Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 109/172 · श्लोक 254.1–255.41

पूर्ण अध्याय पाठ93 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 254.1

[भी] इत्य उक्तः स तदा तेन तुलाधारेण धीमता परॊवाच वचनं धीमाञ जाजलिर जपतां वरः

[bhī] itya uktaḥ sa tadā tena tulādhāreṇa dhīmatā paròvāca vacanaṃ dhīmāña jājalira japatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

न च जातूपतप्यन्ति धीरा: परसमृद्धिभि: दूसरोंकी समृद्धियोंसे उनके मनमें कभी संताप नहीं होता था

English

sages have said that that warrior who regards the van of the hostile army as the chambers of his wives, who looks upon the van of his own army as the vessel for the keep of sacrificial offering, who takes the combatants standing to his south for his Sadasyas and those to his north as his Agnidhras, and who looks upon the hostile forces as his wedded wife, succeeds in winning all regions of felicity, l The open space lying between two hosts drawn up for fight constitutes the altar of such a sacrificer, and the three Vedas are his three sacrificial fires. Upon that altar, aided by the recollection of the Vedas, he performs his sacrifice. The inglorious warrior who, turning away from the fight in fear, is slain by foes, sinks into hell. There is no doubt in this. That warrior, on the other hand, whose blood drenches the sacrificial altar already strewn with hair and flesh and bones, certainly succeeds in attaining a high end. That powerful warrior who, having slain the commander of the hostile army, mounts the vehicle of his fallen antagonist, comes to be regarded as possessed of the prowess of Vishnu himself and the intelligence of Vrihaspati, the preceptor of the celestials. That warrior who call seize alive the commander of the hostile army or his son or some other respected leader, succeeds in winning regions of felicity like mine. One should never grieve for a hero slain in battle. A slain hero, if nobody grieves for him, goes to heaven and earns the respect of its denizens. Men do not desire to dedicate (for his salvation) food and drink. Nor do they bathe (after receiving the intelligence),

अध्याय 12

श्लोक 254.2

विक्रीणानः सर्वरसान सर्वगन्धांश च वानिज वनस्पतीन ओषधीश च तेषां मूलफलानि च

vikrīṇānaḥ sarvarasāna sarvagandhāṃśa ca vānija vanaspatīna oṣadhīśa ca teṣāṃ mūlaphalāni ca

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियस्य विसर्ग ते रोचयन्ति कदाचन

English

Selling all juices and all scents, plants, herbs and their roots and fruits,

अध्याय 12

श्लोक 254.3

अध्यगा नैष्ठिकीं बुद्धिं कुतस तवाम इदम आगतम एतद आचक्ष्व मे सर्वं निखिलेन महामते

adhyagā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kutasa tavāma idama āgatama etada ācakṣva me sarvaṃ nikhilena mahāmate

हिन्दी अर्थ

अपावृतं पयो5तिष्ठदुच्छिष्टा श्वास्पृशन् घृतम् नाद्रियन्ते पशून् बद्ध्वा यवसेनोदकेन च

English

"you have gained a final understanding; whence has this come to you? Tell me all that fully, greatly wise one."

अध्याय 12

श्लोक 254.4

एवम उक्तस तुलाधारॊ बराह्मणेन यशस्विना उवाच धर्मसूक्ष्माणि वैश्यॊ धर्मार्थतत्त्ववित जाजलिं कस्त तपसं जञानतृप्तस तदा नृप

evama uktasa tulādhārò barāhmaṇena yaśasvinā uvāca dharmasūkṣmāṇi vaiśyò dharmārthatattvavita jājaliṃ kasta tapasaṃ jañānatṛptasa tadā nṛpa

हिन्दी अर्थ

अग्निदाहेन चोरैरवा राजभिर्वा हृतं धनम्

English

Thus addressed by the famous brahmana, the trader Tuladhara, knower of the truth of dharma and wealth, satisfied with knowledge, spoke subtle things of dharma to the ascetic Jajali.

अध्याय 12

श्लोक 254.5

वेदाहं जाजले धर्मं सरहस्यं सनातनम सर्वभूतहितं मैत्रं पुराणं यं जना विदुः

vedāhaṃ jājale dharmaṃ sarahasyaṃ sanātanama sarvabhūtahitaṃ maitraṃ purāṇaṃ yaṃ janā viduḥ

हिन्दी अर्थ

परीक्ष्य तत्त्वं परिगन्तुमरहसि अष्टाविंशत्यधिकद्धिशततमो5 ध्याय:

English

"I know, Jajali, dharma with its secret, eternal, for the good of all beings, friendly, ancient, which people know.

