Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 149/172 · श्लोक 312.1–313.51

पूर्ण अध्याय पाठ97 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 312.1

[भी] स मॊक्षम अनुचिन्त्यैव शुकः पितरम अभ्यगात पराहाभिवाद्य च गुरुं शरेयॊ ऽरथी विनयान्वितः

[bhī] sa mòkṣama anucintyaiva śukaḥ pitarama abhyagāta parāhābhivādya ca guruṃ śareyò 'rathī vinayānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

ऊर्णनाभेर्यथा चक्र छिद्रें सोम॑ प्रपश्यति देखता है, वह सात रातमें ही मृत्युका भागी होता है

English

colour to the supposition that throughout the whole passage, it is the next world and no fictitious region north of the Himalayas that is described. Some western scholars think that a verbal translation is all that is necessary. Such passages, however, are incapable of being so rendered. The translator must make his choice of, either taking the verses in a plain or a metaphorical sense. If he inclines towards the latter, he cannot possibly give a verbal version. The genius of the two tongues are quite different.

अध्याय 12

श्लोक 312.2

मॊक्षधर्मेषु कुशलॊ भगवान परब्रवीतु मे यथा मे मनसः शान्तिः परमा संभवेत परभॊ

mòkṣadharmeṣu kuśalò bhagavāna parabravītu me yathā me manasaḥ śāntiḥ paramā saṃbhaveta parabhò

हिन्दी अर्थ

अविज्ञानादमर्षाच्च भास्करस्य महात्मन:

English

[Shuka said:] May the blessed one, skilled in the dharmas of liberation, tell me how the highest peace of my mind may come about, lord.

अध्याय 12

श्लोक 312.3

शरुत्वा पुत्रस्य वचनं परमर्षिर उवाच तम अधीस्व पुत्र मॊक्षं वै धर्मांश च विविधान अपि

śarutvā putrasya vacanaṃ paramarṣira uvāca tama adhīsva putra mòkṣaṃ vai dharmāṃśa ca vividhāna api

हिन्दी अर्थ

देवलके सामने ही मैंने आधी दक्षिणा उन्हें दे दी और आधी स्वयं ग्रहण की पित्रा ते मुनिभिश्चैव ततो5हमनुमानित:

English

Hearing his son's words, the supreme sage said to him: "Study, my son, liberation and the various dharmas.

अध्याय 12

श्लोक 312.4

पितुर नियॊगाज जग्राह शुकॊ बरह्मविदां वरः यॊगशास्त्रं च निखिलं पापिलं चैव भारत

pitura niyògāja jagrāha śukò barahmavidāṃ varaḥ yògaśāstraṃ ca nikhilaṃ pāpilaṃ caiva bhārata

हिन्दी अर्थ

मथ्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकी पराम्

English

By his father's command Shuka, best of knowers of Brahman, learned the whole treatise of yoga and the Sankhya too, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 312.5

स तं बराह्म्या शरिया युक्तं बरह्म तुल्यपराक्रमम मेने पुत्रं यदा वयास मॊक्षविद्या विशारदम

sa taṃ barāhmyā śariyā yuktaṃ barahma tulyaparākramama mene putraṃ yadā vayāsa mòkṣavidyā viśāradama

हिन्दी अर्थ

अक्षयं पुरुष प्राहु: क्षयो हास्य न विद्यते

English

When Vyasa thought his son, joined with the glory of Brahman and with power like Brahman, skilled in the knowledge of liberation,

अध्याय 12

श्लोक 312.6

उवाच गच्छेति तदा जनकं मिथिलेश्वरम स ते वक्ष्यति मॊक्षार्थं निखिलेन विशेषतः

uvāca gaccheti tadā janakaṃ mithileśvarama sa te vakṣyati mòkṣārthaṃ nikhilena viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

जन्मते और मरते रहते हैं वेदवेद्यं न जानीते वेदभारवहो हि सः

English

he then said: "Go to Janaka, lord of Mithila; he will tell you in full, specially, the purpose of liberation.

अध्याय 12

श्लोक 312.7

पितुर नियॊगाद अगमन मैथिलं जनकं नृपम परस्तुं धर्मस्य निष्ठां वै मॊक्षस्य च परायनम

pitura niyògāda agamana maithilaṃ janakaṃ nṛpama parastuṃ dharmasya niṣṭhāṃ vai mòkṣasya ca parāyanama

हिन्दी अर्थ

विष्ठां तत्रानुपश्येत न मण्डं न च वै घृतम्

English

By his father's command he went to Janaka the king of Mithila, to ask about the end of dharma and the final refuge of liberation.

अध्याय 12

श्लोक 312.8

उक्तश च मानुषेण तवं पथा गच्छेत्य अविस्मितः न परभावेन गन्तव्यम अन्तरिक्षचरेण वै

uktaśa ca mānuṣeṇa tavaṃ pathā gacchetya avismitaḥ na parabhāvena gantavyama antarikṣacareṇa vai

हिन्दी अर्थ

ही दिखायी देती है। उसे न तो वहाँ मक्खन ही मिलता है और न घी ही स केवल मूढमतिर्ज्ञानभारवह: स्मृत:

English

And he was told: "Go by the human way, unpuffed; do not go by power, through the sky.

अध्याय 12

श्लोक 312.9

आर्जवेनैव गन्तव्यं न सुखान्वेषिणा पथा नान्वेष्टव्या विशेषास तु विशेषा हि परसङ्गिनः

ārjavenaiva gantavyaṃ na sukhānveṣiṇā pathā nānveṣṭavyā viśeṣāsa tu viśeṣā hi parasaṅginaḥ

हिन्दी अर्थ

मूढ़बुद्धि मानव केवल ज्ञानका बोझ ढोनेवाला माना गया है

English

Go with simplicity, not by a path seeking comfort; do not look for special distinctions, for distinctions belong to the attached.

अध्याय 12

श्लोक 312.10

अहंकारॊ न कर्तव्यॊ याज्ये तस्मिन नराधिपे सथातव्यं च वशे तस्य स ते छेत्स्यति संशयम

ahaṃkārò na kartavyò yājye tasmina narādhipe sathātavyaṃ ca vaśe tasya sa te chetsyati saṃśayama

हिन्दी अर्थ

शवगन्धमुपाप्राति सुरभिं प्राप्प यो नर:

English

commentator. K.P. Singha avoids the blunder, although in rendering the last line of 22 he becomes rather inaccurate.

अध्याय 12

श्लोक 312.11

स धर्मकुशलॊ राजा मॊक्षशास्त्रविशारदः याज्यॊ मम स यद बरूयात तत कार्यम अविशङ्कया

sa dharmakuśalò rājā mòkṣaśāstraviśāradaḥ yājyò mama sa yada barūyāta tata kāryama aviśaṅkayā

हिन्दी अर्थ

अनुभव करता है, वह सात दिनमें ही मृत्युको प्राप्त हो जाता है कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागिता

English

That king, skilled in dharma and learned in the treatise of liberation, is my sacrificial patron; whatever he says should be done without hesitation."

अध्याय 12

श्लोक 312.12

एवम उक्तः स धर्मात्मा जगाम मिथिलां मुनिः पद्भ्यां शकॊ ऽनतरिक्षेण करान्तुं भूमिं ससागराम

evama uktaḥ sa dharmātmā jagāma mithilāṃ muniḥ padbhyāṃ śakò 'natarikṣeṇa karāntuṃ bhūmiṃ sasāgarāma

हिन्दी अर्थ

अकस्माच्च स्रवेद् यस्य वाममक्षि नराधिप

English

Thus told, the righteous-souled sage went to Mithila on foot, though able to cross the earth with its oceans through the sky.

