् वेदवादे5पि ये दोषा गुणा ये चापि वैदिका:

English

Placing this seed first and the goddess Sarasvati, and by the sun's power, I proceeded, lord of men,

अध्याय 12

श्लोक 306.23

कर्तुं शतपथं वेदम अपूर्वं कारितं च मे यथाभिलसितं मार्थं तथा तच चॊपपादितम

kartuṃ śatapathaṃ vedama apūrvaṃ kāritaṃ ca me yathābhilasitaṃ mārthaṃ tathā taca còpapāditama

हिन्दी अर्थ

सांख्यज्ञाने च ये दोषास्तथैव च गुणा नृप

English

to make the unprecedented Veda, the Shatapatha, and it was made by me, my purpose accomplished as desired.

अध्याय 12

श्लोक 306.24

शिष्याणाम अखिलं कृत्स्नम अनुज्ञातं ससंग्रहम सर्वे च शिष्याः शुचयॊ गताः परमहर्षिताः

śiṣyāṇāma akhilaṃ kṛtsnama anujñātaṃ sasaṃgrahama sarve ca śiṣyāḥ śucayò gatāḥ paramaharṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

तमश्नाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धि सप्तगुणां तथा बुद्धि चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्न त्रिगुणं तथा

English

It was permitted wholly to the disciples with its collection, and all the pure disciples went away very glad.

अध्याय 12

श्लोक 306.25

शाखाः पञ्चदशेमास तु विद्या भास्करदर्शिताः परतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तद अनुचिन्तयम

śākhāḥ pañcadaśemāsa tu vidyā bhāskaradarśitāḥ paratiṣṭhāpya yathākāmaṃ vedyaṃ tada anucintayama

हिन्दी अर्थ

मार्ग विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्षणे तथा

English

These fifteen branches, the knowledge shown by the sun, having established as I wished, I reflected on what was to be known.

अध्याय 12

श्लोक 306.26

किम अत्र बरह्मण्यम ऋतं किं च वेद्यम अनुत्तमम चिन्तये तत्र चागत्य गन्धर्वॊ माम अपृच्छत

kima atra barahmaṇyama ṛtaṃ kiṃ ca vedyama anuttamama cintaye tatra cāgatya gandharvò māma apṛcchata

हिन्दी अर्थ

प्राप्तुवन्ति शुभं मोक्ष सूक्ष्मा इव नभ: परम् शब्दे सक्तं तथा श्रीत्र॑ जिह्ना रसगुणेषु च

English

'What is the Brahman-truth here, and what the unsurpassed knowable?' I was thinking there when a gandharva came and asked me.

अध्याय 12

श्लोक 306.27

विश्वावसुस ततॊ राजन वेदान्तज्ञानकॊविदः चतुर्विंशतिकान परश्नान पृष्ट्वा वेदस्य पार्थिव पञ्चविंशतिमं परश्नं पप्रच्छान्विक्षिकीं तथा

viśvāvasusa tatò rājana vedāntajñānakòvidaḥ caturviṃśatikāna paraśnāna pṛṣṭvā vedasya pārthiva pañcaviṃśatimaṃ paraśnaṃ papracchānvikṣikīṃ tathā

हिन्दी अर्थ

शब्दमें आसक्त है और रसना रसगुणमें

English

Then, king, Vishvavasu, skilled in the knowledge of the Vedanta, having asked twenty-four questions of the Veda, lord of the earth, asked the twenty-fifth question, on logic.

अध्याय 12

श्लोक 306.28

विश्वा विश्वं तथाश्वाश्वं मित्रं वरुणम एव च जञानं जञेयं तथाज्ञॊ ऽजञः कस तपा अपता तथा सूर्यादः सूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च

viśvā viśvaṃ tathāśvāśvaṃ mitraṃ varuṇama eva ca jañānaṃ jañeyaṃ tathājñò 'jañaḥ kasa tapā apatā tathā sūryādaḥ sūrya iti ca vidyāvidye tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

मोहं तमसि संयुक्त लोभमर्थेषु संश्रितम् अप्सु देवीं समासक्तामपस्तेजसि संश्रिता:

English

All, the universe, horse and non-horse, Mitra and Varuna, knowledge, the knowable, the ignorant and the knowing, who is the warming and the not warming, the sun-eater and the sun, knowledge and ignorance,

अध्याय 12

श्लोक 306.29

वेद्यावेद्यं तथा राजन्न अचलं चलम एव च अपूर्वम अक्षयं कषय्यम एतत परश्नम अनुत्तमम

vedyāvedyaṃ tathā rājanna acalaṃ calama eva ca apūrvama akṣayaṃ kaṣayyama etata paraśnama anuttamama

हिन्दी अर्थ

नभो महति संयुक्त महद् बुद्धौी च संश्रितम्

English

the knowable and unknowable, king, the unmoving and the moving, the unprecedented, the imperishable, the perishable: this is the supreme question.

अध्याय 12

श्लोक 306.30

अथॊक्तश च मया राजन राजा गन्धर्वसत्तमः पृष्टवान अनुपूर्वेण परश्नम उत्तमम अर्थवत

athòktaśa ca mayā rājana rājā gandharvasattamaḥ pṛṣṭavāna anupūrveṇa paraśnama uttamama arthavata

हिन्दी अर्थ

स्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिते

English

Then I said to him, king, to the best of gandharvas, who had asked in order the best, meaningful question:

अध्याय 12

श्लोक 306.31

मुहूर्तं मृष्यतां तावद यावद एनं विचिन्तये बाधम इत्य एव कृत्वा स तूस्नीं गन्धर्व आस्थितः

muhūrtaṃ mṛṣyatāṃ tāvada yāvada enaṃ vicintaye bādhama itya eva kṛtvā sa tūsnīṃ gandharva āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वितीयं कर्म विज्ञाय नूपते विषयैषिणाम् दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम्

English

'Bear with me a moment while I think on this.' 'Surely,' he said, and the gandharva stayed silent.

