Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 15/172 · श्लोक 38.1–39.49

पूर्ण अध्याय पाठ98 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 38.1

[युधिस्ठिर] शरॊतुम इच्छामि भगवन विस्तरेण महामुने राजधर्मान दविजश्रेष्ठ चातुर्वर्ण्यस्य चाखिलान

[yudhisṭhira] śaròtuma icchāmi bhagavana vistareṇa mahāmune rājadharmāna davijaśreṣṭha cāturvarṇyasya cākhilāna

हिन्दी अर्थ

कोटिशश्व नरानन्यान् परितप्ये पितामह

English

had kept her locks dishevelled since the day they had been seized by Duhsasana. After the slaughter of the Kurus, those locks were bound up as before, or restored to their normal condition.

अध्याय 12

श्लोक 38.2

आपत्सु च यथा नीतिर विधातव्या महीक्षिता धर्म्यम आलम्ब्य पन्थानं विजयेयं कथं महीम

āpatsu ca yathā nītira vidhātavyā mahīkṣitā dharmyama ālambya panthānaṃ vijayeyaṃ kathaṃ mahīma

हिन्दी अर्थ

इसके लिये कोई विशेष आश्रम हो तो बताइये

English

"And how a king should apply policy in calamities, and how I may conquer the earth relying on the path of dharma.

अध्याय 12

श्लोक 38.3

परायश्चित्त कथा हय एषा भक्ष्याभक्ष्य विवर्धिता कौतूहलानुप्रवणा हर्षं जनयतीव मे

parāyaścitta kathā haya eṣā bhakṣyābhakṣya vivardhitā kautūhalānupravaṇā harṣaṃ janayatīva me

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंका वध करता है, वही उसका ईश्वरीय रूप है

English

This talk of expiation, expanded with edible and forbidden things and leading to curiosity, brings me a kind of joy.

अध्याय 12

श्लोक 38.4

धर्मचर्या च राज्यं च नित्यम एव विरुध्यते येन मुह्यति मे चेतश चिन्तयानस्य नित्यशः

dharmacaryā ca rājyaṃ ca nityama eva virudhyate yena muhyati me cetaśa cintayānasya nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

हन्तव्यास्ते दुरात्मानो देवैर्हैत्या इवोल्बणा:

English

The practice of dharma and kingship are ever opposed, and my mind is bewildered by constant thought of it."

अध्याय 12

श्लोक 38.5

[वैषम्पायन] तम उवाच महातेजा वयासॊ वेद विदां वरः नारदं समभिप्रेक्ष्य सर्वं जानन पुरातनम

[vaiṣampāyana] tama uvāca mahātejā vayāsò veda vidāṃ varaḥ nāradaṃ samabhiprekṣya sarvaṃ jānana purātanama

हिन्दी अर्थ

बार अश्वमेध यज्ञका अनुष्ठान किया। इससे वे “शतक्रतु' नामसे विख्यात हो गये

English

[Vaishampayana said:] Greatly radiant Vyasa, best of those who know the Veda, looking at Narada, knowing all that was ancient, said to him:

अध्याय 12

श्लोक 38.6

शरॊतुम इच्छसि चेद धर्मान अखिलेन युधिष्ठिर परैहि भीष्मं महाबाहॊ वृद्धं कुरुपितामहम

śaròtuma icchasi ceda dharmāna akhilena yudhiṣṭhira paraihi bhīṣmaṃ mahābāhò vṛddhaṃ kurupitāmahama

हिन्दी अर्थ

मरुदगणैर्वृत: शक्र: शुशुभे भासयन् दिश:

English

"If you wish to hear dharma in full, Yudhishthira, go to Bhishma, mighty-armed, the old grandsire of the Kurus.

अध्याय 12

श्लोक 38.7

स ते सर्वरहस्येषु संशयान मनसि सथितान छेत्त्रा भागीरथी पुत्रः सर्वज्ञः सर्वधर्मवित

sa te sarvarahasyeṣu saṃśayāna manasi sathitāna chettrā bhāgīrathī putraḥ sarvajñaḥ sarvadharmavita

हिन्दी अर्थ

ऋषय: पर्युपासन्ते देवाश्न विबुधेश्वरम्

English

He will cut the doubts in your mind concerning all secrets, the son of Bhagirathi, omniscient, knower of all dharma.

अध्याय 12

श्लोक 38.8

जनयाम आस यं देवी दिव्या तरिपथ गा नदी साक्षाद ददर्श यॊ देवान सर्वाञ शक्रपुरॊगमान

janayāma āsa yaṃ devī divyā taripatha gā nadī sākṣāda dadarśa yò devāna sarvāña śakrapurògamāna

हिन्दी अर्थ

और महर्षि भी उपासना करते हैं

English

Born of the divine river Ganga who goes by three paths, who saw directly all the gods led by Shakra,

अध्याय 12

श्लोक 38.9

बृहस्पतिपुरॊ गांश च देवर्षीन असकृत परभुः तॊषयित्वॊपचारेण राजनीतिम अधीतवान

bṛhaspatipurò gāṃśa ca devarṣīna asakṛta parabhuḥ tòṣayitvòpacāreṇa rājanītima adhītavāna

हिन्दी अर्थ

बलसे समस्त राजाओंको परास्त किया है

English

and the divine sages led by Brihaspati, often, the lord, pleasing them by service, learned the science of kingship.

अध्याय 12

श्लोक 38.10

उशना वेद यच छास्त्रं देवासुरगुरुर दविजः तच च सर्वं स वैयाख्यं पराप्तवान कुरुसत्तमः

uśanā veda yaca chāstraṃ devāsuragurura davijaḥ taca ca sarvaṃ sa vaiyākhyaṃ parāptavāna kurusattamaḥ

हिन्दी अर्थ

विहीनानां तु तनयै: पतिभि भ्रातृभिस्तथा

English

Whatever scripture Ushanas knows, the twice-born teacher of gods and asuras, that all the best of the Kurus obtained, with its explanation.

अध्याय 12

श्लोक 38.11

भार्गवाच चयवनाच चापि वेदान अङ्गॊपबृंहितान परतिपेदे महाबुद्धिर वसिष्ठाच च यतव्रतात

bhārgavāca cayavanāca cāpi vedāna aṅgòpabṛṃhitāna paratipede mahābuddhira vasiṣṭhāca ca yatavratāta

हिन्दी अर्थ

स्त्रियोंकी आज क्‍या दशा होगी?

English

From Bhargava Chyavana he learned the Vedas with their supplements, wise as he is, and from Vasishtha of strict vows.

अध्याय 12

श्लोक 38.12

पितामहसुतं जयेष्ठं कुमारं दीप्ततेजसम अध्यात्मगतितत्त्वज्ञम उपाशिक्षत यः पुरा

pitāmahasutaṃ jayeṣṭhaṃ kumāraṃ dīptatejasama adhyātmagatitattvajñama upāśikṣata yaḥ purā

हिन्दी अर्थ

आक्रोशन्त्य: कृशा दीना: प्रपतिष्यन्ति भूतले

English

He studied of old with the eldest son of the Grandsire, the shining Kumara, who knows the truth of the course of the Self.

अध्याय 12

श्लोक 38.13

मार्कण्डेय मुखात कृत्स्नं यति धर्मम अवाप्तवान रामाद अस्त्राणि शक्राच च पराप्तवान भरतर्षभ

mārkaṇḍeya mukhāta kṛtsnaṃ yati dharmama avāptavāna rāmāda astrāṇi śakrāca ca parāptavāna bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीपर पछाड़ खा-खाकर गिरेंगी

English

From Markandeya's mouth he obtained the entire ascetic dharma, and from Rama and Shakra weapons, bull of the Bharatas.