अध्याय 12

श्लोक 312.13

स गिरींश चाप्य अतिक्रम्य नदीस तीर्त्वा सरांसि च बहु वयालमृगाकीर्णा विविधाश चातवीस तथा

sa girīṃśa cāpya atikramya nadīsa tīrtvā sarāṃsi ca bahu vayālamṛgākīrṇā vividhāśa cātavīsa tathā

हिन्दी अर्थ

एतावन्ति त्वरिष्टानि विदित्वा मानवो55त्मवान् जयेच्च मृत्युं योगेन तत्परेणान्तरात्मना

English

He crossed mountains, passed rivers and lakes, forests filled with many beasts of prey, of various kinds,

अध्याय 12

श्लोक 312.14

मेरॊर हरेश च दवे वर्षे वर्षं हैमवतं तथा करमेणैव वयतिक्रम्य भारतं वर्षम आसदत

meròra hareśa ca dave varṣe varṣaṃ haimavataṃ tathā karameṇaiva vayatikramya bhārataṃ varṣama āsadata

हिन्दी अर्थ

शाश्वतं स्थानमचल दुष्प्रापमकृतात्मभि:

English

passing in order Meru and the Hari-varsha, the two regions, and the Himavat region, he reached the land of Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 312.15

स देशान विविधान पश्यंश चीन हून निषेवितान आर्यावर्तम इमं देशम आजगाम विचिन्तयन

sa deśāna vividhāna paśyaṃśa cīna hūna niṣevitāna āryāvartama imaṃ deśama ājagāma vicintayana

हिन्दी अर्थ

सप्तदशाधिकत्रिशततमो5ध्याय: परं गुह्मिमं प्रश्न॑ शूणुष्वावहितो नूप

English

Seeing various lands inhabited by Chinas and Hunas, he came, reflecting, to this land of Aryavarta.

अध्याय 12

श्लोक 312.16

पितुर वचनम आज्ञाय तम एवार्थं विचिन्तयन अध्वानं सॊ ऽतिचक्राम खे ऽचरः खेचरन्न इव

pitura vacanama ājñāya tama evārthaṃ vicintayana adhvānaṃ sò 'ticakrāma khe 'caraḥ khecaranna iva

हिन्दी अर्थ

प्रीतेन चाहं विभुना सूर्येणोक्तस्तदानघ

English

Taking his father's word and reflecting on that very purpose, he crossed the road, a sky-goer like a sky-goer.

अध्याय 12

श्लोक 312.17

पत्तनानि च रम्याणि सफीतानि नगराणि च रत्नानि च विचित्राणि शुकः पश्यन न पश्यति

pattanāni ca ramyāṇi saphītāni nagarāṇi ca ratnāni ca vicitrāṇi śukaḥ paśyana na paśyati

हिन्दी अर्थ

तत् ते दास्यामि प्रीतात्मा मत्प्रसादो हि दुर्लभ: यजूषि नोपयुक्तानि क्षिप्रमिच्छामि वेदितुम्

English

Shuka, seeing, did not see the lovely towns, the prosperous cities and the varied jewels.

अध्याय 12

श्लोक 312.18

उद्यानानि च रम्याणि तथैवायतनानि च पुण्यानि चैव तीर्थानि सॊ ऽतिक्रम्य तथाध्वनः

udyānāni ca ramyāṇi tathaivāyatanāni ca puṇyāni caiva tīrthāni sò 'tikramya tathādhvanaḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरे किसीके उपयोगमें नहीं आये हैं"

English

Passing the lovely gardens and shrines and holy bathing-places along the road,

अध्याय 12

श्लोक 312.19

सॊ ऽचिरेणैव कालेन विदेहान आससाद ह रक्षितान धर्मराजेन जनकेन महात्मना

sò 'cireṇaiva kālena videhāna āsasāda ha rakṣitāna dharmarājena janakena mahātmanā

हिन्दी अर्थ

सरस्वतीह वाग्भूता शरीर ते प्रवेक्ष्यति विवृतं च ततो मे5स्यं प्रविष्टा च सरस्वती

English

in no long time he reached Videha, guarded by the righteous king, the great-souled Janaka.

अध्याय 12

श्लोक 312.20

तत्र गरामान बहून पश्यन बह्वन्नरसभॊजनान पल्ली घॊषान समृद्धांश च बहुगॊकुलसंकुलान

tatra garāmāna bahūna paśyana bahvannarasabhòjanāna pallī ghòṣāna samṛddhāṃśa ca bahugòkulasaṃkulāna

हिन्दी अर्थ

उस समय विशेष कष्ट हुआ था मुहूर्त सहृतां दाहस्तत: शीतीभविष्यति

English

There he saw many villages with abundant food and drink, herdsmen's settlements, prosperous, crowded with many herds of cattle,

अध्याय 12

श्लोक 312.21

सफीतांश च शालियवसैर हंससारससेवितान पद्मिनीभिश च शतशः शरीमतीभिर अलंकृतान

saphītāṃśa ca śāliyavasaira haṃsasārasasevitāna padminībhiśa ca śataśaḥ śarīmatībhira alaṃkṛtāna

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठास्यति ते वेद: सखिल: सोत्तरो द्विज

English

rich in rice and barley, visited by swans and cranes, adorned with hundreds of beautiful lotus-ponds.

अध्याय 12

श्लोक 312.22

स विदेहान अतिक्रम्य समृद्धजनसेवितान मिथिलॊपवनं रम्याससाद महद ऋद्धिमत

sa videhāna atikramya samṛddhajanasevitāna mithilòpavanaṃ ramyāsasāda mahada ṛddhimata

हिन्दी अर्थ

तस्यान्ते चापुनभवि बुद्धिस्तव भविष्यति एतावदुक्त्वा भगवानस्तमेवाभ्यवर्तत

English

Having crossed Videha, frequented by prosperous people, he reached the lovely and very rich groves of Mithila.

अध्याय 12

श्लोक 312.23

हस्त्यश्वरथसंकीर्णं नरनारी समाकुलम पश्यन्नपश्यन्न इव तत समतिक्रामद अव्युतः

hastyaśvarathasaṃkīrṇaṃ naranārī samākulama paśyannapaśyanna iva tata samatikrāmada avyutaḥ

हिन्दी अर्थ

गृहमागत्य संहृष्टो5चिन्तयं वै सरस्वतीम्

English

Crowded with elephants, horses and chariots, full of men and women, he passed it seeing and not seeing, unshaken.

अध्याय 12

श्लोक 312.24

मनसा तं वहन भारं तम एवार्थं विचिन्तयन आत्मारामः परसन्नात्मा मिथिलाम आससाद ह

manasā taṃ vahana bhāraṃ tama evārthaṃ vicintayana ātmārāmaḥ parasannātmā mithilāma āsasāda ha

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नतापूर्वक सरस्वतीका चिन्तन किया ओड्कारमादित: कृत्वा मम देवी सरस्वती

English

Carrying that burden in mind and reflecting on that very purpose, delighting in the self, serene, he reached Mithila.

अध्याय 12

श्लोक 312.25

तस्या दवारं समासाद्य दवारपालैर निवारितः सथितॊ धयानपरॊ मुक्तॊ विदितः परविवेश ह

tasyā davāraṃ samāsādya davārapālaira nivāritaḥ sathitò dhayānaparò muktò viditaḥ paraviveśa ha

हिन्दी अर्थ

तपतां च वरिष्ठाय निषण्णस्तत्परायण:

English

Reaching its gate and stopped by the gatekeepers, he stood absorbed in meditation; then freed, as he was known, he entered.