अध्याय 12

श्लोक 254.6

अद्रॊहेणैव भूतानाम अल्पद्रॊहेण वा पुनः या वृत्तिः स परॊ धर्मस तेन जीवामि जाजले

adròheṇaiva bhūtānāma alpadròheṇa vā punaḥ yā vṛttiḥ sa parò dharmasa tena jīvāmi jājale

हिन्दी अर्थ

का ते प्रज्ञा कुतश्वैषा कि ते तस्था: परायणम् प्राप्त हुई है? और आपकी इस बुद्धिका परम आश्रय क्‍या है?

English

By harming beings not at all, or only a little: that livelihood is the highest dharma; by it I live, Jajali.

अध्याय 12

श्लोक 254.7

परिच्छिन्नैः काष्ठ तृणैर मयेदं शरणं कृतम अलक्तं पद्मकं तुङ्गं गन्धांश चॊच्चावचांस तथा

paricchinnaiḥ kāṣṭha tṛṇaira mayedaṃ śaraṇaṃ kṛtama alaktaṃ padmakaṃ tuṅgaṃ gandhāṃśa còccāvacāṃsa tathā

हिन्दी अर्थ

महद्वाक्यमसंदिग्धं पुष्कलार्थपर्द शुचि

English

With cut wood and straw I have made this shelter; lac, padmaka, kernels and scents of all sorts,

अध्याय 12

श्लोक 254.8

रसांश च तांस तान विप्रर्षे मद्य्य वर्जान अहं बहून करीत्वा वै परतिविक्रीणे परहस्ताद अमायया

rasāṃśa ca tāṃsa tāna viprarṣe madyya varjāna ahaṃ bahūna karītvā vai parativikrīṇe parahastāda amāyayā

हिन्दी अर्थ

उनसे इस प्रकार संदेहरहित, प्रचुर अर्थका बोधक, पवित्र और उत्तम वचन कहा निद्ववन्ति च ये तेषां समयं सुकृतं च यत्

English

and juices of various kinds, brahmana sage, except liquor: buying them I sell them again, without deceit, from another's hand.

अध्याय 12

श्लोक 254.9

सर्वेषां यः सुहृन नित्यं सर्वेषां च हिते रतः कर्मणा मनसा वाचा स धर्मं वेद जाजले

sarveṣāṃ yaḥ suhṛna nityaṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥ karmaṇā manasā vācā sa dharmaṃ veda jājale

हिन्दी अर्थ

प्रतिहन्तुं न चेच्छन्ति हन्तारं वै मनीषिण:

English

He who is always a friend of all and devoted to the good of all in deed, mind and word knows dharma, Jajali.

अध्याय 12

श्लोक 254.10

नाहं परेषां कर्माणि परशंसामि शपामि वा आकाशस्येव विप्रर्षे पश्यँल लॊकस्य चित्रताम

nāhaṃ pareṣāṃ karmāṇi paraśaṃsāmi śapāmi vā ākāśasyeva viprarṣe paśya~la lòkasya citratāma

हिन्दी अर्थ

महाप्रसादा ऋजवो दृढ्भक्ता जितेन्द्रिया:

English

nor go into mourning for him. Listen to me as I enumerate the felicity that is in store for such a person. Foremost of Apsaras, numbering by thousands, go out with great speed (for receiving the spirit of the slain hero) coveting him for their lord. That Kshatriya who duly observes his duty in battle, acquires by that act the merit of penances and of righteousness. Indeed, such conduct on his part conforms with the eternal path of duty. Such a man obtains the merits of all the four modes of life. The aged and the children should not be slain; nor one that is a woman; not one that is flying, away; nor one that holds a straw in his lips l; nor one that says. 7 am thine.' Having slain in battle Jambha, Vritra, Vala, Paka, Satamaya, Virochana, the irresistible Namuchi, Samvara of innumerable illusions, Viprachitti,~all these sons of Diti and Danu, as also Prahlada, I myself have become the chief of the celestials.'

