Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 123/172 · श्लोक 272.1–272.44

पूर्ण अध्याय पाठ44 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 272.1

[य] अहॊ धर्मिष्ठता तात वृत्रस्यामिततेजसः यस्य विज्ञानम अतुलं विष्णॊर भक्तिश च तादृशी

[ya] ahò dharmiṣṭhatā tāta vṛtrasyāmitatejasaḥ yasya vijñānama atulaṃ viṣṇòra bhaktiśa ca tādṛśī

हिन्दी अर्थ

धारण कर रखा है और सत्यमें ही सब कुछ प्रतिष्ठित है न हर्तव्यं परधनमिति धर्म: सनातन:

English

appropriation of other people's wealth as blameless. At this stage, when he transgresses all barriers and beings to appropriate the possessions of others from every side, the rulers of men obstruct and afflict him like sportsmen afflicting with keen shafts a deer that is espied in the woods. Such a man is then overwhelmed with many other afflictions of a similar kind that originate in fire and weapons. Therefore, disregarding all worldly propensities (such as desire for children and wives) together with all fleeting unrealities (such as the body, etc.,) one should, aided by one's intelligence, apply proper medicine for the cure of those painful afflictions. Without Renunciation one can never attain to happiness. Without Renunciation one can never obtain what is for one's highest good. Without Renunciation one can never sleep at case. Therefore, renouncing everything, make happiness thy own. All this was said to me in past times at Hastinapur by a Brahmana about what Sampaka had

अध्याय 12

श्लोक 272.2

दुर्विज्ञेयम इदं तात विष्णॊर अमिततेजसः कथं वा राजशार्दूल पदं तज्ज्ञातवान असौ

durvijñeyama idaṃ tāta viṣṇòra amitatejasaḥ kathaṃ vā rājaśārdūla padaṃ tajjñātavāna asau

हिन्दी अर्थ

सूक्ष्मधर्मार्थनियतं सतां चरितमुत्तमम्

English

[Yudhishthira said:] "This, dear, is hard to know, of Vishnu of immeasurable radiance; how did he know that state, tiger among kings?

अध्याय 12

श्लोक 272.3

भवता कथितं हय एतच छरद्दधे चाहम अच्युत भूयस तु मे समुत्पन्ना बुद्धिर अव्यक्तदर्शनात

bhavatā kathitaṃ haya etaca charaddadhe cāhama acyuta bhūyasa tu me samutpannā buddhira avyaktadarśanāta

हिन्दी अर्थ

स्मृतिर्हिं शाश्वतो धर्मो विप्रहीणो न दृश्यते दिखायी ही नहीं देता है

English

What you tell, Achyuta, I believe; but a further question has arisen in me from seeing the unmanifest.

अध्याय 12

श्लोक 272.4

कथं विनिहतॊ वृत्रः शक्रेण भरतर्षभ धर्मिष्ठॊ विष्णुभक्तश च तत्त्वज्ञश च पदान्वये

kathaṃ vinihatò vṛtraḥ śakreṇa bharatarṣabha dharmiṣṭhò viṣṇubhaktaśa ca tattvajñaśa ca padānvaye

हिन्दी अर्थ

सोअप्येवं नाते वक्तुं यथा त्वं द्विजसत्तम

English

How was Vritra slain by Shakra, bull of the Bharatas, the righteous, devoted to Vishnu and knower of truth, following the path?

अध्याय 12

श्लोक 272.5

एतन मे संशयं बरूहि पृच्छतॊ भरतर्षभ वृत्रस तु राजशार्दूल यथा शक्रेण निर्जितः

etana me saṃśayaṃ barūhi pṛcchatò bharatarṣabha vṛtrasa tu rājaśārdūla yathā śakreṇa nirjitaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षास्वाकाशशायी च हेमन्ते जलसंश्रय:

English

Tell me this doubt as I ask, bull of the Bharatas: how was Vritra, tiger among kings, conquered by Shakra?