अध्याय 12

श्लोक 312.26

स राजमार्गम आसाद्य समृद्धजनसंकुलम पार्थिव कषयम आसाद्य निःशङ्कः परविवेश ह

sa rājamārgama āsādya samṛddhajanasaṃkulama pārthiva kaṣayama āsādya niḥśaṅkaḥ paraviveśa ha

हिन्दी अर्थ

और उन्हींका चिन्तन करता हुआ बैठ गया चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह

English

Reaching the royal road thronged with prosperous people, and reaching the king's abode, he entered without fear.

अध्याय 12

श्लोक 312.27

तत्रापि दवारपालास तम उग्रवाचॊ नयसेधयन तथैव च शुकस तत्र निर्मन्युः समतिष्ठत

tatrāpi davārapālāsa tama ugravācò nayasedhayana tathaiva ca śukasa tatra nirmanyuḥ samatiṣṭhata

हिन्दी अर्थ

शतपथका संकलन किया

English

There too the harsh-spoken gatekeepers stopped him, and Shuka stood there without anger.

अध्याय 12

श्लोक 312.28

न चातपाध्व संतप्तः कषुत्पिपासा शरमान्वितः परताम्यति गलायति वा नापैति च तथातपात

na cātapādhva saṃtaptaḥ kaṣutpipāsā śaramānvitaḥ paratāmyati galāyati vā nāpaiti ca tathātapāta

हिन्दी अर्थ

विप्रियार्थ सशिष्यस्य मातुलस्य महात्मन: व्यस्तो यज्ञों महाराज पितुस्तव महात्मन:

English

Not scorched by the heat of the road, nor wearied by hunger and thirst, he neither faltered nor drooped, nor withdrew from the sun.

अध्याय 12

श्लोक 312.29

तेषां तु दवारपालानाम एकः शॊकसमन्वितः मध्यं गतम इवादित्यं दृष्ट्वा शुकम अवस्थितम

teṣāṃ tu davārapālānāma ekaḥ śòkasamanvitaḥ madhyaṃ gatama ivādityaṃ dṛṣṭvā śukama avasthitama

हिन्दी अर्थ

स्ववेददक्षिणायार्थे विमर्दे मातुलेन ह

English

One of those gatekeepers, full of grief, seeing Shuka standing like the sun at noon,

अध्याय 12

श्लोक 312.30

पूजयित्वा यथान्यायम अभिवाद्य कृताञ्जलिः परवेशयत ततः कक्ष्यां दवितीयं राजवेश्मनः

pūjayitvā yathānyāyama abhivādya kṛtāñjaliḥ paraveśayata tataḥ kakṣyāṃ davitīyaṃ rājaveśmanaḥ

हिन्दी अर्थ

तथैव रोमहर्षेण पुराणमवधारितम्

English

honoured him duly, saluted him with joined palms, and then admitted him to the second court of the royal house.

अध्याय 12

श्लोक 312.31

तत्रासीनः शुकस तात मॊक्षम एवानुचिन्तयन छायायाम आतपे चैव समदर्शी महाद्युतिः

tatrāsīnaḥ śukasa tāta mòkṣama evānucintayana chāyāyāma ātape caiva samadarśī mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

तरह रोमहर्षण सूतसे मैंने पुराणोंका अध्ययन किया सर्वे च शिष्या: शुचयो गता: परमहर्षिता:

English

Seated there, dear one, Shuka, thinking only of liberation, of great radiance, was equal in shade and in sun.

अध्याय 12

श्लोक 312.32

तं मुहूर्ताद इवागम्य राज्ञॊ मन्त्री कृताञ्जलिः परावेशयत ततः कक्ष्यां तृतीयां राजवेश्मनः

taṃ muhūrtāda ivāgamya rājñò mantrī kṛtāñjaliḥ parāveśayata tataḥ kakṣyāṃ tṛtīyāṃ rājaveśmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने-अपने घरको चले गये

English

After a moment the king's minister came to him with joined palms and then led him into the third court of the royal house.

अध्याय 12

श्लोक 312.33

तत्रान्तःपुर संबद्धं महच चैत्ररथॊपमम सुविभक्तजला करीडं रम्यं पुष्पितपादपम

tatrāntaḥpura saṃbaddhaṃ mahaca caitrarathòpamama suvibhaktajalā karīḍaṃ ramyaṃ puṣpitapādapama

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तदनुचिन्तयम् चिन्तयंस्तत्र चागत्य गन्धर्वो मामपृच्छत

English

There was a great grove joined to the inner apartments, like Chaitraratha, lovely, with well-divided waters and pleasure-places, with flowering trees.

अध्याय 12

श्लोक 312.34

तद दर्शयित्वा स शुकं मन्त्री काननम उत्तमम अर्हम आसनम आदिश्य निश्चक्राम ततः पुनः

tada darśayitvā sa śukaṃ mantrī kānanama uttamama arhama āsanama ādiśya niścakrāma tataḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वोत्तम ज्ञातव्य वस्तु क्या है? मुझसे पूछने लगा

English

Having shown Shuka that excellent grove, the minister pointed him to a fitting seat and went out again.

अध्याय 12

श्लोक 312.35

तं चारुवेषाः सुश्रॊण्यस तरुण्यः परियदर्शनाः सूक्ष्मरक्ताम्बरधरास तप्तकाञ्चनभूसनः

taṃ cāruveṣāḥ suśròṇyasa taruṇyaḥ pariyadarśanāḥ sūkṣmaraktāmbaradharāsa taptakāñcanabhūsanaḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्विशांस्ततो5पृच्छत् प्रश्नान् वेदस्य पार्थिव विश्वाविश्वं तथाश्चाश्वृं मित्र वरुणमेव च

English

Then women of beautiful dress, fair-hipped and lovely to see, wearing fine red garments and ornaments of refined gold,

अध्याय 12

श्लोक 312.36

संलापॊल्लाप कुशला नृत्तगीतविशारदाः समितपूर्वाभिभासिन्यॊ रूपेणाप्सरसां समाः

saṃlāpòllāpa kuśalā nṛttagītaviśāradāḥ samitapūrvābhibhāsinyò rūpeṇāpsarasāṃ samāḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्याति सूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च

English

skilled in talk and conversation, expert in dance and song, speaking with a smile first, equal to apsarases in beauty,

अध्याय 12

श्लोक 312.37

कामॊपचार कुशला भावज्ञाः सर्वकॊविदाः परं पञ्चाशतॊ नार्यॊ वारु मुख्याः समाद्रवन

kāmòpacāra kuśalā bhāvajñāḥ sarvakòvidāḥ paraṃ pañcāśatò nāryò vāru mukhyāḥ samādravana

हिन्दी अर्थ

अपूर्वमक्षयं क्षय्यमेतत् प्रश्नमनुत्तमम् पृष्टवाननुपूर्वेण प्रश्नमर्थविदुत्तमम्

English

skilled in the service of desire, knowing feelings, knowing all things: about fifty women, the foremost of courtesans, ran up to him.

अध्याय 12

श्लोक 312.38

पाद्यादीनि परतिग्राह्य पूजया परयार्च्य च देशकालॊपपन्नेन साध्व अन्नेनाप्य अतर्पयन

pādyādīni paratigrāhya pūjayā parayārcya ca deśakālòpapannena sādhva annenāpya atarpayana

हिन्दी अर्थ

बाढमित्येव कृत्वा च तूष्णीं गन्धर्व आस्थित:

English

Receiving him with water for the feet and the rest, honouring him with worship, they satisfied him with good food suited to place and time.