अध्याय 12

श्लोक 254.11

नानुरुध्ये विरुध्ये वा न दवेष्मि न च कामये समॊ ऽसमि सर्वभूतेषु पश्य मे जाजले वरतम

nānurudhye virudhye vā na daveṣmi na ca kāmaye samò 'sami sarvabhūteṣu paśya me jājale varatama

हिन्दी अर्थ

यथार्हमानार्थकरा ह्वीनिषेवा यतव्रता: नियमोंका पालन करते थे

English

'Bhishma continued, 'Hearing these words of Sakra and approving of them, king Amvarisha comprehended how warriors succeed, (by battle as their means) in compassing success for themselves (in respect of winning regions of beatitude in heaven).'"

अध्याय 12

श्लोक 254.12

इष्टानिष्ट विमुक्तस्य परीतिरागबहिष्कृतः तुला मे सर्वभूतेषु समा तिष्ठति जाजले

iṣṭāniṣṭa vimuktasya parītirāgabahiṣkṛtaḥ tulā me sarvabhūteṣu samā tiṣṭhati jājale

हिन्दी अर्थ

उपवासतप:शीला: प्रतीता ब्रह्म॒ुवादिन:

English

Freed from the wished and the unwished, excluded from love and attachment, my scale stands equal toward all beings, Jajali.

अध्याय 12

श्लोक 254.13

इति मां तवं विजानीहि सर्वलॊकस्य जाजले समं मतिमतां शरेष्ठ समलॊष्टाश्म काञ्चनम

iti māṃ tavaṃ vijānīhi sarvalòkasya jājale samaṃ matimatāṃ śareṣṭha samalòṣṭāśma kāñcanama

हिन्दी अर्थ

रात्रौ दधि च सक्तूंश्व नित्यमेव व्यवर्जयन् मड़ल्यान्यपि चापश्यन् ब्राह्मणांश्वाप्पपूजयन्

English

Know me so, Jajali; best of the wise, equal toward all the world, alike to clod, stone and gold.

अध्याय 12

श्लोक 254.14

यथान्ध बधिरॊन्मत्ता उच्छ्वासपरमाः सदा देवैर अपिहित दवाराः सॊपमा पश्यतॊ मम

yathāndha badhirònmattā ucchvāsaparamāḥ sadā devaira apihita davārāḥ sòpamā paśyatò mama

हिन्दी अर्थ

सोते थे और दिनमें नहीं सोते थे

English

As the blind, deaf and mad, having breath as their highest, always with doors shut by the gods, are a likeness to me who see,

अध्याय 12

श्लोक 254.15

यथा वृद्धातुर कृशा निःस्पृहा विषयान परति तथार्थ कामभॊगेषु ममापि विगता सपृहा

yathā vṛddhātura kṛśā niḥspṛhā viṣayāna parati tathārtha kāmabhògeṣu mamāpi vigatā sapṛhā

हिन्दी अर्थ

दयां च संविभागं च नित्यमेवान्वचमोदताम् ह्ृतस्वं व्यसनार्त च नित्यमाश्चवासयन्ति ते

English

as the old, sick and thin have no longing for objects, so my longing for wealth, desire and enjoyments is gone.

अध्याय 12

श्लोक 254.16

यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान न बिभ्यति यदा नेच्छति न दवेष्टि तदा सिध्यति वै दविजः

yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmāna na bibhyati yadā necchati na daveṣṭi tadā sidhyati vai davijaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वस्व लुट गया हो, उस मनुष्यको वे सदा ढाढ़स बँँधाया करते थे

English

When he does not fear, and others do not fear him, when he neither desires nor hates, then the twice-born succeeds.

अध्याय 12

श्लोक 254.17

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम कर्मणा मनसा वाचा बरह्म संपद्यते तदा

yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakama karmaṇā manasā vācā barahma saṃpadyate tadā

हिन्दी अर्थ

अनुकूलाश्न कार्येषु गुरुवृद्धोपसेविन: अवशेषाणि चाश्नन्ति नित्यं सत्यतपोधृता:

English

When he does no evil toward any being in deed, mind or speech, then he attains Brahman.