अध्याय 12

श्लोक 38.14

मृत्युर आत्मेच्छया यस्य जातस्य मनुजेष्व अपि तथानपत्यस्य सतः पुण्यलॊका दिवि शरुताः

mṛtyura ātmecchayā yasya jātasya manujeṣva api tathānapatyasya sataḥ puṇyalòkā divi śarutāḥ

हिन्दी अर्थ

त्यक्त्वा प्राणान् स्त्रिय: सर्वा गमिष्यन्ति यमक्षयम्

English

He whose death came by his own wish, though born among men, and who, childless, has holy worlds in heaven, as heard.

अध्याय 12

श्लोक 38.15

यस्य बरह्मर्षयः पुण्या नित्यम आसन सभा सदः यस्य नाविदितं किं चिज जञानज्ञेयेषु विद्यते

yasya barahmarṣayaḥ puṇyā nityama āsana sabhā sadaḥ yasya nāviditaṃ kiṃ cija jañānajñeyeṣu vidyate

हिन्दी अर्थ

और यमलोकमें चली जायूँगी

English

In whose assembly holy Brahmin-sages were always present, and for whom nothing is unknown among things to be known and known.

अध्याय 12

श्लोक 38.16

स ते वक्ष्यति धर्मज्ञः सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्ववित तम अभ्येहि पुरा पराणान स विमुञ्चति धर्मवित

sa te vakṣyati dharmajñaḥ sūkṣmadharmārthatattvavita tama abhyehi purā parāṇāna sa vimuñcati dharmavita

हिन्दी अर्थ

व्यक्त सौक्ष्म्याच्च धर्मस्य प्राप्स्याम: स्त्रीवधं वयम्

English

That knower of dharma, knower of subtle dharma and the truth of wealth, will tell you; go to him before he gives up his life."

अध्याय 12

श्लोक 38.17

एवम उक्तस तु कौन्तेयॊ दीर्घप्रज्ञॊ महाद्युतिः उवाच वदतां शरेष्ठं वयासं सत्यवती सुतम

evama uktasa tu kaunteyò dīrghaprajñò mahādyutiḥ uvāca vadatāṃ śareṣṭhaṃ vayāsaṃ satyavatī sutama

हिन्दी अर्थ

नारीहत्याके पापका भागी होना पड़ेगा

English

Thus addressed, the son of Kunti, of long insight and great splendour, said to Vyasa, son of Satyavati, best of speakers:

अध्याय 12

श्लोक 38.18

वैशसं सुमहत कृत्वा जञातीनां लॊमहर्षणम आगः कृत सर्वलॊकस्य पृथिवी नाश कारकः

vaiśasaṃ sumahata kṛtvā jañātīnāṃ lòmaharṣaṇama āgaḥ kṛta sarvalòkasya pṛthivī nāśa kārakaḥ

हिन्दी अर्थ

सकता; अतः हमें नीचे सिर करके निस्संदेह नरकमें ही गिरना पड़ेगा

English

"Having made a very great, hair-raising slaughter of kinsmen, the doer of a wrong to the whole world, destroyer of the earth,

अध्याय 12

श्लोक 38.19

घातयित्वा तम एवाजौ छलेनाजिह्म यॊधिनम उपसंप्रष्टुम अर्हामि तम अहं केन हेतुना

ghātayitvā tama evājau chalenājihma yòdhinama upasaṃpraṣṭuma arhāmi tama ahaṃ kena hetunā

हिन्दी अर्थ

आश्रमाणां विशेषं त्वमथाचक्ष्व पितामह

English

having had him slain in the battle by trickery, that straight fighter, for what reason should I dare to approach him?"

अध्याय 12

श्लोक 38.20

ततस तं नृपतिश्रेष्ठं चातुर्वर्ण्यहितेप्सया पुनर आह महाबाहुर यदुश्रेष्ठॊ महाद्युतिः

tatasa taṃ nṛpatiśreṣṭhaṃ cāturvarṇyahitepsayā punara āha mahābāhura yaduśreṣṭhò mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

निरीक्ष्य निपुणं बुद्धया ऋषि: प्रोवाच पाण्डवम्

English

Then the mighty-armed, greatly radiant best of the Yadus again said to that best of kings, wishing the good of the four classes:

अध्याय 12

श्लोक 38.21

नेदानीम अतिनिर्बन्धं शॊके कर्तुम इहार्हसि यद आह भगवान वयासस तत कुरुष्व नृपॊत्तम

nedānīma atinirbandhaṃ śòke kartuma ihārhasi yada āha bhagavāna vayāsasa tata kuruṣva nṛpòttama

हिन्दी अर्थ

पश्चात् उन पाण्डुकुमारसे कहा

English

"Now you ought not to persist too strongly in grief; do what the revered Vyasa says, best of kings.

अध्याय 12

श्लोक 38.22

बराह्मणास तवां महाबाहॊ भरातरश च महौजसः पर्जन्यम इव घर्मार्ता आशंसाना उपासते

barāhmaṇāsa tavāṃ mahābāhò bharātaraśa ca mahaujasaḥ parjanyama iva gharmārtā āśaṃsānā upāsate

हिन्दी अर्थ

स्वधर्मेण हता होते क्षत्रिया: क्षत्रियर्षभ

English

The Brahmanas and your mighty brothers wait on you, mighty-armed one, hoping like the sun-tormented for the rain-god.

अध्याय 12

श्लोक 38.23

हतशिष्टाश च राजानः कृत्स्नं चैव समागतम चातुर्वर्ण्यं महाराज राष्ट्रं ते कुरुजाङ्गलम

hataśiṣṭāśa ca rājānaḥ kṛtsnaṃ caiva samāgatama cāturvarṇyaṃ mahārāja rāṣṭraṃ te kurujāṅgalama

हिन्दी अर्थ

विषाद न करो; क्योंकि ये सभी क्षत्रिय अपने धर्मके अनुसार मारे गये हैं

English

The remaining kings are slain and the whole four-class realm has come together, great king, your Kurujangala kingdom.

अध्याय 12

श्लोक 38.24

परियार्थम अपि चैतेषां बराह्मणानां महात्मनाम नियॊगाद अस्य च गुरॊर वयासस्यामित तेजसः

pariyārthama api caiteṣāṃ barāhmaṇānāṃ mahātmanāma niyògāda asya ca guròra vayāsasyāmita tejasaḥ

हिन्दी अर्थ

यमराजके विधानसे प्रेरित हो कालके गालमें चले गये हैं

English

For the pleasure of these great-souled Brahmanas and at the command of the teacher Vyasa of immeasurable splendour,

अध्याय 12

श्लोक 38.25

सुहृदां चास्मद आदीनां दरौपद्याश च परंतप कुरु परियम अमित्रघ्न लॊकस्य च हितं कुरु

suhṛdāṃ cāsmada ādīnāṃ daraupadyāśa ca paraṃtapa kuru pariyama amitraghna lòkasya ca hitaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

काल: पर्यायधर्मेण प्राणानादत्त देहिनाम्

English

and for the sake of friends such as ourselves, and of Draupadi, scorcher of foes, do what is dear and do what is good for the world."