अध्याय 12

श्लोक 312.39

तस्य भुक्तवतस तात तद अन्तःपुर काननम सुरम्यं दर्शयाम आसुर ऐकैकश्येन भारत

tasya bhuktavatasa tāta tada antaḥpura kānanama suramyaṃ darśayāma āsura aikaikaśyena bhārata

हिन्दी अर्थ

मनसा स च मे प्रश्नो दध्नो घृतमिवोद्धृतम् निकल आता है, उसी प्रकार उन प्रश्नोंका उत्तर निकल आया

English

When he had eaten, dear one, they showed him one by one that grove of the inner apartments, very lovely, O Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 312.40

करीदन्त्यश च हसन्त्यश च गायन्त्यश चैव ताः शुकम उदारसत्त्वं सत्त्वज्ञाः सर्वाः पर्यचरंस तदा

karīdantyaśa ca hasantyaśa ca gāyantyaśa caiva tāḥ śukama udārasattvaṃ sattvajñāḥ sarvāḥ paryacaraṃsa tadā

हिन्दी अर्थ

आन्वीक्षिकी विद्यापर दृष्टिपात करके मनके द्वारा उन सबका मन्थन करने लगा उदीरिता मया तुभ्यं पजचविंशादधिछिता

English

Playing, laughing and singing, they all, knowing the heart, waited on Shuka of noble nature.

अध्याय 12

श्लोक 312.41

आरणेयस तु शुद्धात्मा तरिसंदेहस तरिकर्मकृत वश्येन्द्रियॊ जितक्रॊधॊ न हृष्यति न कुप्यति

āraṇeyasa tu śuddhātmā tarisaṃdehasa tarikarmakṛta vaśyendriyò jitakròdhò na hṛṣyati na kupyati

हिन्दी अर्थ

श्रूयतां यद् भवानस्मान् प्रश्न॑ सम्पृष्टवानिह

English

But the pure-souled son of the fire-stick, free of the three doubts, doing the three works, master of his senses, with anger conquered, neither rejoiced nor was angry.

अध्याय 12

श्लोक 312.42

तस्मै शय्यासनं दिव्यं वरार्हं रत्नभूषितम सपर्ध्यास्तरण संस्तीर्णं ददुस ताः परमस्त्रियः

tasmai śayyāsanaṃ divyaṃ varārhaṃ ratnabhūṣitama sapardhyāstaraṇa saṃstīrṇaṃ dadusa tāḥ paramastriyaḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वाव्यक्तं परं विद्याद् भूतभव्यभयंकरम् तथैव मित्र पुरुषं वरुणं प्रकृतिं तथा

English

Those excellent women gave him a divine couch and seat, fit for the best, adorned with jewels, spread with rich coverings.

अध्याय 12

श्लोक 312.43

पादशौचं तु कृत्वैव शुकः संध्याम उपास्य च निषसादासने पुण्ये तम एवार्थं विचिन्तयन

pādaśaucaṃ tu kṛtvaiva śukaḥ saṃdhyāma upāsya ca niṣasādāsane puṇye tama evārthaṃ vicintayana

हिन्दी अर्थ

तपास्तु प्रकृतिं प्राहुरतपा निष्कल: स्मृत:

English

Having washed his feet and worshipped at twilight, Shuka sat on the holy seat, reflecting on that very purpose.

अध्याय 12

श्लोक 312.44

पूर्वरात्रे तु तत्रासौ भूत्वा धयानपरायनः मध्यरात्रे यथान्यायं निद्राम आहारयत परभुः

pūrvarātre tu tatrāsau bhūtvā dhayānaparāyanaḥ madhyarātre yathānyāyaṃ nidrāma āhārayata parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

अतपा नाम दिया गया है आक्षेपसर्गयो: कर्ता निश्चल: पुरुष: स्मृत:

English

In the first part of the night the lord remained there absorbed in meditation, and in the middle of the night took sleep as was proper.

अध्याय 12

श्लोक 312.45

ततॊ मुहूर्ताद उत्थाय कृत्वा शौचम अनन्तरम सत्रीभिः परिवृतॊ धीमान धयानम एवान्वपद्यत

tatò muhūrtāda utthāya kṛtvā śaucama anantarama satrībhiḥ parivṛtò dhīmāna dhayānama evānvapadyata

हिन्दी अर्थ

कर्ता पुरुष ही निश्चल पुरुष माना गया है

English

Then, rising after a moment and performing purification, the wise one, surrounded by women, followed meditation.

अध्याय 12

श्लोक 312.46

अनेन विधिना कार्ष्णिस तद अहः शेषम अच्युतः तां च रात्रिं नृप कुले वर्तयाम आस भारत

anena vidhinā kārṣṇisa tada ahaḥ śeṣama acyutaḥ tāṃ ca rātriṃ nṛpa kule vartayāma āsa bhārata

हिन्दी अर्थ

अज्ञावुभौ ध्रुवौ चैव अक्षयौ चाप्युभावषि अजौ नित्यावुभौ प्राहुरध्यात्मगतिनिश्चया:

English

In this manner Krishna's son, unfallen, passed the rest of that day and that night in the king's house, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 313.1

[भी] ततः स राजा जनकॊ मन्त्रिभिः सह भारत पुरः पुरॊहितं कृत्वा सर्वाण्य अन्तःपुराणि च

[bhī] tataḥ sa rājā janakò mantribhiḥ saha bhārata puraḥ puròhitaṃ kṛtvā sarvāṇya antaḥpurāṇi ca

हिन्दी अर्थ

तथास्य जन्मनिधने न भवेतां पुनः पुनः परित्याग करके मनुष्यको यहाँ अक्षय धर्मका आश्रय लेना चाहिए

English

"Yudhishthira said, 'I think, O grandsire, that thou art acquainted with everything, O thou that art conversant with duties. I desire to hear thee discourse to me, O sinless one, of the ordinances about

अध्याय 12

श्लोक 313.2

आसनं च पुरस्कृत्य रत्नानि विविधानि च शिरसा चार्घ्यम आदाय पुरु पुत्रं समभ्यगात

āsanaṃ ca puraskṛtya ratnāni vividhāni ca śirasā cārghyama ādāya puru putraṃ samabhyagāta

हिन्दी अर्थ

नतु बुध्यति गन्धर्व प्रकृति: पडचविंशकम्

English

Placing a seat in front, and various jewels, taking the guest-water on his head, he went up to the son of Puru.

अध्याय 12

श्लोक 313.3

स तदासनम आदाय बहुरत्नविभूषितम सपर्ध्यास्तरण संस्तीर्णं सर्वतॊभद्रम ऋच्छिमत

sa tadāsanama ādāya bahuratnavibhūṣitama sapardhyāstaraṇa saṃstīrṇaṃ sarvatòbhadrama ṛcchimata

हिन्दी अर्थ

येनात्मान॑ मोक्षयेज्जन्ममृत्यो: अपने-आपको जन्म-मृत्युके बन्धनसे छुड़ाया जा सके

English

Taking that seat adorned with many jewels, spread with rich coverings, auspicious on all sides and splendid,

अध्याय 12

श्लोक 313.4

पुरॊधसा संगृहीतं हस्तेनालभ्य पार्थिवः परददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमार्चितम

puròdhasā saṃgṛhītaṃ hastenālabhya pārthivaḥ paradadau guruputrāya śukāya paramārcitama

हिन्दी अर्थ

धर्माधर्मो पुण्यपापे सत्यासत्ये तथैव च

English

held by the priest and touched with his hand, the king gave it, greatly honoured, to the teacher's son Shuka.