अध्याय 12

श्लोक 254.18

न भूतॊ न भविष्यश च न च धर्मॊ ऽसति कश चन यॊ ऽभयः सर्वभूतानां स पराप्नॊत्य अभयं पदम

na bhūtò na bhaviṣyaśa ca na ca dharmò 'sati kaśa cana yò 'bhayaḥ sarvabhūtānāṃ sa parāpnòtya abhayaṃ padama

हिन्दी अर्थ

पश्चात् बचे हुए अन्नको ही प्रसादरूपमें पाते थे। वे सभी सत्यवादी और तपस्वी थे

English

There is no past or future and no dharma at all; he who is fearlessness to all beings reaches the fearless state.

अध्याय 12

श्लोक 254.19

यस्माद उद्विजते लॊकः सर्वॊ मृत्युमुखाद इव वाक करूराद दण्ड पारुष्यात स पराप्नॊति महद भयम

yasmāda udvijate lòkaḥ sarvò mṛtyumukhāda iva vāka karūrāda daṇḍa pāruṣyāta sa parāpnòti mahada bhayama

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतेष्ववर्तन्त यथा55त्मनि दयां प्रति समझकर उनपर दया रखते थे

English

He from whom the world is alarmed as from the mouth of death, for cruel speech and harshness of punishment, meets great fear.

अध्याय 12

श्लोक 254.20

यथावद वर्तमानानां वृद्धानां पुत्रपौत्रिणाम अनुवर्तामहे वृत्तम अहिंस्राणां महात्मनाम

yathāvada vartamānānāṃ vṛddhānāṃ putrapautriṇāma anuvartāmahe vṛttama ahiṃsrāṇāṃ mahātmanāma

हिन्दी अर्थ

उत्साहो5थानहंकार: परमं सौहृदं क्षमा मित्रेषु चानभिद्रोह: सर्व तेष्वभवत् प्रभो

English

Of the aged who live rightly, with sons and grandsons, we follow the conduct of the great-souled non-violent.

अध्याय 12

श्लोक 254.21

परनस्तः शाश्वतॊ धर्मः सद आचारेण मॊहितः तेन वैद्यस तपस्वी वा बलवान वा विमॊह्यते

paranastaḥ śāśvatò dharmaḥ sada ācāreṇa mòhitaḥ tena vaidyasa tapasvī vā balavāna vā vimòhyate

हिन्दी अर्थ

अरतिश्न विषादश्न स्पृहा चाप्यविशन्न तान्

English

Eternal dharma is lost, bewildered by good conduct; by it the physician, ascetic or strong man is bewildered.

अध्याय 12

श्लोक 254.22

आचाराञ जाजले पराज्ञः कषिप्रं धर्मम अवाप्नुयात एवं यः साधुभिर दान्तश चरेद अद्रॊह चेतसा

ācārāña jājale parājñaḥ kaṣipraṃ dharmama avāpnuyāta evaṃ yaḥ sādhubhira dāntaśa careda adròha cetasā

हिन्दी अर्थ

आदि दोष उनके भीतर प्रवेश नहीं कर पाते थे प्रजासर्गमुपादाय नैकं युगविपर्ययम्

English

The wise man, Jajali, quickly gains dharma through conduct, he who, self-controlled with the good, acts with a mind free of malice.

अध्याय 12

श्लोक 254.23

नद्यां यथा चेह काष्ठम उह्यमानं यदृच्छया यदृच्छयैव काष्ठेन संधिं गच्छेत केन चित

nadyāṃ yathā ceha kāṣṭhama uhyamānaṃ yadṛcchayā yadṛcchayaiva kāṣṭhena saṃdhiṃ gaccheta kena cita

हिन्दी अर्थ

प्राहसन्नभ्यसूयंश्न सर्ववृद्धान् गुणावरा:

English

As a log carried by chance in a river may by chance meet another log,

अध्याय 12

श्लोक 254.24

तत्राप्ररानि दारूणि संसृज्यन्ते ततस ततः तृणकाष्ठ करीसानि कदाचिन्न असमीक्षया एवम एवायम आचारः परादुर्भूतॊ यतस ततः

tatrāprarāni dārūṇi saṃsṛjyante tatasa tataḥ tṛṇakāṣṭha karīsāni kadācinna asamīkṣayā evama evāyama ācāraḥ parādurbhūtò yatasa tataḥ

हिन्दी अर्थ

निकालते हुए उन सब वृद्ध पुरुषोंकी हँसी उड़ाया करते हैं नाभ्युत्थानाभिवादाभ्यां यथापूर्वमपूजयन्

English

and there unseen woods, grass, wood and dung are joined here and there, not by examination, so this conduct has arisen from here and there.