अध्याय 12

श्लोक 38.26

एवम उक्तस तु कृष्णेन राजा राजीवलॊचनः हितार्थं सर्वलॊकस्य समुत्तस्थौ महातपाः

evama uktasa tu kṛṣṇena rājā rājīvalòcanaḥ hitārthaṃ sarvalòkasya samuttasthau mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

बारी-बारीसे आकर अपने नियमके अनुसार उन सभी देहधारियोंके प्राण लिये हैं

English

Thus addressed by Krishna, the lotus-eyed king, the great ascetic, rose for the welfare of all the world.

अध्याय 12

श्लोक 38.27

सॊ ऽनुनीतॊ नरव्याघ्रॊ विष्टर शरवसा सवयम दवैपायनेन च तथा देवस्थानेन जिष्णुना

sò 'nunītò naravyāghrò viṣṭara śaravasā savayama davaipāyanena ca tathā devasthānena jiṣṇunā

हिन्दी अर्थ

कर्मसाक्षी प्रजानां यस्तेन कालेन संहृता:

English

Persuaded by Vistarashravas himself, tiger among men, and by Dvaipayana, and by Devasthana and Jishnu,

अध्याय 12

श्लोक 38.28

एतैश चान्यैश च बहुभिर अनुनीतॊ युधिष्ठिरः वयजहान मानसं दुःखं संतापं च महामनाः

etaiśa cānyaiśa ca bahubhira anunītò yudhiṣṭhiraḥ vayajahāna mānasaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ ca mahāmanāḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मका साक्षी है, उसी कालने तुम्हारे शत्रुओंका संहार किया है

English

persuaded by these and many others, the high-minded Yudhishthira cast off mental sorrow and anguish.

अध्याय 12

श्लोक 38.29

शरुतवाक्यः शरुतनिधिः शरुतश्रव्य विशारदः वयवस्य मनसः शान्तिम अगच्छत पाण्डुनन्दनः

śarutavākyaḥ śarutanidhiḥ śarutaśravya viśāradaḥ vayavasya manasaḥ śāntima agacchata pāṇḍunandanaḥ

हिन्दी अर्थ

यद्धन्ति भूतैर्भूतानि तदस्मै रूपमैश्वरम्

English

Learned in what is heard, a treasure of the heard, skilled in all that is to be heard, the delight of Pandu resolved and attained peace of mind.

अध्याय 12

श्लोक 38.30

स तैः परिवृतॊ राजा नक्षत्रैर इव चन्द्रमाः धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य सवपुरं परविवेश ह

sa taiḥ parivṛtò rājā nakṣatraira iva candramāḥ dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya savapuraṃ paraviveśa ha

हिन्दी अर्थ

सुखदुःखगुणोदर्क कालं कालफलप्रदम्

English

Surrounded by them like the moon by stars, the king entered his own city, putting Dhritarashtra before him.

अध्याय 12

श्लोक 38.31

परविविक्षुः स धर्मज्ञः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः अर्चयाम आस देवांश च बराह्मणांश च सहस्रशः

paravivikṣuḥ sa dharmajñaḥ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ arcayāma āsa devāṃśa ca barāhmaṇāṃśa ca sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

विनाशहेतुकानि त्वं यैस्ते कालवशं गता:

English

Wishing to enter, the righteous son of Kunti, Yudhishthira, honoured the gods and thousands of Brahmanas.

अध्याय 12

श्लोक 38.32

ततॊ रथं नवं शुभ्रं कम्बलाजिन संवृतम युक्तं षॊडशभिर गॊभिः पाण्डुरैः शुभलक्षणैः

tatò rathaṃ navaṃ śubhraṃ kambalājina saṃvṛtama yuktaṃ ṣòḍaśabhira gòbhiḥ pāṇḍuraiḥ śubhalakṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

यदा त्वमीदृशं कर्म विधिना55क्रम्प कारित:

English

Then he mounted a new, bright chariot covered with blankets and deerskins, yoked with sixteen white, auspicious-marked oxen,

अध्याय 12

श्लोक 38.33

मन्त्रैर अभ्यर्चितः पुण्यैः सतूयमानॊ महर्षिभिः आरुरॊह यथा देवः सॊमॊ ऽमृतमयं रथम

mantraira abhyarcitaḥ puṇyaiḥ satūyamānò maharṣibhiḥ āruròha yathā devaḥ sòmò 'mṛtamayaṃ rathama

हिन्दी अर्थ

कर्मणा कालयुक्तेन तथेदं चेष्टते जगत्

English

honoured with holy mantras and praised by great sages, as the god Soma his nectar-made chariot.

अध्याय 12

श्लोक 38.34

जग्राह रश्मीन कौन्तेयॊ भीमॊ भीमपराक्रमः अर्जुनः पाण्डुरं छत्रं धारयाम आस भानुमत

jagrāha raśmīna kaunteyò bhīmò bhīmaparākramaḥ arjunaḥ pāṇḍuraṃ chatraṃ dhārayāma āsa bhānumata

हिन्दी अर्थ

तदर्थमिष्यते राजन प्रायश्षित्तं तदाचर

English

The son of Kunti, Bhima of terrible valour, took the reins; Arjuna held the white umbrella, sun-bright.

अध्याय 12

श्लोक 38.35

धरियमाणं तु तच छत्रं पाण्डुरं तस्य मूर्धनि शुशुभे तारका राजसितम अभ्रम इवाम्बरे

dhariyamāṇaṃ tu taca chatraṃ pāṇḍuraṃ tasya mūrdhani śuśubhe tārakā rājasitama abhrama ivāmbare

हिन्दी अर्थ

असुरा भ्रातरो ज्येष्ठा देवाश्नापि यवीयस:

English

That white umbrella held over his head shone like the moon among the stars, like cloud in the sky.

अध्याय 12

श्लोक 38.36

चामरव्यजने चास्य वीरौ जगृहतुस तदा चन्द्ररश्मिप्रभे शुभ्रे माद्रीपुत्राव अलं कृते

cāmaravyajane cāsya vīrau jagṛhatusa tadā candraraśmiprabhe śubhre mādrīputrāva alaṃ kṛte

हिन्दी अर्थ

युद्ध वर्षमहस्राणि द्वात्रिंशभवत् किल

English

The two heroes, sons of Madri, adorned, held the white chowries, radiant like moonbeams.

अध्याय 12

श्लोक 38.37

ते पञ्च रथम आस्थाय भरातरः समलं कृताः भूतानीव समस्तानि राजन ददृशिरे तदा

te pañca rathama āsthāya bharātaraḥ samalaṃ kṛtāḥ bhūtānīva samastāni rājana dadṛśire tadā

हिन्दी अर्थ

डाला और स्वर्गलोक पर अधिकार कर लिया

English

Those five brothers, mounted on the chariot, adorned, appeared then like all the elements, O king.

अध्याय 12

श्लोक 38.38

आस्थाय तु रथं शुभ्रं युक्तम अश्वैर महाजवैः अन्वयात पृष्ठतॊ राजन युयुत्सुः पाण्डवाग्र जम

āsthāya tu rathaṃ śubhraṃ yuktama aśvaira mahājavaiḥ anvayāta pṛṣṭhatò rājana yuyutsuḥ pāṇḍavāgra jama

हिन्दी अर्थ

संश्रिता दानवानां वै साहार्थ दर्पमोहिता:

English

Mounting a bright chariot yoked with swift horses, Yuyutsu followed behind, O king, the elder of the Pandavas.