अध्याय 12

श्लोक 313.5

तत्रॊपविष्टं तं कार्ष्णिं शास्त्रतः परत्यपूजयत पाद्यं निवेद्य परथमम अर्घ्यं गां च नयवेदयत स च तां मन्त्रवत पूजां परत्यगृह्णाद यथाविधि

tatròpaviṣṭaṃ taṃ kārṣṇiṃ śāstrataḥ paratyapūjayata pādyaṃ nivedya parathamama arghyaṃ gāṃ ca nayavedayata sa ca tāṃ mantravata pūjāṃ paratyagṛhṇāda yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

जनकके संवादरूप इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं पर्यपृच्छत् पञज्चशिखं छिन्नधर्मार्थसंशयम्

English

Seated there, he duly honoured Krishna's son by the scriptures; he first offered water for the feet, then the guest-offering and a cow; and Shuka accepted that worship with mantras, as prescribed.

अध्याय 12

श्लोक 313.6

परतिगृह्य च तां पूजां जनकाद दविजसत्तमः गां चैव समनुज्ञाय राजानम अनुमान्य च

paratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ janakāda davijasattamaḥ gāṃ caiva samanujñāya rājānama anumānya ca

हिन्दी अर्थ

सोथयं प्रपद्यते5ध्वानं चिराय ध्रुवमध्रुव:

English

Accepting that worship from Janaka, the best of the twice-born, permitting the cow and honouring the king,

अध्याय 12

श्लोक 313.7

पर्यपृच्छन महातेजा राज्ञः कुशलम अव्ययम अनामयं च राजेन्द्र शुकः सानुचरस्य ह

paryapṛcchana mahātejā rājñaḥ kuśalama avyayama anāmayaṃ ca rājendra śukaḥ sānucarasya ha

हिन्दी अर्थ

नैवास्य कश्चिद् भवति नासौ भवति कस्यचित् नायमत्यन्तसंवासो लब्धपूर्वो हि केनचित्

English

the greatly radiant Shuka asked the king, king of kings, of his unfailing welfare and health, and that of his attendants.

अध्याय 12

श्लोक 313.8

अनुज्ञातः स तेनाथ निषसाद सहानुगः उदारसत्त्वाभिजनॊ भूमौ राजा कृताञ्जलिः

anujñātaḥ sa tenātha niṣasāda sahānugaḥ udārasattvābhijanò bhūmau rājā kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

कालेन जाता याता हि वायुनेवा भ्रसंचया:

English

Permitted by him, he sat with his followers; the king, of noble nature and birth, stood on the ground with joined palms.

अध्याय 12

श्लोक 313.9

कुशलं चाव्ययं चैव पृष्ट्वा वैयासकिं नृपः किम आगमनम इत्य एव पर्यपृच्छत पार्थिवः

kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva pṛṣṭvā vaiyāsakiṃ nṛpaḥ kima āgamanama itya eva paryapṛcchata pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

बलिनां दुर्बलानां च हस्वानां महतामपि कथं हि हृष्येज्जातेषु मृतेषु च कथं ज्वरेत्

English

Having asked Vyasa's son of welfare and health, the king asked: "What is the reason for your coming?"

अध्याय 12

श्लोक 313.10

[षुक] पित्राहम उक्तॊ भद्रं ते मॊक्षधर्मार्थकॊविदः विदेहराजॊ याज्यॊ मे जनकॊ नाम विश्रुतः

[ṣuka] pitrāhama uktò bhadraṃ te mòkṣadharmārthakòvidaḥ videharājò yājyò me janakò nāma viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

तदा स केवलीभूत: षड्विंशमनुपश्यति

English

"Bhishma said, 'They that are of bad conduct, of bad acts, of wicked understanding, and excessive rashness, are called evil or wicked men. They, however, that are called good are distinguished by purity of conduct and practices. They are good men who never answer calls of nature on the high roads, in cow- pens, or in fields overgrown with paddy. Having finished the necessary acts one should perform his ablutions in river-water and gratify the deities with oblations of water. This is said to be the duty of all men. Surya should be always worshipped. One should not sleep after sunrise. Morning and evening the prayers (ordained in the scriptures) should be said, sitting with face turned towards the east and towards the west respectively. Washing the five limbs, l one should eat silently with face turned towards the east. One should never disparage the food which one is to eat. One should eat food that is good to the taste. After eating one should wash one's hands and rise. 2 One should never go to sleep at night with wet feet. The celestial Rishi Narada said that these are indications of good conduct. One should every day circumambulate a sacred spot, a bull, a sacred image, a cow-pen, a place where four roads meet, a pious Brahmana, and sacred tree. One should not make distinctions between one's guests and attendants and kinsmen in matters of food. Equality (in this respect) with servants is applauded. Eating (twice a day) in the morning and evening is an ordinance of the gods. It is not laid down that one should eat (once more) at any intermediate period. He who eats according to this rule acquires the merit of a fast. 3 At the hours ordained for Homa one should pour libations on the sacred fire. Without seeking the companionship of other people's wives, the man of wisdom who seeks his own wife in her season acquires the merit of Brahmacharyya. The remnants of a Brahmana's dish are like ambrosia. They are like the lacteal sustenance that is yielded by the mother's breast. People highly prize those remnants. The good, by eating them attain to Brahma. He who pounds turf to clay (for making sacrificial altars), or he who cuts grass (for making sacrificial fuel), or he who uses his nails only (and not weapons of any kind) for eating (sanctified meat), or he who always subsists on the remnants of Brahmana's dishes, or he who acts, induced by desire for reward, has not to live long in the world. 4 One who has abstained from meat (under any vow) should not take meat even if it be sanctified with mantras from the Yajurveda. One should also avoid the flesh about the vertebral

अध्याय 12

श्लोक 313.11

तत्र गच्छस्व वै तूर्णं यदि ते हृदि संशयः परवृत्तौ वा निवृत्तौ वा स ते छेत्स्यति संशयम

tatra gacchasva vai tūrṇaṃ yadi te hṛdi saṃśayaḥ paravṛttau vā nivṛttau vā sa te chetsyati saṃśayama

हिन्दी अर्थ

तस्य द्वावनुपश्येतां तमेकमिति साधव: जन्ममृत्युभयाद् योगा: सांख्याश्व परमैषिण:

English

column (of any animal) and the flesh of animals not slain in sacrifices, l Whether at one's own place or

अध्याय 12

श्लोक 313.12

सॊ ऽहं पितुर नियॊगात तवाम उपप्रस्तुम इहागतः तन मे धर्मभृतां शरेष्ठ यथावद वक्तुम अर्हसि

sò 'haṃ pitura niyògāta tavāma upaprastuma ihāgataḥ tana me dharmabhṛtāṃ śareṣṭha yathāvada vaktuma arhasi

हिन्दी अर्थ

तथा तन्न तथा चेति तद् भवान् वक्तुमहति

English

"I, by my father's command, have come here to ask you; therefore, best of upholders of dharma, you ought to tell me truly.

अध्याय 12

श्लोक 313.13

किं कार्यं बराह्मणेनेह मॊक्षार्थश च किम आत्मकः कथं च मॊक्षः कर्तव्यॊ जञानेन तपसापि वा

kiṃ kāryaṃ barāhmaṇeneha mòkṣārthaśa ca kima ātmakaḥ kathaṃ ca mòkṣaḥ kartavyò jañānena tapasāpi vā

हिन्दी अर्थ

अभिन्न है या नहीं? अत: आप इस बातका स्पष्टरूपसे वर्णन करें पराशरस्य विप्रषेर्वार्षपमण्यस्य धीमत:

English

What is a brahmana to do here, and what is the aim of liberation, and what is its nature? And how is liberation to be achieved, by knowledge or by austerity?"

