Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 143/172 · श्लोक 306.98–306.108

पूर्ण अध्याय पाठ11 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 306.98

पश्यन्ति यॊगाः सांख्याश च सवशास्त्रकृतलक्षणाः इष्टानिष्ट वियुक्तं हि तस्थौ बरह्म परात परम नित्यं तम आहुर विद्वांसः शुचिस तस्माच छुचिर भव

paśyanti yògāḥ sāṃkhyāśa ca savaśāstrakṛtalakṣaṇāḥ iṣṭāniṣṭa viyuktaṃ hi tasthau barahma parāta parama nityaṃ tama āhura vidvāṃsaḥ śucisa tasmāca chucira bhava

हिन्दी अर्थ

वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रंतथैव च

English

Yogis and Sankhyas see, by the marks made in their own scriptures, that Brahman, beyond the beyond, freed from the wished and unwished, stood; the learned call it constant, and pure; therefore be pure.

अध्याय 12

श्लोक 306.99

दीयते यच च लभते दत्तं यच चानुमन्यते ददाति च नरश्रेष्ठ परतिगृह्णाति यच च ह ददात्य अव्यक्तम एवैतत परतिगृह्णाति तच च वै

dīyate yaca ca labhate dattaṃ yaca cānumanyate dadāti ca naraśreṣṭha paratigṛhṇāti yaca ca ha dadātya avyaktama evaitata paratigṛhṇāti taca ca vai

हिन्दी अर्थ

वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे

English

What is given, what one receives, what one gives and approves, and one who gives and receives, best of men, it is the unmanifest that gives this and receives it.

अध्याय 12

श्लोक 306.100

आत्मा हय एवात्मनॊ हय एकः कॊ ऽनयस तवत्तॊ ऽधिकॊ भवेत एवं मन्यस्व सततम अन्यथा मा विचिन्तय

ātmā haya evātmanò haya ekaḥ kò 'nayasa tavattò 'dhikò bhaveta evaṃ manyasva satatama anyathā mā vicintaya

हिन्दी अर्थ

योगशक्ति प्राप्त कर लेता है, यह आप मुझे बतानेकी कृपा करें

English

"Bharadwaja said, 'What course of duties should be performed by whom? What also are the characteristics of duty? How many kinds of duty are there? It behoveth thee to tell me these.'

अध्याय 12

श्लोक 306.101

यस्याव्यक्तं न विदितं सगुणं निर्गुणं पुनः तेन तीर्थानि यज्ञाश च सेवितव्याविपश्चिता

yasyāvyaktaṃ na viditaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ punaḥ tena tīrthāni yajñāśa ca sevitavyāvipaścitā

हिन्दी अर्थ

स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलमवाप्लुयात् तेलका परित्याग कर देता है, उसी योगीको योगबलकी प्राप्ति होती है

English

"Bhrigu said, 'Those wise men who are engaged in practising the duties laid down for them succeed in obtaining heaven as their reward. By doing otherwise people become guilty of folly.'

अध्याय 12

श्लोक 306.102

न सवाध्यायैस तपॊभिर वा यज्ञैर वा कुरुनन्दन लभते ऽवयक्तसंस्थानं जञात्वाव्यक्तं महीपते

na savādhyāyaisa tapòbhira vā yajñaira vā kurunandana labhate 'vayaktasaṃsthānaṃ jañātvāvyaktaṃ mahīpate

हिन्दी अर्थ

एकाहारो विशुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात्

English

"Bharadwaja said, 'It behoveth thee to tell me about the four modes of life that were formerly laid down by Brahman, and the practices ordained for each of them.'

अध्याय 12

श्लोक 306.103

तथैव महतः सथानम आहंकारिकम एव च अहंकारात परं चापि सथानानि समवाप्नुयात

tathaiva mahataḥ sathānama āhaṃkārikama eva ca ahaṃkārāta paraṃ cāpi sathānāni samavāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

शुद्धचित होकर योगबलकी प्राप्ति कर सकता है अप: पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलमवाप्नुयात्

English

"Bhrigu said, 'In days of yore, the divine Brahman, for benefiting the world, and for the protection of righteousness, indicated four modes of life. 3 Amongst them, residence in the abode of the preceptor is mentioned as the first (in order of time). He who is in this mode of life should have his soul cleansed by purity of conduct, by Vedic rites, and by restraints and vows and humility. He should worship the morning and evening twilights, the Sun, his own sacred fire, and the deities. He should cast off procrastination and idleness. He should cleanse his soul by saluting his preceptor, by studying the Vedas, and by listening to his preceptor's instructions. He should perform