अध्याय 12

श्लोक 306.32

ततॊ ऽनवचिन्तयम अहं भूयॊ देवीं सरस्वतीम मनसा स च मे परश्नॊ दध्नॊ घृतम इवॊद्धृतम

tatò 'navacintayama ahaṃ bhūyò devīṃ sarasvatīma manasā sa ca me paraśnò dadhnò ghṛtama ivòddhṛtama

हिन्दी अर्थ

अधश्वैवानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुन:

English

Then I thought again of the goddess Sarasvati in my mind, and that question was drawn out for me like butter from curds.

अध्याय 12

श्लोक 306.33

तत्रॊपनिषदं चैव परिशेषं च पार्थिव मघ्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकीं पराम

tatròpaniṣadaṃ caiva pariśeṣaṃ ca pārthiva maghnāmi manasā tāta dṛṣṭvā cānvīkṣikīṃ parāma

हिन्दी अर्थ

वैतरण्यां च यद् दुःखं पतितानां यमक्षये प्राणियोंको जो दुःख होता है, उसको भी जाने

English

There I churned in mind the Upanishad and the remainder, lord of the earth, dear, and saw the supreme logic.

अध्याय 12

श्लोक 306.34

चतुर्थी राजशार्दूल विद्यैषा साम्परायिकी उदीरिता मया तुभ्यं पञ्चविंशे ऽधि धिष्ठिता

caturthī rājaśārdūla vidyaiṣā sāmparāyikī udīritā mayā tubhyaṃ pañcaviṃśe 'dhi dhiṣṭhitā

हिन्दी अर्थ

शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे

English

This is the fourth, tiger among kings, the knowledge of the other world; I have told you; it rests upon the twenty-fifth.

अध्याय 12

श्लोक 306.35

अथॊतस तु मया राजन राजा विश्वावसुस तदा शरूयतां यद भवान अस्मान परश्नं संपृष्टवान इह

athòtasa tu mayā rājana rājā viśvāvasusa tadā śarūyatāṃ yada bhavāna asmāna paraśnaṃ saṃpṛṣṭavāna iha

हिन्दी अर्थ

सात््विकानां च जन्‍्तूनां कुत्सितं भरतर्षभ उपप्लवांस्तथा घोरान् शशिनस्तेजसस्तथा

English

Then I said to King Vishvavasu: 'Hear what you have asked of us here.

अध्याय 12

श्लोक 306.36

विश्वा विश्वेति यद इदं गन्धर्वेन्द्रानुपृच्छसि विश्वाव्यक्तं परं विद्याद भूतभव्य भयंकरम

viśvā viśveti yada idaṃ gandharvendrānupṛcchasi viśvāvyaktaṃ paraṃ vidyāda bhūtabhavya bhayaṃkarama

हिन्दी अर्थ

बाल्ये मोहं च विज्ञाय क्षयं देहस्पय चाशुभम्

English

This "all, all" which you ask, lord of gandharvas: know the all as the supreme unmanifest, terrible to past and future.

अध्याय 12

श्लोक 306.37

तरिगुणं गुणकर्तृत्वाद अशिश्वॊ निष्कलस तथा अश्वस तथैव मिथुनम एवम एवानुदृश्यते

tariguṇaṃ guṇakartṛtvāda aśiśvò niṣkalasa tathā aśvasa tathaiva mithunama evama evānudṛśyate

हिन्दी अर्थ

गतासूनां च कौन्तेय देहान् दृष्टवा तथाशुभान् ब्रह्मघ्नानां गति ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम्

English

The threefold from making qualities; the childless, the partless; the horse and likewise the pair: so it is seen.

अध्याय 12

श्लोक 306.38

अव्यक्तं परकृतिं पराहुः पुरुषेति च निर्गुणम तथैव मित्रं पुरुषं वरुणं परकृतिं तथा

avyaktaṃ parakṛtiṃ parāhuḥ puruṣeti ca nirguṇama tathaiva mitraṃ puruṣaṃ varuṇaṃ parakṛtiṃ tathā

हिन्दी अर्थ

गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम्

English

They call the unmanifest nature, and the Person without qualities; likewise Mitra is the Person and Varuna nature.

अध्याय 12

श्लोक 306.39

जञानं तु परकृतिं पराहुर जञेयं निष्कलम एव च अज्ञश च जञश च पुरुषस तस्मान निष्कल उच्यते

jañānaṃ tu parakṛtiṃ parāhura jañeyaṃ niṣkalama eva ca ajñaśa ca jañaśa ca puruṣasa tasmāna niṣkala ucyate

हिन्दी अर्थ

सदेवकेषु लोकेषु ये न वर्तन्ति मानवा: तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय गतय: पृथक्

English

They call knowledge nature, and the knowable the partless; the ignorant and the knower, the Person; therefore he is called partless.

अध्याय 12

श्लोक 306.40

कस तपा अतपाः परॊक्ताः कॊ ऽसौ पुरुष उच्यते तपाः परकृतिर इत्य आहुर अतपा निष्कलः समृतः

kasa tapā atapāḥ paròktāḥ kò 'sau puruṣa ucyate tapāḥ parakṛtira itya āhura atapā niṣkalaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षयं वृद्धि च चन्द्रस्य दृष्टवा प्रत्यक्षतस्तथा क्षयं धनानां दृष्टवा च पुनर्वद्धि तथैव च

English

Who is the warmer and who the non-warmer? The warmer is said to be nature, the non-warmer the partless, the Person.

अध्याय 12

श्लोक 306.41

तथैवावेद्यम अव्यक्तं वेधः पुरुष उच्यते चलाचलम इति परॊक्तं तवया तद अपि मे शृणु

tathaivāvedyama avyaktaṃ vedhaḥ puruṣa ucyate calācalama iti paròktaṃ tavayā tada api me śṛṇu

हिन्दी अर्थ

क्षयं च दृष्टवा शैलानां क्षयं च सरितां तथा

English

The unknowable and unmanifest, the Person is called the piercer; the moving and unmoving you said: hear that too.