अध्याय 12

श्लोक 38.39

रथं हेममयं शुभ्रं सैन्यसुग्रीव यॊजितम सह सात्यकिना कृष्णः समास्थायान्वयात कुरून

rathaṃ hemamayaṃ śubhraṃ sainyasugrīva yòjitama saha sātyakinā kṛṣṇaḥ samāsthāyānvayāta kurūna

हिन्दी अर्थ

अष्टाशीतिसहस्राणि ते चापि विबुधैर्हता:

English

Krishna, with Satyaki, mounted a bright golden chariot yoked with Sainya and Sugriva and followed the Kurus.

अध्याय 12

श्लोक 38.40

नरयानेन तु जयेष्ठः पित्रा पार्थस्य भारत अग्रतॊ धर्मराजस्य गान्धारी सहितॊ ययौ

narayānena tu jayeṣṭhaḥ pitrā pārthasya bhārata agratò dharmarājasya gāndhārī sahitò yayau

हिन्दी अर्थ

धर्मश्चाधर्मरूपो5स्ति तच्च ज्ञेयं विपक्षिता

English

The eldest (Dhritarashtra), borne by men, went with Gandhari in front of Partha's father (Dharmaraja).

अध्याय 12

श्लोक 38.41

कुरु सत्रियश च ताः सर्वाः कुन्ती कृष्णा च दरौपदी यानैर उच्चावचैर जग्मुर विदुरेण पुरस्कृताः

kuru satriyaśa ca tāḥ sarvāḥ kuntī kṛṣṇā ca daraupadī yānaira uccāvacaira jagmura vidureṇa puraskṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

देवै: पूर्वगतं मार्गमनुयातो5सि भारत

English

And all the Kuru women, Kunti, Krishna Draupadi, went in vehicles high and low, led by Vidura.

अध्याय 12

श्लोक 38.42

ततॊ रथाश च बहुला नागाश च समलं कृताः पादाताश च हयाश चैव पृष्ठतः समनुव्रजन

tatò rathāśa ca bahulā nāgāśa ca samalaṃ kṛtāḥ pādātāśa ca hayāśa caiva pṛṣṭhataḥ samanuvrajana

हिन्दी अर्थ

भ्रातृनाश्वासयैतांस्त्वं सुहृदक्ष परंतप

English

Then many chariots and adorned elephants, foot-soldiers and horses followed behind.

अध्याय 12

श्लोक 38.43

ततॊ वैतालिकैः सूतैर मागधैश च सुभाषितैः सतूयमानॊ ययौ राजा नगरं नागसाह्वयम

tatò vaitālikaiḥ sūtaira māgadhaiśa ca subhāṣitaiḥ satūyamānò yayau rājā nagaraṃ nāgasāhvayama

हिन्दी अर्थ

भाइयों और सुहृदोंको आश्वासन दो

English

Then praised by bards, charioteers and Magadhas with fine words, the king went to the city of Nagasahvaya (Hastinapura).

अध्याय 12

श्लोक 38.44

तत परयाणं महाबाहॊर बभूवाप्रतिमं भुवि आकुलाकुलम उत्सृष्टं हृष्टपुष्ट जनान्वितम

tata parayāṇaṃ mahābāhòra babhūvāpratimaṃ bhuvi ākulākulama utsṛṣṭaṃ hṛṣṭapuṣṭa janānvitama

हिन्दी अर्थ

कुर्वन्नपि तथैव स्यात् कृत्वा च निरपत्रप:

English

That procession of the mighty-armed one was incomparable on earth, crowded, overflowing, filled with glad and well-fed people.

अध्याय 12

श्लोक 38.45

अभियाने तु पार्थस्य नरैर नगरवासिभिः नगरं राजमार्गश च यथावत समलं कृतम

abhiyāne tu pārthasya naraira nagaravāsibhiḥ nagaraṃ rājamārgaśa ca yathāvata samalaṃ kṛtama

हिन्दी अर्थ

प्रायश्षित्तं न तस्यास्ति हासो वा पापकर्मण:

English

For Partha's entry, the people of the city had duly adorned the city and the royal road.

अध्याय 12

श्लोक 38.46

पाण्डुरेण च माल्येन पताकाभिश च वेदिभिः संवृतॊ राजमार्गश च धूपनैश च सुधूपितः

pāṇḍureṇa ca mālyena patākābhiśa ca vedibhiḥ saṃvṛtò rājamārgaśa ca dhūpanaiśa ca sudhūpitaḥ

हिन्दी अर्थ

अनिच्छमान: कर्मेदं कृत्वा च परितप्यसे

English

The royal road was covered with white garlands, banners and platforms, and well perfumed with incense.

अध्याय 12

श्लोक 38.47

अथ चूर्णैश च गन्धानां नानापुष्पैः परियङ्गुभिः माल्यदामभिर आसक्तै राजवेश्माभिसंवृतम

atha cūrṇaiśa ca gandhānāṃ nānāpuṣpaiḥ pariyaṅgubhiḥ mālyadāmabhira āsaktai rājaveśmābhisaṃvṛtama

हिन्दी अर्थ

निरन्तर पश्चात्ताप ही कर रहे हो

English

With powders of fragrance and various flowers and priyangu, and with garlands hung, the royal palace was surrounded.

अध्याय 12

श्लोक 38.48

कुम्भाश च नगरद्वारि वारिपूर्णा दृढा नवाः कन्याः सुमनसश छागाः सथापितास तत्र तत्र ह

kumbhāśa ca nagaradvāri vāripūrṇā dṛḍhā navāḥ kanyāḥ sumanasaśa chāgāḥ sathāpitāsa tatra tatra ha

हिन्दी अर्थ

तमाहर महाराज विपाप्मैवं भविष्यसि

English

At the city gate were set firm new jars filled with water, maidens, flowers and goats here and there.

अध्याय 12

श्लोक 38.49

तथा सवलं कृतद्वारं नगरं पाण्डुनन्दनः सतूयमानः शुभैर वाक्यैः परविवेश सुहृद्वृतः

tathā savalaṃ kṛtadvāraṃ nagaraṃ pāṇḍunandanaḥ satūyamānaḥ śubhaira vākyaiḥ paraviveśa suhṛdvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

एकैकं क्रतुमाहृत्य शतकृत्व: शतक्रतु:

English

Thus the son of Pandu, praised with auspicious words, surrounded by friends, entered the city with its gates adorned.

अध्याय 12

श्लोक 39.1

[वैषम्पायन] परवेशने तु पार्थानां जनस्य पुरवासिनः दिदृक्षूणां सहस्राणि समाजग्मुर बहून्य अथ

[vaiṣampāyana] paraveśane tu pārthānāṃ janasya puravāsinaḥ didṛkṣūṇāṃ sahasrāṇi samājagmura bahūnya atha

हिन्दी अर्थ

भ्रातन् पुत्रांश्व पौत्रांश्व स्वे सवे राज्येडअभिषेचय

English

" Yudhishthira said, 'Discontent, heedless attachment to earthly goods, the absence of tranquillity, might, folly, vanity, and anxiety,— affected by these sins, O Bhima, thou covetest sovereignty. Freed from desire, prevailing overjoy and grief and attaining to tranquillity, strive thou to be happy. That peerless monarch who will govern this unbounded earth, will have but one stomach. Why dost thou then applaud this course of life? One's desires, O bull of Bharata's race, are incapable of being filled in a day, or in many months. Desire, which is incapable of gratification, cannot, indeed, be fitted in course of one's whole life. Fire, when fed with fuel, blazeth forth; when not so fed, it is extinguished. Do thou, therefore, extinguish with little food the fire in thy stomach when it appears. He that is bereft of wisdom seeks much food for his stomach. Conquer thy stomach first. (Thou shalt then be able to conquer the Earth). The earth being conquered, that which is for thy permanent good will then be won by thee. Thou applaudest desires and enjoyments and prosperity. They, however, that have renounced all enjoyments and reduced their bodies by penances, attain to regions of beatitude. The acquisition and preservation of kingdom is attended with both righteousness and unrighteousness. The desire for them exists in thee. Free thyself, however, from thy great burthens, and adopt renunciation. The tiger, for filling one stomach of his, slaughters many animals. Other animals destitute of strength and moved by covetousness live upon the tiger's prey. 2 If kings, accepting earthly