अध्याय 12

श्लोक 306.104

ये तव अव्यक्तात परं नित्यं जानते शास्त्रतत्पराः जन्ममृत्युवियुक्तं च वियुक्तं सद असच च यत

ye tava avyaktāta paraṃ nityaṃ jānate śāstratatparāḥ janmamṛtyuviyuktaṃ ca viyuktaṃ sada asaca ca yata

हिन्दी अर्थ

उपोष्य सम्यक् शुद्धात्मा योगी बलमवाप्रुयात्

English

his ablutions thrice (viz., in the morning, noon, and evening). He should lead a life of celibacy; attend to his sacred fire; dutifully serve his preceptor; daily go out on a round of mendicancy (for supporting himself); and give ungrudgingly unto his preceptor the whole of what is obtained in alms. Willingly accomplishing everything that the commands of his preceptor may indicate, he should be ready to receive such Vedic instruction as his preceptor may give him as a favour, l On this subject there is a verse: That Brahmana who obtains his Veda by attending with reverence upon his preceptor, succeeds in

अध्याय 12

श्लोक 306.105

एतन मयाप्तं जनकात पुरस्तात; तेनापि चाप्तं नृप याज्ञवल्क्यात जञानं विशिष्टं न तथा हि यज्ञा; जञानेन दुर्गं तरते न यज्ञैः

etana mayāptaṃ janakāta purastāta; tenāpi cāptaṃ nṛpa yājñavalkyāta jañānaṃ viśiṣṭaṃ na tathā hi yajñā; jañānena durgaṃ tarate na yajñaiḥ

हिन्दी अर्थ

भयं शोकं तथा श्वासं पौरुषान् विषयांस्तथा यः कश्रनिद् व्रजति हास्मिन् क्षेमेण भरतर्षभ

English

This was obtained by me from Janaka in the past, and by him from Yajnavalkya, king; the knowledge is excellent, not like sacrifices; one crosses the hard by knowledge, not by sacrifices.

अध्याय 12

श्लोक 306.106

दुर्गं जन्म निधनं चापि राजन; न भूतिकं जञानविदॊ वदन्ति यज्ञैस तपॊभिर नियमैर वरतैश च; दिवं समासाद्य पतन्ति भूमौ

durgaṃ janma nidhanaṃ cāpi rājana; na bhūtikaṃ jañānavidò vadanti yajñaisa tapòbhira niyamaira varataiśa ca; divaṃ samāsādya patanti bhūmau

हिन्दी अर्थ

मार्गको कुशलपूर्वक तै कर सकता है

English

Birth and death are hard, king; the knowers of knowledge do not speak of prosperity; by sacrifices, austerities, rules and vows, reaching heaven, they fall to earth.

अध्याय 12

श्लोक 306.107

तस्माद उपासस्व परं महच छुचि; शिवं विमॊक्षं विमलं पवित्रम कषेत्रज्ञवित पार्थिव जञानयज्ञम; उपास्य वै तत्त्वम ऋषिर भविष्यसि

tasmāda upāsasva paraṃ mahaca chuci; śivaṃ vimòkṣaṃ vimalaṃ pavitrama kaṣetrajñavita pārthiva jañānayajñama; upāsya vai tattvama ṛṣira bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

श्वभ्रवत् तोयहीनं च दुर्गमें बहुकण्टकम् धारणासु तु योगस्य दुःस्थेयमकृतात्मभि:

English

Therefore attend on the supreme, great, pure, auspicious, spotless, holy liberation, the knowledge-sacrifice of the knower of the field, lord of the earth; attending on this truth you will become a sage.

अध्याय 12

श्लोक 306.108

उपनिषदम उपाकरॊत तदा वै जनक नृपस्य पुरा हि याज्ञवल्क्यः यद उपगणितशाश्वताव्ययं तच; छुभम अमृतत्वम अशॊकम ऋच्छतीति

upaniṣadama upākaròta tadā vai janaka nṛpasya purā hi yājñavalkyaḥ yada upagaṇitaśāśvatāvyayaṃ taca; chubhama amṛtatvama aśòkama ṛcchatīti

हिन्दी अर्थ

मरणं जन्म दु:खं च सुखं च स विमुज्चति

English

Then Yajnavalkya, long ago, made the Upanishad of King Janaka: the eternal imperishable, measured, auspicious, immortal, griefless one that is reached."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।