अध्याय 12

श्लोक 272.6

यथा चैवाभवद युद्धं तच चाचक्ष्व पितामह विस्तरेण महाबाहॊ परं कौतूहलं हि मे

yathā caivābhavada yuddhaṃ taca cācakṣva pitāmaha vistareṇa mahābāhò paraṃ kautūhalaṃ hi me

हिन्दी अर्थ

दुःखशबय्याश्व विविधा भूमौ च परिवर्तते अन्तरिक्षाज्जलं मूर्ध्ना प्रत्यगृल्वान्मुहुर्मुहु:

English

And how the battle was, tell me, grandsire, at length, mighty-armed; for my curiosity is great."

अध्याय 12

श्लोक 272.7

[भी] रथेनेन्द्रः परयातॊ वै सार्धं सुरगणैः पुरा ददर्शाथाग्रतॊ वृत्रं विष्ठितं पर्वतॊपमम

[bhī] rathenendraḥ parayātò vai sārdhaṃ suragaṇaiḥ purā dadarśāthāgratò vṛtraṃ viṣṭhitaṃ parvatòpamama

हिन्दी अर्थ

अरण्यगमनान्नित्यं मलिनो5मलसंयुत:

English

[Bhishma said:] "Long ago Indra went in a chariot with the hosts of gods and saw Vritra standing before him like a mountain.

अध्याय 12

श्लोक 272.8

यॊजनानां शतान्य ऊर्ध्वं पञ्चॊच्छ्रितम अरिंदम शतानि विस्तरेणाथ तरीण्य एवाभ्यधिकानि तु

yòjanānāṃ śatānya ūrdhvaṃ pañcòcchritama ariṃdama śatāni vistareṇātha tarīṇya evābhyadhikāni tu

हिन्दी अर्थ

तस्थौ काष्ठवदव्यग्रो न चचाल च कहिचित् कुर्वाणौ नीडकं तत्र जटासु तृणतन्तुभि:

English

Five hundred yojanas high, scourge of foes, and three hundred wide, and a little more.

अध्याय 12

श्लोक 272.9

तत परेक्ष्य तादृशं रूपं तरैलॊक्येनापि दुर्जयम वृत्रस्य देवाः संत्रस्ता न शान्तिम उपलेभिरे

tata parekṣya tādṛśaṃ rūpaṃ tarailòkyenāpi durjayama vṛtrasya devāḥ saṃtrastā na śāntima upalebhire

हिन्दी अर्थ

प्राजापत्येन विधिना विश्वासात् काममोहितौ

English

Seeing that form, hard to conquer even for the three worlds, the gods were terrified and found no peace.

अध्याय 12

श्लोक 272.10

शक्रस्य तु तदा राजन्न ऊरुस्तम्भॊ वयजायत भयाद वृत्रस्य सहसा दृष्ट्वा तद रूपम उत्तमम

śakrasya tu tadā rājanna ūrustambhò vayajāyata bhayāda vṛtrasya sahasā dṛṣṭvā tada rūpama uttamama

हिन्दी अर्थ

यदा नियतिदौर्बल्यमथैषामेव रोचते

English

sung. For this reason, I regard Renunciation to be the foremost of things.'"

अध्याय 12

श्लोक 272.11

ततॊ नादः समभवद वादित्राणां च निस्वनः देवासुराणां सर्वेषां तस्मिन युद्ध उपस्थिते

tatò nādaḥ samabhavada vāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ tasmina yuddha upasthite

हिन्दी अर्थ

तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कदाचन अपनी बुद्धिमें कभी कुटिलताका विचार नहीं लाना चाहिए

English

or lesson it has been inculcated that one may seek the acquisition of the religion of moksha or emancipation even when he is young. Yudhishthira enquires whether wealth (so necessary for the performance of sacrifices) is needed for the acquisition of that religion. If wealth be necessary, the poor then would not be able to acquire that religion. Hence the enquiry about the way in which joy and sorrow come to the wealthy and to the poor.

अध्याय 12

श्लोक 272.12

अथ वृत्रस्य कौरव्य दृष्ट्वा शक्रम उपस्थितम न संभ्रमॊ न भीः का चिद आस्था वा समजायत

atha vṛtrasya kauravya dṛṣṭvā śakrama upasthitama na saṃbhramò na bhīḥ kā cida āsthā vā samajāyata

हिन्दी अर्थ

अकिंचित् कस्यचित् कुर्वन् निर्भय: शुचिरावसेत्

English

them to Bhishma, but some one else. I follow the commentator; but the grammar of the concluding verse of this section must have to be twisted for supporting him.