अध्याय 12

श्लोक 254.25

यस्मान नॊद्विजते भूतं जातु किं चित कथं चन अभयं सर्वभूतेभ्यः स पराप्नॊति सदा मुने

yasmāna nòdvijate bhūtaṃ jātu kiṃ cita kathaṃ cana abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sa parāpnòti sadā mune

हिन्दी अर्थ

तो उठकर खड़े होते हैं और न प्रणाम करके ही उनका आदर-सत्कार करते हैं

English

From whom no being is ever alarmed in any way, he gains fearlessness from all beings always, sage.

अध्याय 12

श्लोक 254.26

यस्माद उद्जिवते विद्वन सर्वलॊकॊ वृकाद इव करॊशतस तीरम आसाद्य यथा सर्वे जले चराः

yasmāda udjivate vidvana sarvalòkò vṛkāda iva karòśatasa tīrama āsādya yathā sarve jale carāḥ

हिन्दी अर्थ

महतः प्राप्तुवन्त्यर्थास्तिषां तत्राभवत् स्पृहा पुत्रा: पितृनत्यचरन् नार्यश्चात्यचरन् पतीन्

English

From whom all the world is alarmed, learned one, as from a wolf, as all water creatures when one stands on the bank crying,

अध्याय 12

श्लोक 254.27

सहायवान दरव्यवान यः सुभगॊ ऽनयॊ ऽपरस तथा ततस तान एव कवयः शास्त्रेषु परवदन्त्य उत कीर्त्यर्थम अल्पहृल्लेखाः पततः कृत्स्ननिर्नयाः

sahāyavāna daravyavāna yaḥ subhagò 'nayò 'parasa tathā tatasa tāna eva kavayaḥ śāstreṣu paravadantya uta kīrtyarthama alpahṛllekhāḥ patataḥ kṛtsnanirnayāḥ

हिन्दी अर्थ

गुरुत्वान्ना भ्यनन्दन्त कुमारान् नानवपालयन्

English

one with helpers, wealth or fortune, and another so: of these the poets speak in the shastras; for fame's sake, with little heart-writing, they fall, the totality of their determinations.

अध्याय 12

श्लोक 254.28

तपॊ भॊर यज्ञदानैश च वाक्यैः परज्ञाश्रितैस तथा पराप्नॊत्य अभयदानस्य यद यत फलम इहाश्नुते

tapò bhòra yajñadānaiśa ca vākyaiḥ parajñāśritaisa tathā parāpnòtya abhayadānasya yada yata phalama ihāśnute

हिन्दी अर्थ

अनिष्ट्वाडसंविभज्याथ पितृदेवातिथीन् गुरून् मनसा कर्मणा वाचा भक्ष्यमासीदनावृतम्

English

Whatever fruit one gets here by austerity, sacrifice, giving and words based on wisdom, he gets by the gift of fearlessness.

अध्याय 12

श्लोक 254.29

लॊके यः सर्वभूतेभ्यॊ ददात्य अभयदक्षिणाम स सर्वयज्ञैर ईजानः पराप्नॊत्य अभयदक्षिणाम न भूतानाम अहिंसाया जयायान धर्मॊ ऽसति कश चन

lòke yaḥ sarvabhūtebhyò dadātya abhayadakṣiṇāma sa sarvayajñaira ījānaḥ parāpnòtya abhayadakṣiṇāma na bhūtānāma ahiṃsāyā jayāyāna dharmò 'sati kaśa cana

हिन्दी अर्थ

उनका भोजन बिना ढके ही छोड़ दिया जाता है

English

He who gives the fee of fearlessness to all beings in the world, as if sacrificing with all sacrifices, gains the fee of fearlessness; no dharma is greater than the non-violence of beings.

अध्याय 12

श्लोक 254.30

यस्मान नॊद्विजते भूतं जातु किं चित कथं चन ते ऽभयं सर्वभूतेभ्यः संप्राप्नॊति महामुने

yasmāna nòdvijate bhūtaṃ jātu kiṃ cita kathaṃ cana te 'bhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ saṃprāpnòti mahāmune

हिन्दी अर्थ

तथा भृत्यजनं सर्वमसंतर्प्प च दानवा:

English

From whom no being is ever alarmed in any way, they gain fearlessness from all beings, great sage.