अध्याय 12

श्लोक 306.42

चलां तु परकृतिं पराहुः कारणं कषेप सर्गयॊः अक्षेप सर्गयॊः कर्ता निश्चलः पुरुषः समृतः

calāṃ tu parakṛtiṃ parāhuḥ kāraṇaṃ kaṣepa sargayòḥ akṣepa sargayòḥ kartā niścalaḥ puruṣaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

जरामृत्युं तथा जन्म दृष्टवा दुःखानि चैव ह व्याकुलताको भी ठीक-ठीक जाननेका प्रयत्न करे

English

They call nature moving, the cause in emission and creation; the Person is held the unmoving doer of non-emission and creation.

अध्याय 12

श्लोक 306.43

अजाव उभाव अप्रजनुचाक्षयौ चाप्य उभाव अपि अजौनित्याव उभौ पराहुर अध्यात्मगतिनिश्चयाः

ajāva ubhāva aprajanucākṣayau cāpya ubhāva api ajaunityāva ubhau parāhura adhyātmagatiniścayāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वदेहादुत्थितान् गन्धांस्तथा विज्ञाय चाशुभान्

English

Both are unborn, both unproductive and both imperishable; those settled in the course of the self call both unborn and constant.

अध्याय 12

श्लोक 306.44

अक्षयत्वात परजनने अजम अत्राहुर अव्ययम अक्षयं पुरुषं पराहुः कषयॊ हय अस्य न विद्यते

akṣayatvāta parajanane ajama atrāhura avyayama akṣayaṃ puruṣaṃ parāhuḥ kaṣayò haya asya na vidyate

हिन्दी अर्थ

करते हुए भवबन्धनसे मुक्त होनेका प्रयत्न करे) एतन्मे संशयं कृत्स्नं वक्तुमहसि तत्त्वतः

English

By imperishability in generation they call it unborn, imperishable; they call the Person imperishable, for he has no decay.

अध्याय 12

श्लोक 306.45

गुणक्षयत्वात परकृतिः कर्तृत्वाद अक्षयं बुधाः एषा ते ऽऽनवीक्षिकी विद्या चतुर्थी साम्परायिकी

guṇakṣayatvāta parakṛtiḥ kartṛtvāda akṣayaṃ budhāḥ eṣā te ''navīkṣikī vidyā caturthī sāmparāyikī

हिन्दी अर्थ

समाधान करनेकी कृपा करें

English

The wise call nature imperishable by being the doer, though by the decay of qualities; this is the fourth, the logic knowledge of the other world.

अध्याय 12

श्लोक 306.46

विद्यॊपेतं धनं कृत्वा कर्मणा नित्यकर्मणि एकान्तदर्शना वेदाः सर्वे विश्वावसॊ समृताः

vidyòpetaṃ dhanaṃ kṛtvā karmaṇā nityakarmaṇi ekāntadarśanā vedāḥ sarve viśvāvasò samṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

मार्गज्ञा: कापिला: सांख्या: शूणु तानरिसूदन एते दोषा: शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम्

English

Having made wealth endowed with knowledge by action in constant action, all the Vedas are remembered as seeing one end only, Vishvavasu.

अध्याय 12

श्लोक 306.47

जायन्ते च मरियन्ते च यस्मिन्न एते यतश चयुताः वेदार्थं ये न जानन्ति वेद्यं गन्धर्वसत्तम

jāyante ca mariyante ca yasminna ete yataśa cayutāḥ vedārthaṃ ye na jānanti vedyaṃ gandharvasattama

हिन्दी अर्थ

सत्त्वसंसेवनाज्निद्रामप्रमादाद् भयं तथा

English

They are born and die in that, and from that they have fallen, those who do not know the meaning of the Veda, the knowable, best of gandharvas.

अध्याय 12

श्लोक 306.48

साङ्गॊपाङ्गान अपि यदि पञ्च वेदान अधीयते वेद वेद्यं न जानीते वेद भारवहॊ हि सः

sāṅgòpāṅgāna api yadi pañca vedāna adhīyate veda vedyaṃ na jānīte veda bhāravahò hi saḥ

हिन्दी अर्थ

छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासमल्पाहारतया नृूप हेतून हेतुशतैश्रित्रैछित्रान् विज्ञाय तत्त्वतः

English

Even if one studies the five Vedas with limbs and subsidiaries but does not know the Veda's knowable, he is only a bearer of the Veda's load.

अध्याय 12

श्लोक 306.49

यॊ घृतार्थी खरी कषीरं मथेद गन्धर्वसत्तम विष्ठां तत्रानुपश्येत न मन्दं नापि वा घृतम

yò ghṛtārthī kharī kaṣīraṃ matheda gandharvasattama viṣṭhāṃ tatrānupaśyeta na mandaṃ nāpi vā ghṛtama

हिन्दी अर्थ

चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारमनर्थकम्

English

He who, wishing ghee, would churn an ass's milk, best of gandharvas, would see dung in it, not butter or ghee.

अध्याय 12

श्लोक 306.50

तथा वेद्यम अवेद्यं च वेद विद्यॊ न विन्दति स केवलं मूढ मतिर जञानभार वहः समृतः

tathā vedyama avedyaṃ ca veda vidyò na vindati sa kevalaṃ mūḍha matira jañānabhāra vahaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

हिंसाशीघ्रमहावेगं नानारससमाकरम्

English

So he who knows the Veda's learning does not find the knowable and the unknowable; he is held only a dull-minded bearer of the load of knowledge.

अध्याय 12

श्लोक 306.51

दरष्टव्यौ नित्यम एवैतौ तत्परेणान्तर आत्मना यथास्य जन्म निधने न भवेतां पुनः पुनः

daraṣṭavyau nityama evaitau tatpareṇāntara ātmanā yathāsya janma nidhane na bhavetāṃ punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

शोकतृष्णामहावर्त तीक्षणव्याधिमहागजम् दानमुक्ताकरं घोरं शोणितह्ददविद्रुमम्

English

These two are always to be seen with the inner self devoted to that, so that birth and death do not occur for him again and again.