अध्याय 12

श्लोक 39.2

स राजमार्गः शुशुभे समलं कृतचत्वरः यथा चन्द्रॊदये राजन वर्धमानॊ महॊदधिः

sa rājamārgaḥ śuśubhe samalaṃ kṛtacatvaraḥ yathā candròdaye rājana vardhamānò mahòdadhiḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चाग्नीनपविध्येत तथैव ब्रद्मुविक्रयी

English

That royal road, with its crossings adorned, shone, O king, like the swelling ocean at moonrise.

अध्याय 12

श्लोक 39.3

गृहाणि राजमार्गे तु रत्नवन्ति बृहन्ति च पराकम्पन्तेव भारेण सत्रीणां पूर्णानि भारत

gṛhāṇi rājamārge tu ratnavanti bṛhanti ca parākampanteva bhāreṇa satrīṇāṃ pūrṇāni bhārata

हिन्दी अर्थ

यानि कुर्वन्नकुर्वश्च प्रायश्षित्तीयते नर:

English

The houses on the royal road, large and full of jewels, seemed to tremble under the weight of the women who filled them.

अध्याय 12

श्लोक 39.4

ताः शनैर इव सव्रीडं परशशंसुर युधिष्ठिरम भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

tāḥ śanaira iva savrīḍaṃ paraśaśaṃsura yudhiṣṭhirama bhīmasenārjunau caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau

हिन्दी अर्थ

प्रायक्षित्तानि वक्ष्यामि विस्तरेणैव भारत

English

Those women, as if shyly, softly praised Yudhishthira, Bhimasena, Arjuna and the two Pandavas, sons of Madri.

अध्याय 12

श्लोक 39.5

धन्या तवम असि पाञ्चालि या तवं पुरुषसत्तमान उपतिष्ठसि कल्याणि महर्षीन इव गौतमी

dhanyā tavama asi pāñcāli yā tavaṃ puruṣasattamāna upatiṣṭhasi kalyāṇi maharṣīna iva gautamī

हिन्दी अर्थ

साधुभ्यो वै दरिद्रेभ्यो दत्त्वा मुच्येत किल्बिषात्

English

"You are fortunate, Panchali, who wait on the best of men, auspicious one, as Gautami on great sages.

अध्याय 12

श्लोक 39.6

तव कर्माण्य अमॊघानि वरतचर्या च भामिनि इति कृष्णां महाराज परशशंसुस तदा सत्रियः

tava karmāṇya amòghāni varatacaryā ca bhāmini iti kṛṣṇāṃ mahārāja paraśaśaṃsusa tadā satriyaḥ

हिन्दी अर्थ

हजार सवत्सा गौओंका दान करके भी मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो सकता है

English

Your deeds are not in vain, and your vow-keeping, lady." Thus the women praised Krishna, great king.

अध्याय 12

श्लोक 39.7

परशंसा वचनैस तासां मिथः शब्दैश च भारत परीतिजैश च तदा शब्दैः पुरम आसीत समाकुलम

paraśaṃsā vacanaisa tāsāṃ mithaḥ śabdaiśa ca bhārata parītijaiśa ca tadā śabdaiḥ purama āsīta samākulama

हिन्दी अर्थ

उसे भी पापसे छुटकारा मिल जाता है

English

With their words of praise and mutual sounds and sounds born of joy, the city was filled.

अध्याय 12

श्लोक 39.8

तम अतीत्य यथा युक्तं राजमार्गं युधिष्ठिर अलं कृतं शॊभमानम उपायाद राजवेश्म ह

tama atītya yathā yuktaṃ rājamārgaṃ yudhiṣṭhira alaṃ kṛtaṃ śòbhamānama upāyāda rājaveśma ha

हिन्दी अर्थ

स पावयत्यथात्मानमिह लोके परत्र च

English

Passing along the royal road, Yudhishthira reached the royal palace, adorned and shining.

अध्याय 12

श्लोक 39.9

ततः परकृतयः सर्वाः पौरजानपदास तथा ऊचुः कथाः कर्णसुखाः समुपेत्य ततस ततः

tataḥ parakṛtayaḥ sarvāḥ paurajānapadāsa tathā ūcuḥ kathāḥ karṇasukhāḥ samupetya tatasa tataḥ

हिन्दी अर्थ

इहलोक और परलोकमें भी अपनेको पवित्र कर लेता है

English

Then all the people, townsfolk and country folk, came up and spoke ear-pleasing words here and there.

अध्याय 12

श्लोक 39.10

दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र शत्रूञ शत्रुनिसूदन दिष्ट्या राज्यं पुनः पराप्तं धर्मेण च बलेन च

diṣṭyā jayasi rājendra śatrūña śatrunisūdana diṣṭyā rājyaṃ punaḥ parāptaṃ dharmeṇa ca balena ca

हिन्दी अर्थ

रज्जयन् प्रकृती: सर्वा: परिपाहि वसुन्धराम्

English

possessions, practise renunciation, they can never have contentment. Behold the loss of understanding that is noticeable in them. As a matter of fact, however, they who subsist on leaves of trees, or use two stones only or their teeth alone for husking their grain, or live upon water only or air alone, succeed in conquering hell, l That king who rules this wide unbounded earth, and that person who regards gold and pebbles equally, amongst these two, the latter is said to have attained the object of his life and not the former. Depending, therefore, upon that which is the eternal refuge of joy both here and hereafter, cease thou to act and hope with respect to thy wishes and cease to bear attachment to them. They that have given up desire and enjoyment have never to grieve. Thou, however, grievest for enjoyments. 2 Discarding desire and enjoyment, thou mayst succeed in liberating thyself from false speech. 3 There are two well-known paths (for us), viz., the path of the Pitris and the path of the gods. They that perform sacrifices go by the Pitri-path, while they that are for salvation, go by the god-path. 4 By penances, by Brahmacharya, by study (of the Vedas), the great Rishis, casting off their bodies, proceeded to regions that are above the power of Death. Worldly enjoyments have been styled as bonds, They have also been called Action. Liberated from those two sins {viz., bonds and action), one attains to the highest end. Mention is made of a verse sung (of old) by Janaka who was freed from the pairs of opposites, liberated from desire and enjoyments, and observant of the religion of Moksha. That verse runs thus: 'My treasures are immense, yet I have nothing ! If again the whole of Mithila were burnt and reduced to

अध्याय 12

श्लोक 39.11

भव नस तवं महाराज राजेह शरदां शतम परजाः पालय धर्मेण यथेन्द्रस तरिदिवं नृप

bhava nasa tavaṃ mahārāja rājeha śaradāṃ śatama parajāḥ pālaya dharmeṇa yathendrasa taridivaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

कामाशयो हि स्त्रीवर्ग: शोकमेवं प्रहास्यसि

English

"Be our king here, great king, for a hundred autumns; protect the subjects by dharma as Indra does heaven."