अध्याय 12

श्लोक 272.13

ततः समभवद युद्धं तरैलॊक्यस्य भयंकरम शक्रस्य च सुरेन्द्रस्य वृत्रस्य च महात्मनः

tataḥ samabhavada yuddhaṃ tarailòkyasya bhayaṃkarama śakrasya ca surendrasya vṛtrasya ca mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

शुद्ध आचार-विचारवाला पुरुष सदा निर्भय रहता है बहुधा5चरितं पापमन्यत्रैवानुपश्यति

English

Then came to pass a battle fearful to the three worlds between Shakra, lord of the gods, and the great-souled Vritra.

अध्याय 12

श्लोक 272.14

असिभिः पत्तिशैः शूलैः शक्तितॊमरम उद्गरैः शिलाभिर विविधाभिश च कार्मुकैश च महास्वनैः

asibhiḥ pattiśaiḥ śūlaiḥ śaktitòmarama udgaraiḥ śilābhira vividhābhiśa ca kārmukaiśa ca mahāsvanaiḥ

हिन्दी अर्थ

न हि दुश्चरितं किंचिदात्मनोन्येषु पश्यति

English

With swords, battle-axes, spears, darts, clubs, rocks of many kinds and loud-sounding bows,

अध्याय 12

श्लोक 272.15

अस्त्रैश च विविधैर दिव्यैः पावकॊल्काभिर एव च देवासुरैस ततः सैन्यैः सर्वम आसीत समाकुलम

astraiśa ca vividhaira divyaiḥ pāvakòlkābhira eva ca devāsuraisa tataḥ sainyaiḥ sarvama āsīta samākulama

हिन्दी अर्थ

त॑ मन्यन्ते धनयुता: कृपणै: सम्प्रवर्तितम् न हात्यन्तं धनवन्तो भवन्ति सुखिनोडपि वा

English

with various divine missiles and blazing meteors, the armies of gods and asuras made everything confused.

अध्याय 12

श्लोक 272.16

पितामहपुरॊगाश च सर्वे देवगणास तथा ऋषयश च महाभागास तद युद्धं दरष्टुम आगमन

pitāmahapurògāśa ca sarve devagaṇāsa tathā ṛṣayaśa ca mahābhāgāsa tada yuddhaṃ daraṣṭuma āgamana

हिन्दी अर्थ

अतिशय सुखी ही हुआ करते हैं (अत: धनका अभिमान नहीं करना चाहिए)

English

Led by the Grandfather, all the hosts of gods and the greatly fortunate sages came to see that battle.

अध्याय 12

श्लोक 272.17

विमानाग्र्यैर महाराज सिद्धाश च भरतर्षभ गन्धर्वाश च विमानाग्र्यैर अप्सरॊभिः समागमन

vimānāgryaira mahārāja siddhāśa ca bharatarṣabha gandharvāśa ca vimānāgryaira apsaròbhiḥ samāgamana

हिन्दी अर्थ

अप्रिय है, वह दूसरोंके लिये भी प्रिय नहीं हो सकता यदन्यस्य तत: कुर्यान्न मृष्येदिति मे मति:

English

Perfected beings came in the best aerial cars, great king, and gandharvas with apsarases in the best aerial cars.

अध्याय 12

श्लोक 272.18

ततॊ ऽतरिक्षम आवृत्य वृत्रॊ धर्मभृतां वरः अश्मवर्षेण देवेन्द्रं पर्वतात समवाकिरत

tatò 'tarikṣama āvṛtya vṛtrò dharmabhṛtāṃ varaḥ aśmavarṣeṇa devendraṃ parvatāta samavākirata

हिन्दी अर्थ

लिये जो-जो सुख-सुविधा चाहे, वही दूसरेके लिये भी सुलभ करानेकी बात सोचे

English

Then Vritra, best of upholders of dharma, covering the sky, showered the lord of gods with a rain of rocks from the mountain.