अध्याय 12

श्लोक 306.52

अजस्रं जन्म निधनं चिन्तयित्वा तरयीम इमाम परित्यज्य कषयम इह अक्षयं धर्मम आस्थितः

ajasraṃ janma nidhanaṃ cintayitvā tarayīma imāma parityajya kaṣayama iha akṣayaṃ dharmama āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

रोदनाश्रुमलक्षारं संगत्यागपरायणम्

English

Reflecting on incessant birth and death, giving up this triple Veda, resting here on imperishable dharma,

अध्याय 12

श्लोक 306.53

यदा तु पश्यते ऽतयन्तम अहन्य अहनि काश्यप तदा स केवली भूतः सद्विंसम अनुपश्यति

yadā tu paśyate 'tayantama ahanya ahani kāśyapa tadā sa kevalī bhūtaḥ sadviṃsama anupaśyati

हिन्दी अर्थ

अहिंसासत्यमर्यादं प्राणत्यागमहोर्मिणम् मोक्षदुर्लाभविषयं वडवामुखसागरम्

English

when he sees the utterly, day by day, Kashyapa, then he becomes alone and sees the twenty-sixth.

अध्याय 12

श्लोक 306.54

अन्यश च शश्वद अव्यक्तस तथान्यः पञ्चविंशकः तस्य दवाव अनुपश्येत तम एकम इति साधवः

anyaśa ca śaśvada avyaktasa tathānyaḥ pañcaviṃśakaḥ tasya davāva anupaśyeta tama ekama iti sādhavaḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्त्वातिदुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभ:

English

One is the ever unmanifest, another the twenty-fifth; one should see the two of him as one, say the good.

अध्याय 12

श्लोक 306.55

तेनैतन नाभिजानन्ति पञ्चविंशकम अच्युतम जन्ममृत्युभयाद यॊगाः सांख्याश च परमैषिणः

tenaitana nābhijānanti pañcaviṃśakama acyutama janmamṛtyubhayāda yògāḥ sāṃkhyāśa ca paramaiṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

पद्मतन्तुवदाविश्य प्रवहन् विषयान् नूप करता है, जैसे कमलकी नाल सरोवरके जलको खींच लेती है

English

For this the yogis and the Sankhyas, seeking the highest and afraid of birth and death, do not recognise the twenty-fifth, the imperishable.'"

अध्याय 12

श्लोक 306.56

[विष्वावसु] पञ्चविंशं यद एतत ते परॊक्तं बराह्मणसत्तम तथा तन न तथा वेति तद भवान वक्तुम अर्हति

[viṣvāvasu] pañcaviṃśaṃ yada etata te paròktaṃ barāhmaṇasattama tathā tana na tathā veti tada bhavāna vaktuma arhati

हिन्दी अर्थ

वीतरागान् यतीन् सिद्धान् वीर्ययुक्तांस्तपोधनान्

English

[Vishvavasu said:] "The twenty-fifth that you have told me, best of brahmanas: whether it is so or not so, you ought to tell.

अध्याय 12

श्लोक 306.57

जैगीसव्यस्यासितस्य देवलस्य च मे शरुतम पराशरस्य विप्रर्षेर वार्षगण्यस्य धीमतः

jaigīsavyasyāsitasya devalasya ca me śarutama parāśarasya viprarṣera vārṣagaṇyasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

स तान् वहति कौन्तेय नभस: परमां गतिम् रजो वहति राजेन्द्र सत्त्वस्य परमां गतिम्

English

I have heard from Jaigishavya, Asita, Devala, Parashara the brahmana sage, and the wise Varshaganya,

अध्याय 12

श्लोक 306.58

भिक्षॊः पञ्चशिखस्याथ कपिलस्य शुकस्य च गौतमस्यार्ष्टिषेणस्य गर्गस्य च महात्मनः

bhikṣòḥ pañcaśikhasyātha kapilasya śukasya ca gautamasyārṣṭiṣeṇasya gargasya ca mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभुर्वहति शुद्धात्मा परमात्मानमात्मना

English

from the mendicant Panchashikha, Kapila, Shuka, Gautama, Arshtishena and the great-souled Garga,

अध्याय 12

श्लोक 306.59

नारदस्यासुरेश चैव पुलस्त्यस्य च धीमतः सनत्कुमारस्य ततः शुक्रस्य च महात्मनः

nāradasyāsureśa caiva pulastyasya ca dhīmataḥ sanatkumārasya tataḥ śukrasya ca mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति वा विभो आजन्ममरणं वा ते स्मरन्त्युत न वानघ

English

from Narada, Asuri, the wise Pulastya, then Sanatkumara and the great-souled Shukra,

अध्याय 12

श्लोक 306.60

कश्यपस्य पितुश चैव पूर्वम एव मया शरुतम तदनन्तरं च रुद्रस्य विश्वरूपस्य धीमतः

kaśyapasya pituśa caiva pūrvama eva mayā śarutama tadanantaraṃ ca rudrasya viśvarūpasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतय: परे मग्नस्य हि परे ज्ञाने कि नु दुःखतरं भवेत्

English

from Kashyapa and my father, I heard before; then from Rudra and the wise Vishvarupa,

अध्याय 12

श्लोक 306.61

दैवतेभ्यः पितृभ्यश च दैत्येभ्यश च ततस ततः पराप्तम एतन मया कृत्स्नं वेद्यं नित्यं वदन्त्य उत

daivatebhyaḥ pitṛbhyaśa ca daityebhyaśa ca tatasa tataḥ parāptama etana mayā kṛtsnaṃ vedyaṃ nityaṃ vadantya uta

हिन्दी अर्थ

बुधानामपि सम्मोह: प्रश्नेडस्मिन् भरतर्षभ

English

from the gods, the ancestors and the Daityas, here and there, I received all this; they ever speak of the knowable.

अध्याय 12

श्लोक 306.62

तस्मात तद वै भवद बुद्ध्या शरॊतुम इच्छामि बराह्मण भवान परवर्हः शास्त्राणां परगल्भश चातिबुद्धिमान

tasmāta tada vai bhavada buddhyā śaròtuma icchāmi barāhmaṇa bhavāna paravarhaḥ śāstrāṇāṃ paragalbhaśa cātibuddhimāna

हिन्दी अर्थ

बुद्धिश्च॒ परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम् कारणान्यात्मनस्तानि सूक्ष्म: पश्यति तैस्तु सः

English

Therefore I wish to hear it from your understanding, brahmana; you are the foremost of shastras, bold and exceedingly wise.