अध्याय 12

श्लोक 39.12

एवं राजकुलद्वारि मङ्गलैर अभिपूजितः आशीर्वादान दविजैर उक्तान परतिगृह्य समन्ततः

evaṃ rājakuladvāri maṅgalaira abhipūjitaḥ āśīrvādāna davijaira uktāna paratigṛhya samantataḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा करनेसे उनकी स्त्रियोंकी मनःकामना पूर्ण होगी और वे शोक त्याग देंगी

English

Thus at the gate of the royal house, honoured with auspicious things and receiving blessings spoken by the twice-born on all sides,

अध्याय 12

श्लोक 39.13

परविश्य भवनं राजा देवराजगृहॊपमम शरुत्वा विजयसंयुक्तं रथात पश्चाद अवातरत

paraviśya bhavanaṃ rājā devarājagṛhòpamama śarutvā vijayasaṃyuktaṃ rathāta paścāda avātarata

हिन्दी अर्थ

स्वकर्मभिर्गता नाशं कृतान्तबलमोहिता:

English

the king entered the palace like the house of the king of the gods, and, hearing words joined to victory, descended afterward from the chariot.

अध्याय 12

श्लोक 39.14

परविश्याभ्यन्तरं शरीमान दैवतान्य अभिगम्य च पूजयाम आस रत्नैश च गन्धैर माल्यैश च सर्वशः

paraviśyābhyantaraṃ śarīmāna daivatānya abhigamya ca pūjayāma āsa ratnaiśa ca gandhaira mālyaiśa ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

कि कृत्वा मुच्यते तत्र तन्मे ब्रूहि पितामह

English

Entering within, the glorious one went to the deities and worshipped them with jewels, perfumes and garlands.

अध्याय 12

श्लोक 39.15

निश्चक्राम ततः शरीमान पुनर एव महायशाः ददर्श बराह्मणांश चैव सॊ ऽभिरूपान उपस्थितान

niścakrāma tataḥ śarīmāna punara eva mahāyaśāḥ dadarśa barāhmaṇāṃśa caiva sò 'bhirūpāna upasthitāna

हिन्दी अर्थ

प्रायश्षित्तीयते होवं नरो मिथ्यानुवर्तयन्

English

Then the glorious, greatly renowned one came out again and saw the handsome Brahmanas present.

अध्याय 12

श्लोक 39.16

स संवृतस तदा विप्रैर आशीर्वादविवक्षुभिः शुशुभे विमलश चन्द्रस तारागणवृतॊ यथा

sa saṃvṛtasa tadā vipraira āśīrvādavivakṣubhiḥ śuśubhe vimalaśa candrasa tārāgaṇavṛtò yathā

हिन्दी अर्थ

कर्म कर बैठता है, वह उस विपरीत आचरणके कारण प्रायश्चित्तका भागी होता है

English

Surrounded then by Brahmanas wishing to speak blessings, he shone like the spotless moon surrounded by hosts of stars.

अध्याय 12

श्लोक 39.17

तान स संपूजयाम आस कौन्तेयॊ विधिवद दविजान धौम्यं गुरुं पुरस्कृत्य जयेष्ठं पितरम एव च

tāna sa saṃpūjayāma āsa kaunteyò vidhivada davijāna dhaumyaṃ guruṃ puraskṛtya jayeṣṭhaṃ pitarama eva ca

हिन्दी अर्थ

दाँत काले हों,- उन सबको प्रायश्रित्त करना चाहिए

English

The son of Kunti duly honoured those twice-born, putting Dhaumya the teacher and his eldest father (Dhritarashtra) in front,

अध्याय 12

श्लोक 39.18

सुमनॊमॊदकै रत्नैर हिरण्येन च भूरिणा गॊभिर वस्त्रैश च राजेन्द्र विविधैश च किम इच्छकैः

sumanòmòdakai ratnaira hiraṇyena ca bhūriṇā gòbhira vastraiśa ca rājendra vividhaiśa ca kima icchakaiḥ

हिन्दी अर्थ

दिधिषूपपतिर्य: स्यादग्रेदिधिषुरेव च

English

with flowers, sweets, jewels, abundant gold, cows and garments, king of kings, and various wished-for gifts.

अध्याय 12

श्लोक 39.19

ततः पुण्याहघॊषॊ ऽभूद दिवं सतब्ध्वेव भारत सुहृदां हर्षजननः पुण्यः शरुतिसुखावहः

tataḥ puṇyāhaghòṣò 'bhūda divaṃ satabdhveva bhārata suhṛdāṃ harṣajananaḥ puṇyaḥ śarutisukhāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

अतीर्थ ब्राह्मणस्त्यागी तीर्थ चाप्रतिपादक:

English

Then a cry of "Auspicious day!" arose as if stopping heaven, holy, delighting friends and pleasing to the ear.

अध्याय 12

श्लोक 39.20

हंसवन नेदुषां राजन दविजानां तत्र भारती शुश्रुवे वेदविदुषां पुष्कलार्थ पदाक्षरा

haṃsavana neduṣāṃ rājana davijānāṃ tatra bhāratī śuśruve vedaviduṣāṃ puṣkalārtha padākṣarā

हिन्दी अर्थ

यथा पशुसमालम्भी गृहदाहस्य कारक:

English

The voices of the twice-born, crying like swans, were heard there, of those who know the Veda, with abundant meaning, words and syllables.

अध्याय 12

श्लोक 39.21

ततॊ दुन्दुभिनिर्घॊषः शङ्खानां च मनॊरमः जयं परवदतां तत्र सवनः परादुरभून नृप

tatò dundubhinirghòṣaḥ śaṅkhānāṃ ca manòramaḥ jayaṃ paravadatāṃ tatra savanaḥ parādurabhūna nṛpa

हिन्दी अर्थ

एतान्येनांसि सर्वाणि व्युत्क्रान्तसमयश्नल यः:

English

Then the sound of kettledrums and of lovely conches arose, O king, as they shouted "Victory!"

अध्याय 12

श्लोक 39.22

निःशब्दे च सथिते तत्र ततॊ विप्रजने पुनः राजानं बराह्मण छद्मा चार्वाकॊ राक्षसॊ ऽबरवीत

niḥśabde ca sathite tatra tatò viprajane punaḥ rājānaṃ barāhmaṇa chadmā cārvākò rākṣasò 'baravīta

हिन्दी अर्थ

लोकवेदविरुद्धानि तान्येकाग्रमना: शृणु

English

When silence fell there among the Brahmana people, the Rakshasa Charvaka, disguised as a Brahmana, spoke to the king.