अध्याय 12

श्लोक 272.19

ततॊ देवगणाः करुद्धाः सर्वतः शस्त्रवृष्टिभिः अश्मवर्षम अपॊहन्त वृत्रप्रेरितम आहवे

tatò devagaṇāḥ karuddhāḥ sarvataḥ śastravṛṣṭibhiḥ aśmavarṣama apòhanta vṛtrapreritama āhave

हिन्दी अर्थ

एतस्मात् कारणादू धात्रा कुसीदं सम्प्रवर्तितम् अथवा लाभसमये स्थितिर्धमेंडपि शोभना

English

Then the hosts of gods, angry, on every side with showers of weapons, turned aside the rain of rocks sent by Vritra in the battle.

अध्याय 12

श्लोक 272.20

वृत्रश च कुरुशार्दूल महामायॊ महाबलः मॊहयाम आस देवेन्द्रं मायायुद्धेन सर्वतः

vṛtraśa ca kuruśārdūla mahāmāyò mahābalaḥ mòhayāma āsa devendraṃ māyāyuddhena sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न ते कार्या कंचन प्रतिभा त्वस्ति मे काचित् तां ब्रूयामनुमानत:

English

Vritra, tiger of the Kurus, of great illusion and great strength, bewildered the lord of the gods on every side with a battle of illusion.

अध्याय 12

श्लोक 272.21

तस्य वृत्रार्दितस्याथ मॊह आसीच छतक्रतॊः रथंतरेण तं तत्र वसिष्ठः समबॊधयत

tasya vṛtrārditasyātha mòha āsīca chatakratòḥ rathaṃtareṇa taṃ tatra vasiṣṭhaḥ samabòdhayata

हिन्दी अर्थ

न धर्म: परिपाठेन शक्‍्यो भारत वेदितुम्

English

Shatakratu, afflicted by Vritra, fell into delusion; Vasishtha woke him there with the Rathantara.

अध्याय 12

श्लोक 272.22

[वसिस्ठ] देवश्रेष्ठॊ ऽसि देवेन्द्र सुरारिविनिबर्हण तरैलॊक्यबलसंयुक्तः कस्माच छक्र विषीदसि

[vasisṭha] devaśreṣṭhò 'si devendra surārivinibarhaṇa tarailòkyabalasaṃyuktaḥ kasmāca chakra viṣīdasi

हिन्दी अर्थ

उसका धर्म दूसरा ही है। केवल वेदोंके पाठसे आपद्धर्मका ज्ञान कैसे हो सकता है? साध्यासाध्यं कथं शक्‍यं सदाचारो हालक्षण:

English

[Vasishtha said:] "You are the best of gods, Devendra, destroyer of the gods' enemies, joined with the strength of the three worlds; why are you despondent, Shakra?

अध्याय 12

श्लोक 272.23

एष बरह्मा च विष्णुश च शिवश चैव जगत्प्रभुः सॊमश च भगवान देवः सर्वे च परमर्षयः

eṣa barahmā ca viṣṇuśa ca śivaśa caiva jagatprabhuḥ sòmaśa ca bhagavāna devaḥ sarve ca paramarṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्म चाधर्मरूपेण कश्चिदप्राकृतश्चरन्

English

Here are Brahma, Vishnu and Shiva, lords of the world, and the blessed god Soma, and all the great sages.

अध्याय 12

श्लोक 272.24

मा कार्षीः कश्मलं शक्र कश चिद एवेतरॊ यथा आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा जहि शत्रुं सुरेश्वर

mā kārṣīḥ kaśmalaṃ śakra kaśa cida evetarò yathā āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā jahi śatruṃ sureśvara

हिन्दी अर्थ

धर्मका अनुष्ठान करते हैं (अतः केवल आचारसे धर्माधर्मका निर्णय नहीं हो सकता) वेदवादाश्चानुयुगं हसन्तीतीह नः श्रुतम्

English

Do not be bewildered, Shakra, like some other man; making your mind noble in the battle, kill the enemy, lord of the gods.