अध्याय 12

श्लोक 306.63

न तवाविदितं किं चिद भवाञ शरुतिनिधिः समृतः कथ्यते देवलॊके च पितृलॊके च बराह्मण

na tavāviditaṃ kiṃ cida bhavāña śarutinidhiḥ samṛtaḥ kathyate devalòke ca pitṛlòke ca barāhmaṇa

हिन्दी अर्थ

ज्ञानका अभाव देखा जाता है)

English

Nothing is unknown to you; you are held a treasury of scripture, and are spoken of so in the world of the gods and the world of ancestors, brahmana.

अध्याय 12

श्लोक 306.64

बरह्मलॊकगताश चैव कथयन्ति महर्षयः पतिश च तपतां शश्वद आदित्यस तव भासते

barahmalòkagatāśa caiva kathayanti maharṣayaḥ patiśa ca tapatāṃ śaśvada ādityasa tava bhāsate

हिन्दी अर्थ

विनश्यन्ति न संदेह: फेना इव महार्णवे सूक्ष्मश्षरति सर्वत्र नभसीव समीरण:

English

And great sages gone to the world of Brahma tell it; and the sun, lord of the warm, ever shines on you.

अध्याय 12

श्लोक 306.65

सांख्यज्ञानं तवया बरह्मन्न अवाप्तं कृत्स्नम एव च तथैव यॊगज्ञानं च याज्ञवल्क्य विशेषतः

sāṃkhyajñānaṃ tavayā barahmanna avāptaṃ kṛtsnama eva ca tathaiva yògajñānaṃ ca yājñavalkya viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

बुध्यमानो यथापूर्वमखिलेनेह भारत

English

Sankhya knowledge, Brahmana, has been gained by you wholly, and yoga knowledge likewise, Yajnavalkya, especially.

अध्याय 12

श्लोक 306.66

निःसंदिग्धं परबुद्धस तवं बुध्यमानश चराचरम शरॊतुम इच्छामि तज जञानं घृतं मन्दमयं यथा

niḥsaṃdigdhaṃ parabuddhasa tavaṃ budhyamānaśa carācarama śaròtuma icchāmi taja jañānaṃ ghṛtaṃ mandamayaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

विषयोंका वह जाग्रत्के समान ही अनुभव करता है अनीशत्वात् प्रलीयन्ते सर्पा हतविषा इव

English

You are free of doubt, awake, knowing the moving and unmoving; I wish to hear that knowledge, like butter from dull curds."

अध्याय 12

श्लोक 306.67

[या] कृत्स्नधारिणम एव तवां मन्ये गन्धर्वसत्तम जिज्ञाससि च मां राजंस तन निबॊध यथा शरुतम

[yā] kṛtsnadhāriṇama eva tavāṃ manye gandharvasattama jijñāsasi ca māṃ rājaṃsa tana nibòdha yathā śarutama

हिन्दी अर्थ

आक्रम्य गतय: सूक्ष्माश्चरत्यात्मा न संशय:

English

[Yajnavalkya said:] "I regard you, best of gandharvas, as bearing the whole; and, king, you ask me; learn it as heard.

अध्याय 12

श्लोक 306.68

अबुध्यमानां परकृतिं बुध्यते पञ्चविंशकः न तु बुध्यति गन्धर्व परकृतिः पञ्चविंशकम

abudhyamānāṃ parakṛtiṃ budhyate pañcaviṃśakaḥ na tu budhyati gandharva parakṛtiḥ pañcaviṃśakama

हिन्दी अर्थ

आक्रान्त करके जीवात्मा सूक्ष्म विषयोंमें विचरण करता है, इसमें संदेह नहीं है गुणांश्न तमस: सर्वान् गुणान् बुद्धेश्न भारत

English

The twenty-fifth awakens nature which does not awaken; but nature, gandharva, does not awaken the twenty-fifth.

अध्याय 12

श्लोक 306.69

अनेनाप्रतिबॊधेन परधानं परवदन्ति तम सांख्ययॊगाश च तत्त्वज्ञा यथा शरुतिनिदर्शनात

anenāpratibòdhena paradhānaṃ paravadanti tama sāṃkhyayògāśa ca tattvajñā yathā śarutinidarśanāta

हिन्दी अर्थ

गुणान् वायोश्व धर्मात्मंस्तेजस श्व गुणान् पुन:

English

Because of this non-awakening they call it the primary; the Sankhyas and yogis who know truth say so by the illustration of scripture.

अध्याय 12

श्लोक 306.70

पश्यंस तथैवापश्यंश च पश्यत्य अन्यस तथानघ सद्विंशः पञ्चविंशं च चतुर्विंशं च पश्यति न तु पश्यति पश्यंस तु यश चैनम अनुपश्यति

paśyaṃsa tathaivāpaśyaṃśa ca paśyatya anyasa tathānagha sadviṃśaḥ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ ca paśyati na tu paśyati paśyaṃsa tu yaśa cainama anupaśyati

हिन्दी अर्थ

परं नारायणात्मान निर्दद प्रकृते: परम्

English

Seeing, and not seeing, another sees, sinless one; the twenty-sixth sees the twenty-fifth and twenty-fourth; but the seer does not see, and sees him who sees him.

अध्याय 12

श्लोक 306.71

पञ्चविंशॊ ऽभिमन्येत नान्यॊ ऽसति परमॊ मम न चतुर्विंशकॊ ऽगराह्यॊ मनुजैर जञानदर्शिभिः

pañcaviṃśò 'bhimanyeta nānyò 'sati paramò mama na caturviṃśakò 'garāhyò manujaira jañānadarśibhiḥ

हिन्दी अर्थ

आगच्छन्ति यथाकाल गुरो: संदेशकारिण: आदेश पालन करनेवाले शिष्योंके समान यथासमय यहाँ गमनागमन करते हैं

English

The twenty-fifth would think, 'there is none other beyond me'; the twenty-fourth is not to be grasped by men who see knowledge.