अध्याय 12

श्लोक 39.23

तत्र दुर्यॊधन सखा भिक्षुरूपेण संवृतः सांख्यः शिखी तरिदण्डी च धृष्टॊ विगतसाध्वसः

tatra duryòdhana sakhā bhikṣurūpeṇa saṃvṛtaḥ sāṃkhyaḥ śikhī taridaṇḍī ca dhṛṣṭò vigatasādhvasaḥ

हिन्दी अर्थ

एकाग्रचित होकर सुनो और समझो

English

There, a friend of Duryodhana, in the guise of a mendicant, a Sankhya, with a topknot and triple staff, bold and fearless,

अध्याय 12

श्लोक 39.24

वृतः सर्वैस तदा विप्रैर आशीर्वादविवक्षुभिः परं सहस्रै राजेन्द्र तपॊ नियमसंस्थितैः

vṛtaḥ sarvaisa tadā vipraira āśīrvādavivakṣubhiḥ paraṃ sahasrai rājendra tapò niyamasaṃsthitaiḥ

हिन्दी अर्थ

अयाज्ययाजनं चैव तथाभक्ष्यस्य भक्षणम्

English

surrounded by all the Brahmanas who wished to speak blessings, more than a thousand, established in austerity and restraint, O king,

अध्याय 12

श्लोक 39.25

स दुष्टः पापम आशंसन पाण्डवानां महात्मनाम अनामन्त्र्यैव तान विप्रांस तम उवाच महीपतिम

sa duṣṭaḥ pāpama āśaṃsana pāṇḍavānāṃ mahātmanāma anāmantryaiva tāna viprāṃsa tama uvāca mahīpatima

हिन्दी अर्थ

रसानां विक्रयश्नापि तिर्यग्योनिवधस्तथा

English

wicked, wishing harm to the great-souled Pandavas, without consulting those Brahmanas, he said to the king:

अध्याय 12

श्लोक 39.26

इमे पराहुर दविजाः सर्वे समारॊप्य वचॊ मयि धिग भवन्तं कु नृपतिं जञातिघातिनम अस्तु वै

ime parāhura davijāḥ sarve samāròpya vacò mayi dhiga bhavantaṃ ku nṛpatiṃ jañātighātinama astu vai

हिन्दी अर्थ

अप्रयच्छंश्व॒ सर्वाणि नित्यदेयानि भारत

English

"All these twice-born say, laying the word on me: 'Fie on you, a bad king, a slayer of kinsmen!'

अध्याय 12

श्लोक 39.27

किं ते राज्येन कौन्तेय कृत्वेमं जञातिसंक्षयम घातयित्वा गुरूंश चैव मृतं शरेयॊ न जीवितम

kiṃ te rājyena kaunteya kṛtvemaṃ jañātisaṃkṣayama ghātayitvā gurūṃśa caiva mṛtaṃ śareyò na jīvitama

हिन्दी अर्थ

सर्वाण्येतान्यकार्याणि प्राहुर्धमविदो जना:

English

What use is your kingdom to you, son of Kunti, having made this destruction of kinsmen and slain your teachers? Death is better than life."

अध्याय 12

श्लोक 39.28

इति ते वै दविजाः शरुत्वा तस्य घॊरस्य रक्षसः विव्यथुश चुक्रुशुश चैव तस्य वाक्यप्रधर्षिताः

iti te vai davijāḥ śarutvā tasya ghòrasya rakṣasaḥ vivyathuśa cukruśuśa caiva tasya vākyapradharṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

अप्रजायन् नरव्याप्र भवत्यधार्मिको नर:

English

Hearing the words of that dreadful Rakshasa, the twice-born were pained and cried out, overcome by his speech.

अध्याय 12

श्लोक 39.29

ततस ते बराह्मणाः सर्वे स च राजा युधिष्ठिरः वरीडिताः परमॊद्विग्नास तूष्णीम आसन विशां पते

tatasa te barāhmaṇāḥ sarve sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ varīḍitāḥ paramòdvignāsa tūṣṇīma āsana viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

भी अपनी पत्नीके साथ समागम नहीं करता है, वह मनुष्य अधार्मिक होता है

English

Then all those Brahmanas and King Yudhishthira were ashamed and greatly troubled and stayed silent, lord of men.

अध्याय 12

श्लोक 39.30

[युधिस्ठिर] परसीदन्तु भवन्तॊ मे परणतस्याभियाचतः परत्यापन्नं वयसनिनं न मां धिक कर्तुम अर्हथ

[yudhisṭhira] parasīdantu bhavantò me paraṇatasyābhiyācataḥ paratyāpannaṃ vayasaninaṃ na māṃ dhika kartuma arhatha

हिन्दी अर्थ

कुछको न करनेसे मनुष्य प्रायश्चित्तका भागी होता है

English

[Yudhishthira said:] "Be gracious to me, I bow and beg you; do not reproach me, a man fallen into calamity."

अध्याय 12

श्लोक 39.31

[वैषम्पायन] ततॊ राजन बराह्मणास ते सर्व एव विशां पते ऊचुर नैतद वचॊ ऽसमाकं शरीर अस्तु तव पार्थिव

[vaiṣampāyana] tatò rājana barāhmaṇāsa te sarva eva viśāṃ pate ūcura naitada vacò 'samākaṃ śarīra astu tava pārthiva

हिन्दी अर्थ

न तेन ब्रह्महा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छति

English

[Vaishampayana said:] Then, O king, all those Brahmanas said, "These words are not ours; may prosperity be yours, O king."

अध्याय 12

श्लोक 39.32

जज्ञुश चैव महात्मानस ततस तं जञानचक्षुषा बराह्मणा वेद विद्वांसस तपॊभिर विमली कृताः

jajñuśa caiva mahātmānasa tatasa taṃ jañānacakṣuṣā barāhmaṇā veda vidvāṃsasa tapòbhira vimalī kṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रायश्षित्तविधानेन सर्वमेतेन शुद्धयति

English

And the great-souled Brahmanas, learned in the Veda, purified by austerity, then knew him by the eye of knowledge.

अध्याय 12

श्लोक 39.33

[बराह्मणाह] एष दुर्यॊधन सखा चार्वाकॊ नाम राक्षसः परिव्राजकरूपेण हितं तस्य चिकीर्षति

[barāhmaṇāha] eṣa duryòdhana sakhā cārvākò nāma rākṣasaḥ parivrājakarūpeṇa hitaṃ tasya cikīrṣati

हिन्दी अर्थ

उद्दालक: श्वेतकेतुं जनयामास शिष्यत:

English

[The Brahmanas said:] "This is Charvaka, a Rakshasa, friend of Duryodhana, in the form of a wandering mendicant, wishing his good.

अध्याय 12

श्लोक 39.34

न वयं बरूम धर्मात्मन वयेतु ते भयम ईदृशम उपतिष्ठतु कल्याणं भवन्तं भरातृभिः सह

na vayaṃ barūma dharmātmana vayetu te bhayama īdṛśama upatiṣṭhatu kalyāṇaṃ bhavantaṃ bharātṛbhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

स्वयमप्राशिता यश्ष न स पापेन लिप्यते

English

We do not say so, righteous one; let such fear of yours depart; let prosperity attend you with your brothers."

अध्याय 12

श्लोक 39.35

[वैषम्पायन] ततस ते बराह्मणाः सर्वे हुंकारैः करॊधमूर्छिताः निर्भर्त्सयन्तः शुचयॊ निजघ्नुः पापराक्षसम

[vaiṣampāyana] tatasa te barāhmaṇāḥ sarve huṃkāraiḥ karòdhamūrchitāḥ nirbhartsayantaḥ śucayò nijaghnuḥ pāparākṣasama

हिन्दी अर्थ

गुर्वर्थे सत्रीषु चैव स्‍्पाद् विवाहकरणेषु च

English

[Vaishampayana said:] Then all those Brahmanas, pure, overcome with anger, with roars rebuking him, struck down the sinful Rakshasa.

अध्याय 12

श्लोक 39.36

स पपात विनिर्दग्धस तेजसा बरह्मवादिनाम महेन्द्राशनिनिर्दग्धः पादपॊ ऽङकुरवान इव

sa papāta vinirdagdhasa tejasā barahmavādināma mahendrāśaninirdagdhaḥ pādapò 'ṅakuravāna iva

हिन्दी अर्थ

अनुग्रह: पशूनां हि संस्कारो विधिनोदित:

English

He fell burned up by the energy of those expounders of Brahma, like a sprouting tree burned by Indra's thunderbolt.