अध्याय 12

श्लोक 313.14

[जनक] यत कार्यं बराह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच छृणु कृतॊपनयनस तात भवेद वेद परायनः

[janaka] yata kāryaṃ barāhmaṇeneha janmaprabhṛti taca chṛṇu kṛtòpanayanasa tāta bhaveda veda parāyanaḥ

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमारस्य तत: शुक्रस्य च महात्मन:

English

[Janaka said:] "Hear what a brahmana must do here from birth onward. Having had the sacred thread, dear one, he should be devoted to the Veda.

अध्याय 12

श्लोक 313.15

तपसा गुरुवृत्त्या च बरह्मचर्येण चाभिभॊ देवतानां पितॄणां चाप्य अनृणश चानसूयकः

tapasā guruvṛttyā ca barahmacaryeṇa cābhibhò devatānāṃ pitṝṇāṃ cāpya anṛṇaśa cānasūyakaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तरं च रुद्रस्य विश्वरूपस्य धीमत: प्राप्तमेतन्मया कृत्स्नं वेद्यं नित्यं वदन्त्युत

English

With austerity, service to the teacher and celibacy, O lord, he should be free of debt to the gods and ancestors, and without envy.

अध्याय 12

श्लोक 313.16

वेदान अधीत्य नियतॊ दक्षिणाम अपवर्ज्य च अभ्यनुज्ञाम अथ पराप्य समावर्तेत वै दविजः

vedāna adhītya niyatò dakṣiṇāma apavarjya ca abhyanujñāma atha parāpya samāvarteta vai davijaḥ

हिन्दी अर्थ

भवान् प्रबर्ह: शास्त्राणां प्रगल्भश्चातिबुद्धिमान्

English

Having studied the Vedas in restraint and given the teacher's fee, the twice-born, receiving permission, should then return home.

अध्याय 12

श्लोक 313.17

समावृत्तस तु गार्हस्थ्ये सदारॊ नियतॊ वसेत अनसूयुर यथान्यायम आहिताग्निस तथैव च

samāvṛttasa tu gārhasthye sadārò niyatò vaseta anasūyura yathānyāyama āhitāgnisa tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

कथ्यते देवलोके च पितृलोके च ब्राह्मण पतिश्न तपतां शश्वदादित्यस्तव भाषिता

English

Returned, he should live restrained in the householder's life with his wife, without envy, duly keeping the sacred fires.

अध्याय 12

श्लोक 313.18

उत्पाद्य पुत्रपौत्रं तु वन्याश्रमपदे वसेत तान्य एवाग्नीन यथाशास्त्रम अर्चयन्न अतिथिप्रियः

utpādya putrapautraṃ tu vanyāśramapade vaseta tānya evāgnīna yathāśāstrama arcayanna atithipriyaḥ

हिन्दी अर्थ

तथैव योगशास्त्रं च याज्ञवल्क्य विशेषत:

English

Having begotten sons and grandsons, he should live in a forest hermitage, worshipping those same fires by the scripture, fond of guests.

अध्याय 12

श्लोक 313.19

स वने ऽगनीन यथान्यायम आत्मन्य आरॊप्य धर्मवित निर्द्वन्द्वॊ वीतरागात्मा बरह्माश्रमपदे वसेत

sa vane 'ganīna yathānyāyama ātmanya āròpya dharmavita nirdvandvò vītarāgātmā barahmāśramapade vaseta

हिन्दी अर्थ

श्रोतुमिच्छामि तजज्ञानं घृतं मण्डमयं यथा जिज्ञाससे च मां राजंस्तन्निबोध यथाश्रुतम्

English

Knowing dharma, having duly placed the fires in the self in the forest, free of the pairs, with a self free of passion, he should dwell in the hermitage of Brahman."

अध्याय 12

श्लोक 313.20

[षुक] उत्पन्ने जञानविज्ञाने परत्यक्षे हृदि शाश्वते किम अवश्यं निवस्तव्यम आश्रमेषु वनेषु च

[ṣuka] utpanne jañānavijñāne paratyakṣe hṛdi śāśvate kima avaśyaṃ nivastavyama āśrameṣu vaneṣu ca

हिन्दी अर्थ

सांख्ययोगाश्च तत्त्वज्ञा यथाश्रुतिनिदर्शनात् षड्विंशं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च पश्यति

English

[Shuka said:] "When knowledge and realisation have arisen, direct and eternal in the heart, what need is there of living in the stages or in the forests?

अध्याय 12

श्लोक 313.21

एतद भवन्तं पृच्छामि तद भवान वक्तुम अर्हति यथा वेदार्थ तत्त्वेन बरूहि मे तवं जनाधिप

etada bhavantaṃ pṛcchāmi tada bhavāna vaktuma arhati yathā vedārtha tattvena barūhi me tavaṃ janādhipa

हिन्दी अर्थ

मत्स्यश्नोदकमन्वेति प्रवर्तेत प्रवर्तनात्

English

This I ask you; you ought to tell it; tell me truly, as the meaning of the Veda is, lord of men."

अध्याय 12

श्लोक 313.22

[जनक] न विना जञानविज्ञानं मॊक्षस्याधिगमॊ भवेत न विना गुरु संबन्धं जञानस्याधिगमः समृतः

[janaka] na vinā jañānavijñānaṃ mòkṣasyādhigamò bhaveta na vinā guru saṃbandhaṃ jañānasyādhigamaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

उनन्‍्मज्जति हि कालस्य समत्वेनाभिसंवृत: तदा स केवलीभूत: षड्विंशमनुपश्यति

English

[Janaka said:] "Without knowledge and realisation there is no attainment of liberation; without connection with a teacher, attainment of knowledge is not remembered.

अध्याय 12

श्लोक 313.23

आचार्यः पलाविता तस्य जञानं पलव इहॊच्यते विज्ञाय कृतकृत्यस तु तीर्णस तद उभयं तयजेत

ācāryaḥ palāvitā tasya jañānaṃ palava ihòcyate vijñāya kṛtakṛtyasa tu tīrṇasa tada ubhayaṃ tayajeta

हिन्दी अर्थ

षड्विंशमनुपश्यन्त: शुचयस्तत्परायणा:

English

The teacher is the boatman, knowledge is called the boat here; having understood and done what was to be done, one who has crossed should leave both.

अध्याय 12

श्लोक 313.24

अनुच्छेदाय लॊकानाम अनुच्छेदाय कर्मणाम पूर्वैर आचरितॊ धर्मश चातुराश्रम्य संकथः

anucchedāya lòkānāma anucchedāya karmaṇāma pūrvaira ācaritò dharmaśa cāturāśramya saṃkathaḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धश्नोक्तो यथातत्त्वं मया श्रुतिनिदर्शनात् बोधस्वरूप परमात्माका श्रुतिके अनुसार यथावत्रूपसे निरूपण किया है

English

For the non-destruction of the worlds and of rites, the dharma of the four stages, as told, has been practised by earlier ones.

अध्याय 12

श्लोक 313.25

अनेन करमयॊगेन बहु जातिषु कर्मणा कृत्वा शुभाशुभं कर्म मॊक्षॊ नामेह लभ्यते

anena karamayògena bahu jātiṣu karmaṇā kṛtvā śubhāśubhaṃ karma mòkṣò nāmeha labhyate

हिन्दी अर्थ

केवलाकेवलं चाद्यं पञ्चविंशं परं च यत्

English

By this sequence of practice, through deeds in many births, having done good and bad action, what is called liberation is gained here.