अध्याय 12

श्लोक 272.25

एष लॊकगुरुस तर्यक्षः सर्वलॊकनमस्कृतः निरीक्षते तवां भगवांस तयज मॊहं सुरेश्वर

eṣa lòkagurusa taryakṣaḥ sarvalòkanamaskṛtaḥ nirīkṣate tavāṃ bhagavāṃsa tayaja mòhaṃ sureśvara

हिन्दी अर्थ

अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव

English

The teacher of the world, three-eyed, saluted by all the worlds, the blessed one, looks at you; give up delusion, lord of the gods.

अध्याय 12

श्लोक 272.26

एते बरह्मर्षयश चैव बृहस्पतिपुरॊगमाः सतवेन शक्र दिव्येन सतुवन्ति तवां जयाय वै

ete barahmarṣayaśa caiva bṛhaspatipurògamāḥ satavena śakra divyena satuvanti tavāṃ jayāya vai

हिन्दी अर्थ

आम्नायेभ्य: पुनर्वेदा: प्रसृता: सर्वतोमुखा: प्रचार और प्रसार हुआ है

English

These Brahmarshis, led by Brihaspati, praise you for victory with divine praise, Shakra."

अध्याय 12

श्लोक 272.27

[भी] एवं संबॊध्यमानस्य वसिष्ठेन महात्मना अतीव वासवस्यासीद बलम उत्तमतेजसः

[bhī] evaṃ saṃbòdhyamānasya vasiṣṭhena mahātmanā atīva vāsavasyāsīda balama uttamatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रमाणे5प्यप्रमाणेन विरुद्धे शास्त्रता कुत:

English

[Bhishma said:] As the great-souled Vasishtha thus roused him, the strength of Vasava, of supreme energy, grew greatly.

अध्याय 12

श्लोक 272.28

ततॊ बुद्धिम उपागम्य भगवान पाकशासनः यॊगेन महता युक्तस तां मायां वयपकर्षत

tatò buddhima upāgamya bhagavāna pākaśāsanaḥ yògena mahatā yuktasa tāṃ māyāṃ vayapakarṣata

हिन्दी अर्थ

उसमें शास्त्रत्व कैसे रह सकता है? या या विक्रियते संस्था तत: सापि प्रणश्यति

English

Then the blessed Pakashasana, regaining his understanding, joined with great yoga, drew away that illusion.

अध्याय 12

श्लोक 272.29

ततॊ ऽङगिरः सुतः शरीमांस ते चैव परमर्षयः दृष्ट्वा वृत्रस्य विक्रान्तम उपगम्य महेश्वरम ऊचुर वृत्र विनाशार्थं लॊकानां हितकाम्यया

tatò 'ṅagiraḥ sutaḥ śarīmāṃsa te caiva paramarṣayaḥ dṛṣṭvā vṛtrasya vikrāntama upagamya maheśvarama ūcura vṛtra vināśārthaṃ lòkānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

अणीयान् क्षुरधाराया गरीयानपि पर्वतात्

English

Then the glorious son of Angiras and those great sages, seeing Vritra's prowess, went to Maheshvara and said, for Vritra's destruction, wishing the good of the worlds:

अध्याय 12

श्लोक 272.30

ततॊ भगवतस तेजॊ जवरॊ भूत्वा जगत्पतेः समाविशन महारौद्रं वृत्रं दैत्यवरं तदा

tatò bhagavatasa tejò javarò bhūtvā jagatpateḥ samāviśana mahāraudraṃ vṛtraṃ daityavaraṃ tadā

हिन्दी अर्थ

ढोंग फैला लेते हैं

English

Then the energy of the blessed lord of the world became a fever and entered the dreadful Vritra, best of Daityas.

अध्याय 12

श्लोक 272.31

विष्णुश च भगवान देवः सर्वलॊकाभिपूजितः ऐन्द्रं समाविशद वज्रं लॊकसंरक्षणे रतः

viṣṇuśa ca bhagavāna devaḥ sarvalòkābhipūjitaḥ aindraṃ samāviśada vajraṃ lòkasaṃrakṣaṇe rataḥ

हिन्दी अर्थ

अथैतानाहुरुन्मत्तानपि चावहसन्त्युत न हि सर्वहित: कश्चिदाचार: सम्प्रवर्तते

English

And the blessed god Vishnu, honoured by all worlds, devoted to the protection of the worlds, entered Indra's thunderbolt.