अध्याय 12

श्लोक 254.31

यस्माद उद्विजते लॊकः सर्पाद वेश्म गताद इव न स धर्मम अवाप्नॊति इह लॊके परत्र च

yasmāda udvijate lòkaḥ sarpāda veśma gatāda iva na sa dharmama avāpnòti iha lòke paratra ca

हिन्दी अर्थ

अपाचयम्नात्मनोडर्थे वृथा मांसान्यभक्षयन् हैं तथा वे व्यर्थ ही मांस खाया करते हैं

English

From whom the world is alarmed as from a snake that has entered the house, he does not gain dharma here or in the next world.

अध्याय 12

श्लोक 254.32

सर्वभूतात्मभूतस्य सम्यग भूतानि पश्यतः देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः

sarvabhūtātmabhūtasya samyaga bhūtāni paśyataḥ devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अवर्तन् कलहाश्षात्र दिवारात्र गृहे गृहे

English

Even the gods are bewildered on the path of the self of all beings, who sees beings rightly, seeking the footprint of the footless.

अध्याय 12

श्लोक 254.33

दानं भूताभयस्याहुः सर्वदानेभ्य उत्तमम बरवीमि ते सत्यम इदं शरद्दधस्व च जाजले

dānaṃ bhūtābhayasyāhuḥ sarvadānebhya uttamama baravīmi te satyama idaṃ śaraddadhasva ca jājale

हिन्दी अर्थ

घरमें दिन-रात कलह मचा रहता है करनेमें ही कोई अन्तर रखते हैं

English

The gift of fearlessness to beings they call the best of all gifts; I tell you this truth; have faith, Jajali.

अध्याय 12

श्लोक 254.34

स एव सुभगॊ भूत्वा पुनर भवति दुर्भगः वयापत्तिं कर्मणा दृष्ट्वा जुगुप्सन्ति जनाः सदा

sa eva subhagò bhūtvā punara bhavati durbhagaḥ vayāpattiṃ karmaṇā dṛṣṭvā jugupsanti janāḥ sadā

हिन्दी अर्थ

हारमाभरणं वेषं गतं स्थितमवेक्षितम्

English

One who has been fortunate becomes unfortunate again; seeing misfortune by action, people always shun it.

अध्याय 12

श्लोक 254.35

अकारणॊ हि नेहास्ति धर्मः सूक्ष्मॊ ऽपि जाजले भूतभव्यार्थम एवेह धर्मप्रवचनं कृतम

akāraṇò hi nehāsti dharmaḥ sūkṣmò 'pi jājale bhūtabhavyārthama eveha dharmapravacanaṃ kṛtama

हिन्दी अर्थ

स्त्रिय: पुरुषवेषेण पुंस: स्त्रीवेषधारिण: प्रभवद्धि: पुरा दायानहेंभ्य: प्रतिपादितान्

English

There is no dharma here without cause, even subtle, Jajali; the teaching of dharma is made for the sake of past and future.

अध्याय 12

श्लोक 254.36

सूक्ष्मत्वान न स विज्ञातुं शक्यते बहु निह्नवः उपलभ्यान्तरा चान्यान आचारान अवबुध्यते

sūkṣmatvāna na sa vijñātuṃ śakyate bahu nihnavaḥ upalabhyāntarā cānyāna ācārāna avabudhyate

हिन्दी अर्थ

जीवन-निर्वाह कर सकते हैं तथापि उस दिये हुए दानको छीन लेते हैं

English

Because of its subtlety it cannot be known when much is denied; it is understood by finding other conduct in between.