अध्याय 12

श्लोक 313.26

भवितैः कारणैश चायं बहु संसारयॊनिषु आसादयति शुद्धात्मा मॊक्षं वै परथमाश्रमे

bhavitaiḥ kāraṇaiśa cāyaṃ bahu saṃsārayòniṣu āsādayati śuddhātmā mòkṣaṃ vai parathamāśrame

हिन्दी अर्थ

बुद्धा सदा बुद्धियुक्त मनस्ते अब मैं जाता हूँ)

English

Through the causes that have come about in many wombs of rebirth, the pure self reaches liberation in the first stage.

अध्याय 12

श्लोक 313.27

तम आसाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः तरिष्व आश्रमेषु कॊ नव अर्थॊ भवेत परमम ईप्सतः

tama āsādya tu muktasya dṛṣṭārthasya vipaścitaḥ tariṣva āśrameṣu kò nava arthò bhaveta paramama īpsataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रदक्षिणं मम कृत्वा महात्मा

English

Having reached it, for one liberated, who has seen the aim and is wise, what purpose could there be in the three stages for one seeking the highest?

अध्याय 12

श्लोक 313.28

राजसांस तामसांश चैव नित्यं दॊषान विवर्जयेत सात्त्विकं मार्गम आस्थाय पश्येद आत्मानम आत्मना

rājasāṃsa tāmasāṃśa caiva nityaṃ dòṣāna vivarjayeta sāttvikaṃ mārgama āsthāya paśyeda ātmānama ātmanā

हिन्दी अर्थ

सम्यक् क्षेम्यं ये पथं संश्रिता वै मेरे बताये हुए इस सम्यक्-दर्शनका उपदेश दिया था

English

He should always avoid the faults of rajas and tamas, and, standing on the path of sattva, see the self by the self.

अध्याय 12

श्लोक 313.29

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वहूतानि चात्मनि संपश्यन नॊपलिप्येत जले वारि चरॊ यथा

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvahūtāni cātmani saṃpaśyana nòpalipyeta jale vāri carò yathā

हिन्दी अर्थ

स्तेषामेतद् दर्शन ज्ञानदृष्टम्ू

English

Seeing the self in all beings and all beings in the self, he is not stained, like a water-creature in water.

अध्याय 12

श्लोक 313.30

पक्षीव पलवनाद ऊर्ध्वम अमुत्रानन्त्यम अश्नुते विहाय देहं निर्मुक्तॊ निर्द्वन्द्वः परशमं गतः

pakṣīva palavanāda ūrdhvama amutrānantyama aśnute vihāya dehaṃ nirmuktò nirdvandvaḥ paraśamaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

न श्रद्धिनं जन्ममृत्यू विशेताम्

English

Like a bird rising above its perch, he attains the endlessness of the beyond; leaving the body, freed, free of the pairs, he has gone to peace.

अध्याय 12

श्लोक 313.31

अत्र गाथाः पुरा गीताः शृणु राज्ञा ययातिना धार्यन्ते या दविजैस तात मॊक्षशास्त्रविशारदैः

atra gāthāḥ purā gītāḥ śṛṇu rājñā yayātinā dhāryante yā davijaisa tāta mòkṣaśāstraviśāradaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रद्धा है, उस मनुष्यमें जन्म-मृत्युका प्रवेश नहीं हो सकता सर्व विश्व ब्रह्म चैतत् समस्तम्

English

Here hear the verses sung of old by King Yayati, which are held by twice-born skilled in the treatises of liberation, dear one.

अध्याय 12

श्लोक 313.32

जयॊतिर आत्मनि नान्यत्र रतं तत्रैव चैव तत सवयं च शक्यं तद दरष्टुं सुसमाहित चेतसा

jayòtira ātmani nānyatra rataṃ tatraiva caiva tata savayaṃ ca śakyaṃ tada daraṣṭuṃ susamāhita cetasā

हिन्दी अर्थ

दृश्यप्रपंच ब्रह्म ही है

English

The light is in the self, not elsewhere, and delights there itself; that can be seen by oneself with a well-composed mind.

अध्याय 12

श्लोक 313.33

न बिभेति परॊ यस्मान न बिभेति पराच च यः यश च नेच्छति न दवेष्टि बरह्म संपद्यते तदा

na bibheti parò yasmāna na bibheti parāca ca yaḥ yaśa ca necchati na daveṣṭi barahma saṃpadyate tadā

हिन्दी अर्थ

सर्वे वर्णा नान्यथा वेदितव्या: योनियोंमें गिरते हैं

English

When one fears nothing from another and none fears him, and he neither desires nor hates, then he attains Brahman.

अध्याय 12

श्लोक 313.34

यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम कर्मणा मनसा वाचा बरह्म संपद्यते तदा

yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakama karmaṇā manasā vācā barahma saṃpadyate tadā

हिन्दी अर्थ

स्तस्मै नित्यं मोक्षमाहुनरिन्द्र

English

When he does not harbour evil towards any being in deed, mind or speech, then he attains Brahman.

अध्याय 12

श्लोक 313.35

संयॊज्य तपसात्मानम ईर्ष्याम उत्सृज्य मॊहिनीम तयक्त्वा कामं च लॊभं च ततॊ बरह्मत्वम अश्नुते

saṃyòjya tapasātmānama īrṣyāma utsṛjya mòhinīma tayaktvā kāmaṃ ca lòbhaṃ ca tatò barahmatvama aśnute

हिन्दी अर्थ

सम्यक् प्रोक्तं स्वस्ति ते त्वस्तु नित्यम् भलीभाँति उपदेश कर दिया है। जाओ, तुम्हारा सदा कल्याण हो

English

Joining the self with austerity, casting off bewildering envy, giving up desire and greed, he then attains Brahman-hood.

अध्याय 12

श्लोक 313.36

यदा शरव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाप्ययम समॊ भवति निर्द्वन्द्वॊ बरह्म संपद्यते तदा

yadā śaravye ca dṛśye ca sarvabhūteṣu cāpyayama samò bhavati nirdvandvò barahma saṃpadyate tadā

हिन्दी अर्थ

प्रीतिमानभवद् राजा मिथिलाधिपतिस्तदा

English

When in what is heard and seen, and toward all beings, he becomes equal and free of the pairs, then he attains Brahman.

अध्याय 12

श्लोक 313.37

यदा सतुतिं च निन्दां च समत्वेनैव पश्यति काञ्चनं चायसं चैव सुखदुःखे तथैव च

yadā satutiṃ ca nindāṃ ca samatvenaiva paśyati kāñcanaṃ cāyasaṃ caiva sukhaduḥkhe tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

मिथिलापति राजा जनक उस समय बहुत प्रसन्न हुए हैवरातिर्नरपतिरासीनस्तत्र मोक्षवित्

English

When he sees praise and blame with equality, gold and iron, pleasure and pain alike,

अध्याय 12

श्लोक 313.38

शीतम उष्णं तथैवार्थम अनर्थं परियम अप्रियम जीवितं मरणं चैव बरह्म संपद्यते तदा

śītama uṣṇaṃ tathaivārthama anarthaṃ pariyama apriyama jīvitaṃ maraṇaṃ caiva barahma saṃpadyate tadā

हिन्दी अर्थ

रत्नाज्जलिमथीैकं च ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा

English

cold and heat, gain and loss, dear and undear, life and death, then he attains Brahman.