अध्याय 12

श्लोक 272.32

ततॊ बृहस्पतिर धीमान उपागम्य शतक्रतुम वसिष्ठश च महातेजाः सर्वे च परमर्षयः

tatò bṛhaspatira dhīmāna upāgamya śatakratuma vasiṣṭhaśa ca mahātejāḥ sarve ca paramarṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

समानरूपसे पालित हो

English

Then the wise Brihaspati approached Shatakratu, with Vasishtha of great splendour and all the great sages.

अध्याय 12

श्लोक 272.33

ते समासाद्य वरदं वासवं लॊकपूजितम ऊचुर एकाग्रमनसॊ जहि वृत्रम इति परभॊ

te samāsādya varadaṃ vāsavaṃ lòkapūjitama ūcura ekāgramanasò jahi vṛtrama iti parabhò

हिन्दी अर्थ

दृश्यते चैव स पुनस्तुल्यरूपो यदृच्छया आचाराणामनैकाग्र्यं सर्वेषामुपलक्षयेत्

English

Approaching Vasava, giver of boons, honoured by the worlds, with one-pointed minds they said, "Kill Vritra, lord."

अध्याय 12

श्लोक 272.34

[महेष्वर] एष वृत्रॊ महाञ शक्र बलेन महता वृतः विश्वात्मा सर्वगश चैव बहुमायश च विश्रुतः

[maheṣvara] eṣa vṛtrò mahāña śakra balena mahatā vṛtaḥ viśvātmā sarvagaśa caiva bahumāyaśa ca viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

समाजकी मर्यादा दीर्घकालतक टिकी रहती है

English

[Maheshvara said:] "This Vritra, Shakra, is surrounded by great strength, the self of the universe, all-going, and renowned for his many illusions.

अध्याय 12

श्लोक 272.35

तद एनम असुरश्रेष्ठं तरैलॊक्येनापि दुर्जयम जहि तवं यॊगम आस्थाय मावमंस्थाः सुरेश्वर

tada enama asuraśreṣṭhaṃ tarailòkyenāpi durjayama jahi tavaṃ yògama āsthāya māvamaṃsthāḥ sureśvara

हिन्दी अर्थ

तुलाधारस्य वाक्यानि धर्मे जाजलिना सह सागरोददेशमागम्य तपस्तेपे महातपा:

English

Kill that best of asuras, hard to conquer even for the three worlds, relying on yoga; do not despise him, lord of the gods.

अध्याय 12

श्लोक 272.36

अनेन हि तपस्तप्तं बलार्थम अमराधिप षष्टिं वर्षसहस्राणि बरह्मा चास्मै वरं ददौ

anena hi tapastaptaṃ balārthama amarādhipa ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi barahmā cāsmai varaṃ dadau

हिन्दी अर्थ

चचार लोकान विप्रर्षि: प्रेक्षमाणो मनोजव:

English

By him austerity was performed for strength, lord of the immortals, for sixty thousand years, and Brahma gave him a boon.

अध्याय 12

श्लोक 272.37

महत्त्वं यॊगिनां चैव महामायत्वम एव च महाबलत्वं च तथा तेजश चाग्र्यं सुरेश्वर

mahattvaṃ yògināṃ caiva mahāmāyatvama eva ca mahābalatvaṃ ca tathā tejaśa cāgryaṃ sureśvara

हिन्दी अर्थ

विप्रेक्ष्य सागरान्तां वै महीं सवनकाननाम् प्रदेशमें निवास करते समय जाजलि मुनि कभी इस प्रकार विचार करने लगे

English

Greatness of the yogis, great illusion, great strength, and foremost radiance, lord of the gods.

अध्याय 12

श्लोक 272.38

एतद वै मामकं तेजः समाविशति वासव वृत्रम एनं तवम अप्य एवं जहि वज्रेण दानवम

etada vai māmakaṃ tejaḥ samāviśati vāsava vṛtrama enaṃ tavama apya evaṃ jahi vajreṇa dānavama

हिन्दी अर्थ

अप्सु वैहायसं गच्छेन्मया योन्य: सहेति वै

English

This is my energy entering Vritra, Vasava; do you too kill this Danava with the thunderbolt."