अध्याय 12

श्लोक 254.37

ये च छिन्दन्ति वृषणान ये च भिन्दन्ति नस्तकान वहन्ति महतॊ भारान बध्नन्ति दमयन्ति च

ye ca chindanti vṛṣaṇāna ye ca bhindanti nastakāna vahanti mahatò bhārāna badhnanti damayanti ca

हिन्दी अर्थ

पिता चैव जनित्री च श्रान्तौ वृत्तोत्सवाविव तत्र वेदविद: प्राज्ञा गाम्भीयें सागरोपमा:

English

Those who cut off testicles, who pierce noses, who carry great burdens, bind and tame,

अध्याय 12

श्लोक 254.38

हत्वा सत्त्वानि खादन्ति तान कथं न विगर्हसे मानुषा मानुषान एव दासभॊगेन बुञ्जते

hatvā sattvāni khādanti tāna kathaṃ na vigarhase mānuṣā mānuṣāna eva dāsabhògena buñjate

हिन्दी अर्थ

प्रातः प्रातश्न सुप्रश्न॑ कल्पन॑ प्रेषणक्रिया:

English

who kill creatures and eat them: why do you not blame them? Men eat men as slaves, using them.

अध्याय 12

श्लोक 254.39

वधबन्धविरॊधेन कारयन्ति दिवानिशम आत्मना चापि जानासि यद दुःखं वधतादने

vadhabandhaviròdhena kārayanti divāniśama ātmanā cāpi jānāsi yada duḥkhaṃ vadhatādane

हिन्दी अर्थ

श्वश्रूश्वशुरयोरग्रे वधू: प्रेष्यानशासत प्रयत्नेनापि चारक्षच्चित्तं पुत्रस्य वै पिता

English

Through killing, binding and opposition they make them work day and night; and you yourself know the pain of killing and beating.

अध्याय 12

श्लोक 254.40

पञ्चेन्द्रियेषु भूतेषु सर्वं वसति दैवतम आदित्यश चन्द्रमा वायुर बरह्मा पराणः करतुर यमः

pañcendriyeṣu bhūteṣu sarvaṃ vasati daivatama ādityaśa candramā vāyura barahmā parāṇaḥ karatura yamaḥ

हिन्दी अर्थ

तेष्वेवमादीनाचारानाचरत्सु विपर्यये तन्‍्मां स्वयमनुप्राप्तामभिनन्द शचीपते

English

In five-sensed beings all the deity dwells: the sun, moon, wind, Brahma, breath, Kratu and Yama.

अध्याय 12

श्लोक 254.41

तानि जीवानि विक्रीय का मृतेषु विचारणा का तैले का घृते बरह्मन मधुन्य अप्स्व औषधेषु वा

tāni jīvāni vikrīya kā mṛteṣu vicāraṇā kā taile kā ghṛte barahmana madhunya apsva auṣadheṣu vā

हिन्दी अर्थ

यत्राहं तत्र मत्कान्ता मद्विशिष्टा मदर्पणा:

English

Selling those living ones, what reflection is there on the dead? What about oil, ghee, honey, water or herbs, brahmana?

अध्याय 12

श्लोक 254.42

अदंश मशके देशे सुखं संवर्थितान पशून तांश च मातुः परियाञ जानन्न आक्रम्य बहुधा नराः बहु दंश कुशान देशान नयन्ति बहु कर्दमान

adaṃśa maśake deśe sukhaṃ saṃvarthitāna paśūna tāṃśa ca mātuḥ pariyāña jānanna ākramya bahudhā narāḥ bahu daṃśa kuśāna deśāna nayanti bahu kardamāna

हिन्दी अर्थ

आशा श्रद्धा धृति: शान्तिर्विजिति: संनति: क्षमा ताश्चाहं चासुरांस्त्यक्त्वा युष्मद्धिषयमागता:

English

Knowing the animals raised happily in a land without gnats and mosquitoes and dear to their mothers, men attack them in many ways and take them to lands with many gnats, grass and mud.

अध्याय 12

श्लोक 254.43

वाहसंपीडिता धुर्याः सीदन्त्य अविधिनापरे न मन्ये भरूण हत्यापि विशिष्टा तेन कर्मणा

vāhasaṃpīḍitā dhuryāḥ sīdantya avidhināpare na manye bharūṇa hatyāpi viśiṣṭā tena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

इत्युक्तवचनां देवीं प्रीत्यर्थ च ननन्दतु:

English

The draught animals, crushed by carrying, sink improperly; I do not think even the killing of a foetus is greater than that deed.