अध्याय 12

श्लोक 306.72

मत्स्येवॊदकम अन्वेति परवर्तति परवर्तनात यथैव बुध्यते मत्स्यस तथैषॊ ऽपय अनुबुध्यते सस्नेहः सह वासाच च साभिमानश चनित्यशः

matsyevòdakama anveti paravartati paravartanāta yathaiva budhyate matsyasa tathaiṣò 'paya anubudhyate sasnehaḥ saha vāsāca ca sābhimānaśa canityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

एवमुक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन मोक्षिणा

English

As a fish follows the water and proceeds by proceeding, as the fish knows, so he knows; with affection, from dwelling together, and ever with conceit.

अध्याय 12

श्लोक 306.73

स निमज्जति कालस्य यदैकत्वं न बुध्यते उन्मज्जति हि कालस्य ममत्वेनाभिसंवृतः

sa nimajjati kālasya yadaikatvaṃ na budhyate unmajjati hi kālasya mamatvenābhisaṃvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अक्षरं ध्रुवमेवोक्तं पूर्ण ब्रह्म सनातनम् कूटस्थं चैव नित्यं च यद् वदन्ति मनीषिण:

English

He sinks in time when he does not awaken to oneness; he emerges from time when covered with mine-ness.

अध्याय 12

श्लोक 306.74

यदा तु मन्यते ऽनयॊ ऽहम अन्य एष इति दविजः तदा स केवली भूतः सद्विंशम अनुपश्यति

yadā tu manyate 'nayò 'hama anya eṣa iti davijaḥ tadā sa kevalī bhūtaḥ sadviṃśama anupaśyati

हिन्दी अर्थ

अभिश्ञानानि तस्याहुर्मतं हि भरतर्षभ

English

But when the twice-born thinks, 'I am another, this is another,' then he becomes alone and sees the twenty-sixth.

अध्याय 12

श्लोक 306.75

अन्यश च राजन्न अवरस तथान्यः पञ्चविंशकः तत्स्थत्वाद अनुपश्यन्ति एक एवेति साधवः

anyaśa ca rājanna avarasa tathānyaḥ pañcaviṃśakaḥ tatsthatvāda anupaśyanti eka eveti sādhavaḥ

हिन्दी अर्थ

उनमें भी जंगम ही श्रेष्ठ है सांख्ये यथावद् विहितानि राजन्

English

One is lower, king, and another is the twenty-fifth; abiding in it they see, the good say, as one alone.

अध्याय 12

श्लोक 306.76

तेनैतन नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकम अच्युतम जन्ममृत्युभयाद भीता यॊगाः सांख्याश च काश्यप सद्विंसम अनुपश्यन्ति शुचयस तत्परायनाः

tenaitana nābhinandanti pañcaviṃśakama acyutama janmamṛtyubhayāda bhītā yògāḥ sāṃkhyāśa ca kāśyapa sadviṃsama anupaśyanti śucayasa tatparāyanāḥ

हिन्दी अर्थ

पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूख:

English

For this reason the yogis and Sankhyas afraid of birth and death do not welcome the twenty-fifth, the imperishable, Kashyapa; they see the twenty-sixth, pure, devoted to that.

अध्याय 12

श्लोक 306.77

यदा स केवली भूतः सद्विंशम अनुपश्यति तदा स सर्वविद विद्वान न पुनर्जन्म विन्दति

yadā sa kevalī bhūtaḥ sadviṃśama anupaśyati tadā sa sarvavida vidvāna na punarjanma vindati

हिन्दी अर्थ

ये ज्ञानमेतन्नपतेडनुरक्ता: संहारकाले च तदत्ति भूय:

English

When he has become alone and sees the twenty-sixth, then he is all-knowing, learned, and does not find rebirth.

अध्याय 12

श्लोक 306.78

एवम अप्रतिबुद्धश च बुध्यमानश च ते ऽनघ बुद्धश चॊक्तॊ यथातत्त्वं मया शरुतिनिदर्शनात

evama apratibuddhaśa ca budhyamānaśa ca te 'nagha buddhaśa còktò yathātattvaṃ mayā śarutinidarśanāta

हिन्दी अर्थ

कृत्वाप्सु शेते जगदन्तरात्मा

English

Thus the unawakened and the awakening, sinless one, and the awake were told in truth by me, by the illustration of scripture.

अध्याय 12

श्लोक 306.79

पश्यापश्यं यॊ ऽनुपश्येत कषेमं तत्त्वं च काश्यप केवलाकेवलं चाद्यं पञ्चविंशात परं च यत

paśyāpaśyaṃ yò 'nupaśyeta kaṣemaṃ tattvaṃ ca kāśyapa kevalākevalaṃ cādyaṃ pañcaviṃśāta paraṃ ca yata

हिन्दी अर्थ

कि च तत्क्षरमित्युक्त यस्मादावर्तते पुन: पुनः इस संसारमें लौटना पड़ता है?

English

Whoever sees the seen and unseen, the safety and the truth, Kashyapa, the alone and non-alone, the primal, and what is beyond the twenty-fifth..."

अध्याय 12

श्लोक 306.80

[विष्वावसु] तथ्यं शुभं चैतद उक्तं तवया भॊः; सम्यक कषेम्यं देवताद्यं यथावत सवस्त्य कषयं भवतश चास्तु नित्यं; बुद्ध्या सदा बुधि युक्तं नमस ते

[viṣvāvasu] tathyaṃ śubhaṃ caitada uktaṃ tavayā bhòḥ; samyaka kaṣemyaṃ devatādyaṃ yathāvata savastya kaṣayaṃ bhavataśa cāstu nityaṃ; buddhyā sadā budhi yuktaṃ namasa te

हिन्दी अर्थ

ऋषिभिश्न महाभागैर्यतिभिश्न महात्मभि: ज्ञाननिधि कहते हैं

English

[Vishvavasu said:] "True and auspicious is this you have said, rightly, safe, prior even to the gods; may good luck be yours ever, with undecaying intellect, ever joined with wisdom; honour to you."