अध्याय 12

श्लोक 39.37

पूजिताश च ययुर विप्रा राजानम अभिनन्द्य तम राजा च हर्षम आपेदे पाण्डवः स सुहृज्जनः

pūjitāśa ca yayura viprā rājānama abhinandya tama rājā ca harṣama āpede pāṇḍavaḥ sa suhṛjjanaḥ

हिन्दी अर्थ

अपि सा पूयते तेन न तु भर्ता प्रदुष्पति

English

Honoured, the Brahmanas went, congratulating the king, and King Pandava was glad with his friends.

अध्याय 12

श्लोक 39.38

[वासुदेव] बराह्मणास तात लॊके ऽसमिन्न अर्चनीयाः सदा मम एते भूमिचरा देवा वाग विषाः सुप्रसादकाः

[vāsudeva] barāhmaṇāsa tāta lòke 'saminna arcanīyāḥ sadā mama ete bhūmicarā devā vāga viṣāḥ suprasādakāḥ

हिन्दी अर्थ

तिरस्कारसे स्त्रीकी तो शुद्धि होती है और पति भी दोषका भागी नहीं होता

English

[Vasudeva said:] "Brahmanas, dear one, are ever to be honoured by me in this world; they are gods walking on earth, whose speech is venom, yet who are easily pleased.

अध्याय 12

श्लोक 39.39

पुरा कृतयुगे तात चार्वाकॊ नाम राक्षसः तपस तेपे महाबाहॊ बदर्यां बहु वत्सरम

purā kṛtayuge tāta cārvākò nāma rākṣasaḥ tapasa tepe mahābāhò badaryāṃ bahu vatsarama

हिन्दी अर्थ

वनदाहो गवामर्थे क्रियमाणो न दूषक:

English

Long ago in the Krita age, dear one, a Rakshasa named Charvaka practised austerity for many years at Badari, mighty-armed one.

अध्याय 12

श्लोक 39.40

छन्द्यमानॊ वरेणाथ बराह्मणा स पुनः पुनः अभयं सर्वभूतेभ्यॊ वरयाम आस भारत

chandyamānò vareṇātha barāhmaṇā sa punaḥ punaḥ abhayaṃ sarvabhūtebhyò varayāma āsa bhārata

हिन्दी अर्थ

है। अब मैं विरतारपूर्वक प्रायश्चित्तोंका वर्णन करूँगा

English

Offered a boon by Brahma again and again, he chose safety from all beings, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 39.41

दविजावमानाद अन्यत्र परादाद वरमम उत्तमम अभयं सर्वभूतेभ्यस ततस तस्मै जगत परभुः

davijāvamānāda anyatra parādāda varamama uttamama abhayaṃ sarvabhūtebhyasa tatasa tasmai jagata parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

वह फिर पापमें प्रवृत्त न हो

English

Except for the disrespect of the twice-born, the lord of the world granted him that supreme boon, safety from all beings.

अध्याय 12

श्लोक 39.42

स तु लब्धवरः पापॊ देवान अमितविक्रमः राक्षसस तापयाम आस तीव्रकर्मा महाबलः

sa tu labdhavaraḥ pāpò devāna amitavikramaḥ rākṣasasa tāpayāma āsa tīvrakarmā mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्ण॑द्धादिशभिर्वर्षेब्रह्म॒हा विप्रमुच्यते

English

That sinner, having gained the boon, of immeasurable valour, harassed the gods, a Rakshasa of fierce deeds and great strength.

अध्याय 12

श्लोक 39.43

ततॊ देवाः समेत्याथ बराह्मणम इदम अब्रुवन वधाय रक्षसस तस्य बलविप्रकृतास तदा

tatò devāḥ sametyātha barāhmaṇama idama abruvana vadhāya rakṣasasa tasya balaviprakṛtāsa tadā

हिन्दी अर्थ

प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाकृशिरा:

English

Then the gods assembled and said this to Brahma, defeated in strength, for that Rakshasa's slaying.

अध्याय 12

श्लोक 39.44

तान उवाचाव्ययॊ देवॊ विहितं तत्र वै मया यथास्य भविता मृत्युर अचिरेणैव भारत

tāna uvācāvyayò devò vihitaṃ tatra vai mayā yathāsya bhavitā mṛtyura acireṇaiva bhārata

हिन्दी अर्थ

सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्णायोपपादयेत्

English

The imperishable god told them: 'I have arranged for that, that his death will come soon, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 39.45

राजा दुर्यॊधनॊ नाम सखास्य भविता नृप तस्य सनेहावबद्धॊ ऽसौ बराह्मणान अवमस्यते

rājā duryòdhanò nāma sakhāsya bhavitā nṛpa tasya sanehāvabaddhò 'sau barāhmaṇāna avamasyate

हिन्दी अर्थ

मुच्यते ब्रह्महत्याया गोप्ता गोब्राह्मणस्य च

English

A king named Duryodhana will be his friend, O king; bound by affection for him, he will disrespect Brahmanas.

अध्याय 12

श्लोक 39.46

तत्रैनं रुषिता विप्रा विप्रकारप्रधर्षिताः धक्ष्यन्ति वाग्बलाः पापं ततॊ नाशं गमिष्यति

tatrainaṃ ruṣitā viprā viprakārapradharṣitāḥ dhakṣyanti vāgbalāḥ pāpaṃ tatò nāśaṃ gamiṣyati

हिन्दी अर्थ

तथैवोपवसन् राजन् स्वल्पेनापि प्रपूयते

English

There the angered Brahmanas, assailed by the insult, strong in speech, will burn that sinner, and he will go to destruction.'

अध्याय 12

श्लोक 39.47

स एष निहतः शेते बरह्मदण्डेन राक्षसः चार्वाकॊ नृपतिश्रेष्ठ मा शुचॊ भरतर्षभ

sa eṣa nihataḥ śete barahmadaṇḍena rākṣasaḥ cārvākò nṛpatiśreṣṭha mā śucò bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

शुद्धि हो जाती है

English

This is that Rakshasa Charvaka, slain by the Brahma-rod, lying here, best of kings; do not grieve, bull of the Bharatas.

अध्याय 12

श्लोक 39.48

हतास ते कषत्रधर्मेण जञातयस तव पार्थिव सवर्गताश च महात्मानॊ वीराः कषत्रिय पुंगवाः

hatāsa te kaṣatradharmeṇa jañātayasa tava pārthiva savargatāśa ca mahātmānò vīrāḥ kaṣatriya puṃgavāḥ

हिन्दी अर्थ

ये चाप्पवभूथस्नाता: केचिदेवंविधा नरा:

English

Your kinsmen are slain by kshatriya dharma, O king, and those great souls, heroes, bulls among kshatriyas, have gone to heaven."

अध्याय 12

श्लोक 39.49

स तवम आतिष्ठ कल्याणं मा ते भूद गलानिर अच्युत शत्रूञ जहि परजा रक्ष दविजांश च परतिपालय

sa tavama ātiṣṭha kalyāṇaṃ mā te bhūda galānira acyuta śatrūña jahi parajā rakṣa davijāṃśa ca paratipālaya

हिन्दी अर्थ

श्रुतिका३ कथन है

English

"So take up what is auspicious; let there be no despondency in you, Achyuta; slay your foes, protect the subjects and cherish the twice-born."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।