अध्याय 12

श्लोक 313.39

परसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः तथेन्द्रियाणि मनसा संयन्तव्यानि भिक्षुणा

parasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ tathendriyāṇi manasā saṃyantavyāni bhikṣuṇā

हिन्दी अर्थ

यतिथधर्ममुपासंश्वाप्पवसन्मिथिलाधिप: धर्माधर्म च राजेन्द्र प्राकृतं परिगर्हयन्

English

As the tortoise, having stretched out its limbs, draws them in again, so a mendicant must restrain his senses by the mind.

अध्याय 12

श्लोक 313.40

तमः परिगतं वेश्म यथा दीपेन दृश्यते तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम

tamaḥ parigataṃ veśma yathā dīpena dṛśyate tathā buddhipradīpena śakya ātmā nirīkṣituma

हिन्दी अर्थ

व्यक्ताव्यक्तस्थ कर्मेदमिति नित्यं नराधिप ददात्यव्यक्त इत्येतत् प्रतिगृह्नाति तच्च वै

English

As a house wrapped in darkness is seen by a lamp, so the self can be beheld by the lamp of understanding.

अध्याय 12

श्लोक 313.41

एतत सर्वं परपश्यामि तवयि बुद्धिमतां वर यच चान्यद अपि वेत्तव्यं तत्त्वतॊ वेद तद भवान

etata sarvaṃ parapaśyāmi tavayi buddhimatāṃ vara yaca cānyada api vettavyaṃ tattvatò veda tada bhavāna

हिन्दी अर्थ

एवं मन्यस्व सततमन्यथा मा विचिन्तय

English

I see all this in you, best of the wise; and whatever else is to be known, you know in truth.

अध्याय 12

श्लोक 313.42

बरह्मर्षे विदितश चासि विषयान्तम उपागतः गुरॊस तव परसादेन तव चैवॊपशिक्षया

barahmarṣe viditaśa cāsi viṣayāntama upāgataḥ guròsa tava parasādena tava caivòpaśikṣayā

हिन्दी अर्थ

तेन तीर्थानि यज्ञाक्ष सेवितव्या विपश्चिता लभतेव्यक्तिकं स्थान ज्ञात्वा व्यक्त महीयते

English

You are known to me, Brahmarishi, to have reached the end of objects, by your teacher's grace and by your own training.

अध्याय 12

श्लोक 313.43

तस्यैव च परसादेन परादुर्भूतं महामुने जञानं दिव्यं ममापीदं तेनासि विदितॊ मम

tasyaiva ca parasādena parādurbhūtaṃ mahāmune jañānaṃ divyaṃ mamāpīdaṃ tenāsi viditò mama

हिन्दी अर्थ

अहड्कारात् परं चापि स्थानानि समवाप्नुयात्

English

By his grace, great sage, this divine knowledge has arisen in me too; by that you are known to me.

अध्याय 12

श्लोक 313.44

अधिकं तव विज्ञानम अधिका च गतिस तव अधिकं च तवैश्वर्यं तच च तवं नावबुध्यसे

adhikaṃ tava vijñānama adhikā ca gatisa tava adhikaṃ ca tavaiśvaryaṃ taca ca tavaṃ nāvabudhyase

हिन्दी अर्थ

जन्ममृत्युविमुक्त च विमुक्तं सदसच्च यत् दिवं समासाद्य पतन्ति भूमौ

English

Your realisation is greater, your goal is greater, your lordship is greater, and you do not understand that.

अध्याय 12

श्लोक 313.45

बाल्याद वा संशयाद वापि भयाद वाप्य अविमॊक्षजात उत्पन्ने चापि विज्ञाने नाधिगच्छन्ति तां गतिम

bālyāda vā saṃśayāda vāpi bhayāda vāpya avimòkṣajāta utpanne cāpi vijñāne nādhigacchanti tāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

मुपास्य वै तत्त्वमृषिर्भविष्यसि

English

Through childishness or doubt or fear, those born without release, even when realisation has arisen, do not reach that goal.

अध्याय 12

श्लोक 313.46

वयवसायेन शुद्धेन मद्विधैश छिन्नसंशयः विमुच्य हृदयग्रन्थीन आसादयति तां गतिम

vayavasāyena śuddhena madvidhaiśa chinnasaṃśayaḥ vimucya hṛdayagranthīna āsādayati tāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

निश्चय ही तत्त्वज्ञानी ऋषि बन जाओगे शोकरहित परब्रह्म परमात्माको प्राप्त हो जाता है

English

By pure resolve, with doubt cut by those like me, loosing the knots of the heart, one reaches that goal.

अध्याय 12

श्लोक 313.47

भवांश चॊत्पन्न विज्ञानः सथिरबुद्धिर अलॊलुपः वयवसायाद ऋते बरह्मन्न आसादयति तत्परम

bhavāṃśa còtpanna vijñānaḥ sathirabuddhira alòlupaḥ vayavasāyāda ṛte barahmanna āsādayati tatparama

हिन्दी अर्थ

अष्टादशाधिकत्रिशततमो ध्याय:

English

You, in whom realisation has arisen, steady in understanding and free of greed, reach the Supreme, Brahmana, by resolve alone.

अध्याय 12

श्लोक 313.48

नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषॊ नास्ति लॊलुपा नौत्सुक्यं नृत्तगीतेषु न राग उपजायते

nāsti te sukhaduḥkheṣu viśeṣò nāsti lòlupā nautsukyaṃ nṛttagīteṣu na rāga upajāyate

हिन्दी अर्थ

दीर्घमायुरवाप्याथ कथं मृत्युमतिक्रमेत् मनुष्य किस तरह मृत्युका उल्लंघन कर सकता है?

English

You have no distinction in pleasure and pain, no greed, no eagerness for dance and song, no passion arises in you.

अध्याय 12

श्लोक 313.49

न बन्धुषु निबन्धस ते न भयेष्व अस्ति ते भयम पश्यामि तवां महाभाग तुल्यलॊष्टाश्म काञ्चनम

na bandhuṣu nibandhasa te na bhayeṣva asti te bhayama paśyāmi tavāṃ mahābhāga tulyalòṣṭāśma kāñcanama

हिन्दी अर्थ

प्राप्त नहीं होता है?

English

You have no attachment to kin, no fear in fears; I see you, great-souled, with clod, stone and gold alike.

अध्याय 12

श्लोक 313.50

अहं च तवानुपश्यामि ये चाप्य अन्ये मनीषिणः आस्थितं परमं मार्गम अक्षयं तम अनामयम

ahaṃ ca tavānupaśyāmi ye cāpya anye manīṣiṇaḥ āsthitaṃ paramaṃ mārgama akṣayaṃ tama anāmayama

हिन्दी अर्थ

तपसा वाथ बुद्धा वा कर्मणा वा श्रुतेन वा

English

I too see you, and other wise men do, standing on the supreme path, imperishable and free of ill.

अध्याय 12

श्लोक 313.51

यत फलं बराह्मणस्येह मॊक्षार्थश च यद आत्मकः तस्मिन वै वर्तसे विप्र किम अन्यत परिपृच्छसि

yata phalaṃ barāhmaṇasyeha mòkṣārthaśa ca yada ātmakaḥ tasmina vai vartase vipra kima anyata paripṛcchasi

हिन्दी अर्थ

मृत्युको लाँध सकता है?” निवृत्तिर्न तयोरस्ति नानिवृत्ति: कथठ्चन

English

The fruit that a brahmana has here, and the aim of liberation, whatever its nature, in that you already stand, Brahmana; what else do you ask?"

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।