अध्याय 12

श्लोक 306.81

[या] एवम उक्त्वा संप्रयातॊ दिवं स; विभ्राजन वै शरीमत दर्शनेन तुष्टश च तुष्ट्या परयाभिनन्द्य; परदक्षिणं मम कृत्वा महात्मा

[yā] evama uktvā saṃprayātò divaṃ sa; vibhrājana vai śarīmata darśanena tuṣṭaśa ca tuṣṭyā parayābhinandya; paradakṣiṇaṃ mama kṛtvā mahātmā

हिन्दी अर्थ

पदार्पण करते ही आप परमधामको पधारेंगे

English

[Yajnavalkya said:] Having said so, he went to heaven, shining with a glorious sight, and satisfied, with great joy, having done a circumambulation of me, the great soul,

अध्याय 12

श्लोक 306.82

बरह्मादीनां खेचराणां कषितौ च; ये चाधस्तात संवसन्ते नरेन्द्र तत्रैव तद दर्शनं दर्शयन वै; सम्यक कषेम्यं ये पथं संश्रिता वै

barahmādīnāṃ khecarāṇāṃ kaṣitau ca; ye cādhastāta saṃvasante narendra tatraiva tada darśanaṃ darśayana vai; samyaka kaṣemyaṃ ye pathaṃ saṃśritā vai

हिन्दी अर्थ

कुरुवंशप्रदीपस्त्व॑ ज्ञानदीपेन दीप्यसे प्रकाशित करनेवाले प्रदीप हैं और ज्ञानदीपसे उद्भासित हो रहे हैं

English

to Brahma and the sky-farers and those who dwell on earth and below, lord of men; there he showed that vision, to those who have resorted to the safe path.

अध्याय 12

श्लोक 306.83

सांख्याः सर्वे सांख्यधर्मे रताश च; तद्वद यॊगा यॊगधर्मे रताश च ये चाप्य अन्ये मॊक्षकामा मनुष्यास; तेषाम एतद दर्शनंज्ञान दृष्टम

sāṃkhyāḥ sarve sāṃkhyadharme ratāśa ca; tadvada yògā yògadharme ratāśa ca ye cāpya anye mòkṣakāmā manuṣyāsa; teṣāma etada darśanaṃjñāna dṛṣṭama

हिन्दी अर्थ

न तृप्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्नमृतमीदृूशम्

English

All the Sankhyas, devoted to the dharma of Sankhya, and likewise the yogis, devoted to the dharma of yoga, and other men who seek liberation: for them this vision of knowledge is seen.

अध्याय 12

श्लोक 306.84

जञानान मॊक्षॊ जायते पूरुषानां; नास्त्य अज्ञानाद एवम आहुर नरेन्द्र तस्माज जञानं तत्त्वतॊ ऽनवेषितव्यं; येनात्मानं मॊक्षयेज जन्ममृत्यॊः

jañānāna mòkṣò jāyate pūruṣānāṃ; nāstya ajñānāda evama āhura narendra tasmāja jañānaṃ tattvatò 'naveṣitavyaṃ; yenātmānaṃ mòkṣayeja janmamṛtyòḥ

हिन्दी अर्थ

अक्षरका विषय बताइये।) वसिष्ठस्थ च संवादं करालजनकस्य च

English

From knowledge, liberation arises for men; not from ignorance: so they say, lord of men. Therefore knowledge is to be sought in truth, by which one frees oneself from birth and death.

अध्याय 12

श्लोक 306.85

पराप्य जञानं बराह्मणात कषत्रियाद वा; वैश्याच छूद्राद अपि नीचाद अभीक्ष्णम शरद्धातव्यं शरद्दधानेन नित्यं; न शरद्धिनं जन्ममृत्यू विशेताम

parāpya jañānaṃ barāhmaṇāta kaṣatriyāda vā; vaiśyāca chūdrāda api nīcāda abhīkṣṇama śaraddhātavyaṃ śaraddadhānena nityaṃ; na śaraddhinaṃ janmamṛtyū viśetāma

हिन्दी अर्थ

संवाद हुआ था, वही प्राचीन इतिहास मैं तुम्हें बतलाऊँगा

English

Having gained knowledge from a brahmana, kshatriya, vaishya, or even a shudra or low one, one should have faith constantly; birth and death do not enter the faithful.

अध्याय 12

श्लोक 306.86

सर्वे वर्णा बराह्मणा बरह्मजाश च; सर्वे नित्यं वयाहरन्ते च बरह्म तत्त्वं शास्त्रं बरह्म बुद्ध्या बरवीमि; सर्वं विश्वं बरह्म चैतत समस्तम

sarve varṇā barāhmaṇā barahmajāśa ca; sarve nityaṃ vayāharante ca barahma tattvaṃ śāstraṃ barahma buddhyā baravīmi; sarvaṃ viśvaṃ barahma caitata samastama

हिन्दी अर्थ

पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताञज्जलि:

English

All classes are brahmanas and born of Brahman; all constantly speak Brahman; I say Brahman is the truth and shastra, by intellect; all this universe is Brahman.

अध्याय 12

श्लोक 306.87

बरह्मास्यतॊ बराह्मणाः संप्रसूता; बाहुभ्यां वै कषत्रियाः संप्रसूताः नाभ्यां वैश्याः पादतश चापि शूद्राः; सर्वे वर्णा नान्यथा वेदितव्याः

barahmāsyatò barāhmaṇāḥ saṃprasūtā; bāhubhyāṃ vai kaṣatriyāḥ saṃprasūtāḥ nābhyāṃ vaiśyāḥ pādataśa cāpi śūdrāḥ; sarve varṇā nānyathā veditavyāḥ

हिन्दी अर्थ

यस्मान्न पुनरावृत्तिमाप्रुवन्ति मनीषिण:

English

From Brahma's mouth the brahmanas were born; from the arms the kshatriyas; from the navel the vaishyas, and from the feet the shudras; all classes are not to be known otherwise.