अध्याय 12

श्लोक 272.39

[षक्र] भगवंस तवत्प्रसादेन दितिजं सुदुरासदम वज्रेण निहनिष्यामि पश्यतस ते सुरर्षभ

[ṣakra] bhagavaṃsa tavatprasādena ditijaṃ sudurāsadama vajreṇa nihaniṣyāmi paśyatasa te surarṣabha

हिन्दी अर्थ

विचरने और आकाशकमें घूमने-फिरनेकी शक्ति रखता हो अब्रूवंश्व पिशाचास्तं नैवं त्वं वक्तुमहसि

English

[Shakra said:] "Blessed one, by your grace I shall slay the son of Diti, so hard to approach, with the thunderbolt before your eyes, bull of the gods."

अध्याय 12

श्लोक 272.40

[भी] आविश्यमाने दैत्ये तु जवरेणाथ महासुरे देवतानाम ऋषीणां च हर्षान नादॊ महान अभूत

[bhī] āviśyamāne daitye tu javareṇātha mahāsure devatānāma ṛṣīṇāṃ ca harṣāna nādò mahāna abhūta

हिन्दी अर्थ

पश्येयं तमहं प्राज्ञं तुलाधारं यशस्विनम् अनब्रुवन् गच्छ पन्थानमास्थायेमं द्विजोत्तम

English

[Bhishma said:] When the Daitya, the great asura, was entered by fever, a great cry of joy arose from the gods and sages.

अध्याय 12

श्लोक 272.41

ततॊ दुन्दुभयश चैव शङ्खाश च सुमहास्वनाः मुरजा डिण्डिमाश चैव परावाद्यन्त सहस्रशः

tatò dundubhayaśa caiva śaṅkhāśa ca sumahāsvanāḥ murajā ḍiṇḍimāśa caiva parāvādyanta sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

वाराणस्यां तुलाधारं समासाद्यात्रवीदिदम्

English

Then drums and conches of great sound, mridangas and dindimas were played by thousands.

अध्याय 12

श्लोक 272.42

असुराणां तु सर्वेषां समृतिलॊपॊ ऽभवन महान परज्ञानाशश च बलवान कषणेन समपद्यत

asurāṇāṃ tu sarveṣāṃ samṛtilòpò 'bhavana mahāna parajñānāśaśa ca balavāna kaṣaṇena samapadyata

हिन्दी अर्थ

तुलाधारके पास पहुँचकर उससे इस प्रकार बोले येन सिद्धि परां प्राप्तस्तन्मे व्याख्यातुमहसि

English

A great loss of memory came upon all the asuras, and a mighty loss of knowledge in a moment.

अध्याय 12

श्लोक 272.43

तम आविष्टम अथॊ जञात्वा ऋषयॊ देवतास तथा सतुवन्तः शक्रम ईशानं तथा पराचॊदयन्न अपि

tama āviṣṭama athò jañātvā ṛṣayò devatāsa tathā satuvantaḥ śakrama īśānaṃ tathā parācòdayanna api

हिन्दी अर्थ

जिससे वे परम सिद्धिको प्राप्त हो गये, यह मुझे विस्तारपूर्वक बतानेकी कृपा करें

English

Knowing him possessed, the sages and gods praised Shakra and urged on Ishana.

अध्याय 12

श्लोक 272.44

रथस्थस्य हि शक्रस्य युद्धकाले महात्मनः ऋषिभिः सतूयमानस्य रूपम आसीत सुदुर्दृशम

rathasthasya hi śakrasya yuddhakāle mahātmanaḥ ṛṣibhiḥ satūyamānasya rūpama āsīta sudurdṛśama

हिन्दी अर्थ

तथोपस्पर्शनरत:ः सायं प्रातर्महातपा: वानप्रस्थविधानज्ञों जाजलिज्वलित: श्रिया

English

Shakra, the great-souled, standing in his chariot at the time of battle, praised by the sages, became of a form hard to look at.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।