अध्याय 12

श्लोक 306.88

अज्ञानतः कर्म यॊनिं भजन्ते; तां तां राजंस ते यथा यान्त्य अभावम तथा वर्णा जञानहीनाः पतन्ते; घॊराद अज्ञानात पराकृतं यॊनिजालम

ajñānataḥ karma yòniṃ bhajante; tāṃ tāṃ rājaṃsa te yathā yāntya abhāvama tathā varṇā jañānahīnāḥ patante; ghòrāda ajñānāta parākṛtaṃ yònijālama

हिन्दी अर्थ

परब्रह्मके स्वरूपका मैं वर्णन सुनना चाहता हूँ यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यममनामयम्

English

From ignorance they take up the womb of action, king, those and those, as they go to non-being; so classes devoid of knowledge fall, from dreadful ignorance, into the net of natural wombs.

अध्याय 12

श्लोक 306.89

तस्माज जञानं सर्वतॊ मार्गितव्यं; सर्वत्रस्थ चैतद उक्तं मया ते तस्थौ बरह्मा तस्थिवांश चापरॊ यस; तस्मै नित्यं मॊक्षम आहुर दविजेन्द्राः

tasmāja jañānaṃ sarvatò mārgitavyaṃ; sarvatrastha caitada uktaṃ mayā te tasthau barahmā tasthivāṃśa cāparò yasa; tasmai nityaṃ mòkṣama āhura davijendrāḥ

हिन्दी अर्थ

यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन वाप्यथ

English

Therefore knowledge is to be sought everywhere; this has been told to you for all places; Brahma stood, and the other who stood; to him the best of twice-born say liberation is constant.

अध्याय 12

श्लोक 306.90

यत ते पृष्ठं तन मया चॊपदिष्टं; याथातथ्यं तद विशॊकॊ भवस्व राजन गच्छस्वैतद अर्थस्य पारं; सम्यक परॊक्तं सवस्ति ते ऽसत्व अत्र नित्यम

yata te pṛṣṭhaṃ tana mayā còpadiṣṭaṃ; yāthātathyaṃ tada viśòkò bhavasva rājana gacchasvaitada arthasya pāraṃ; samyaka paròktaṃ savasti te 'satva atra nityama

हिन्दी अर्थ

अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम्

English

What you asked has been taught by me as it is; be free of grief, king; go to the far shore of this matter; may good luck be yours here ever, as rightly told."

अध्याय 12

श्लोक 306.91

[भी] स एवम अनुशास्तस तु याज्ञवल्क्येन धीमता परीतिमान अभवद राजा मिथिलाधिपतिस तदा

[bhī] sa evama anuśāstasa tu yājñavalkyena dhīmatā parītimāna abhavada rājā mithilādhipatisa tadā

हिन्दी अर्थ

सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठतति महानिति च योगेषु विरिज्चिरिति चाप्यज:

English

[Bhishma said:] Thus instructed by the wise Yajnavalkya, the king, lord of Mithila, was then pleased.

अध्याय 12

श्लोक 306.92

गते मुनिवरे तस्मिन कृते चापि परदक्षिणे दैवरातिर नरपतिर आसीनस तत्र मॊक्षवित

gate munivare tasmina kṛte cāpi paradakṣiṇe daivarātira narapatira āsīnasa tatra mòkṣavita

हिन्दी अर्थ

योगशास्त्रमें ये ही महान् कहे गये हैं। इन्हींको विरिज्चि तथा अज भी कहते हैं

English

When the best of sages had gone and the circumambulation had been made, King Devarata, knowing liberation, sat there.

अध्याय 12

श्लोक 306.93

गॊकॊतिं सपर्शयाम आस हिरण्यस्य तथैव च रत्नाञ्जलिम अथैकं च बराह्मणेभ्यॊ ददौ तदा

gòkòtiṃ saparśayāma āsa hiraṇyasya tathaiva ca ratnāñjalima athaikaṃ ca barāhmaṇebhyò dadau tadā

हिन्दी अर्थ

विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृत: अहड्कारं महातेजा: प्रजापतिमहंकृतम्

English

He touched ten million cows and gold, and gave a handful of jewels to the brahmanas.

अध्याय 12

श्लोक 306.94

विदेहराज्यं च तथा परतिष्ठाप्य सुतस्य वै यति धर्मम उपासंश चाप्य अवसन मिथिलाधिपः

videharājyaṃ ca tathā paratiṣṭhāpya sutasya vai yati dharmama upāsaṃśa cāpya avasana mithilādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

महान्तं चाप्यहड़कारमविद्यासर्गमेव च

English

And having established the kingdom of Videha for his son, the lord of Mithila lived practising the dharma of the ascetic.

अध्याय 12

श्लोक 306.95

सांख्यज्ञानम अधीयानॊ यॊगशास्त्रं च कृत्स्नशः धर्माधर्मौ च राजेन्द्र पराकृतं परिगर्हयन

sāṃkhyajñānama adhīyānò yògaśāstraṃ ca kṛtsnaśaḥ dharmādharmau ca rājendra parākṛtaṃ parigarhayana

हिन्दी अर्थ

शास्त्रके अर्थका विचार करनेवाले विद्दानोंने उन्हें विद्या और अविद्या बतलाया है अहड्कारेषु सर्वेषु चतुर्थ विद्धि वैकृतम्

English

Studying Sankhya knowledge and the yoga shastra wholly, king of kings, and reproaching dharma and adharma as natural,

अध्याय 12

श्लोक 306.96

अनन्तम इति कृत्वा स नित्यं केवलम एव च धर्माधर्मौ पुण्यपापे सत्यासत्ये तथैव च

anantama iti kṛtvā sa nityaṃ kevalama eva ca dharmādharmau puṇyapāpe satyāsatye tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

है, उसे वैकृत-सर्ग समझो

English

holding it endless and the alone, constant; dharma and adharma, merit and sin, truth and untruth likewise,

अध्याय 12

श्लोक 306.97

जन्ममृत्यू च राजेन्द्र पराकृतं तद अचिन्तयत बरह्माव्यक्तस्य कर्मेदम इति नित्यं नराधिप

janmamṛtyū ca rājendra parākṛtaṃ tada acintayata barahmāvyaktasya karmedama iti nityaṃ narādhipa

हिन्दी अर्थ

शब्द: स्पर्शक्षु रूपं च रसो गन्धस्तथैव च पज्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थवत्

English

birth and death, king of kings, he thought of as natural, always: 'this is the act of the unmanifest Brahman, lord of men.'

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।