अध्याय 12

श्लोक 254.44

कृषिं साध्व इति मन्यन्ते सा च वृत्तिः सुदारुणा भूमिं भूमिशयांश चैव हन्ति काष्ठम अयॊमुखम तथैवानदुहॊ युक्तान समवेक्षस्व जाजले

kṛṣiṃ sādhva iti manyante sā ca vṛttiḥ sudāruṇā bhūmiṃ bhūmiśayāṃśa caiva hanti kāṣṭhama ayòmukhama tathaivānaduhò yuktāna samavekṣasva jājale

हिन्दी अर्थ

शुचौ वाभ्यर्थिते देशे त्रिदशा: प्रायश: स्थिता: लक्ष्मीसहितमासीनं मघवन्तं दिदृक्षव:

English

They think farming good, but that livelihood is very dreadful; it kills the earth and creatures that lie in the earth, with iron-tipped wood; look likewise at the yoked oxen, Jajali.

अध्याय 12

श्लोक 254.45

अघ्न्या इति गवां नाम क एनान हन्तुम अर्हति महच चकाराकुशलं पृषध्रॊ गालभन्न इव

aghnyā iti gavāṃ nāma ka enāna hantuma arhati mahaca cakārākuśalaṃ pṛṣadhrò gālabhanna iva

हिन्दी अर्थ

देवताओंसे सत्कृत हो उनकी सभामें गये

English

"Not to be killed" is the name of cows; who deserves to kill them? Prishadhra did a great evil, like one killing a cow.

अध्याय 12

श्लोक 254.46

ऋषयॊ यतयॊ हय एतन नहुषे परत्यवेदयन गां मातरं चाप्य अवधीर वृषभं च परजापतिम अकार्यं नहुषाकार्षीर लप्स्यामस तवत्कृते भयम

ṛṣayò yatayò haya etana nahuṣe paratyavedayana gāṃ mātaraṃ cāpya avadhīra vṛṣabhaṃ ca parajāpatima akāryaṃ nahuṣākārṣīra lapsyāmasa tavatkṛte bhayama

हिन्दी अर्थ

शिवेन तत्रागमनं महर्षिभि: स्वच्छ एवं प्रकाशित दिखायी देने लगीं

English

The sages and ascetics reported this to Nahusha: "You killed a cow, the mother, and a bull, Prajapati; you did what should not be done, Nahusha; we shall fear because of you."

अध्याय 12

श्लोक 254.47

शतं चैकं च रॊगाणां सर्वभूतेष्व अपातयन ऋषयस तु महाभागाः परजास्व एव हि जाजले भरूणहं नहुषं तव आहुर न ते हॊष्यामहे हविः

śataṃ caikaṃ ca rògāṇāṃ sarvabhūteṣva apātayana ṛṣayasa tu mahābhāgāḥ parajāsva eva hi jājale bharūṇahaṃ nahuṣaṃ tava āhura na te hòṣyāmahe haviḥ

हिन्दी अर्थ

समृद्धिमन्त: सुमनस्विनो5भवन्

English

They let fall a hundred and one diseases on all beings; the greatly fortunate sages said of Nahusha, among the subjects, Jajali, "He is a killer of a foetus; we shall not offer you oblations."

अध्याय 12

श्लोक 254.48

इत्य उक्त्वा ते महात्मानः सर्वे तत्त्वार्थ दर्शिनः ऋषयॊ यतयः शान्तास तरसा परत्यवेदयन

itya uktvā te mahātmānaḥ sarve tattvārtha darśinaḥ ṛṣayò yatayaḥ śāntāsa tarasā paratyavedayana

हिन्दी अर्थ

न दारुणा वाग् विचचार कस्यचित् वचन नहीं निकलता था

English

Having said so, all those great-souled sages, seers of the truth, ascetics, calm, reported it with force.

अध्याय 12

श्लोक 254.49

ईदृशान अशिवान घॊरान आचारान इह जाजले केवलाचरितत्वात तु निपुनान नावबुध्यसे

īdṛśāna aśivāna ghòrāna ācārāna iha jājale kevalācaritatvāta tu nipunāna nāvabudhyase

हिन्दी अर्थ

समृद्धकामा: श्रियमाप्नुवन्ति ते

English

Such inauspicious dreadful conducts here, Jajali, you do not understand skilfully, because of mere following.

अध्याय 12

श्लोक 254.50

कारणाद धर्मम अन्विच्छेन न लॊकचरितं चरेत यॊ हन्याद यश च मां सतौति तत्रापि शृणु जाजले

kāraṇāda dharmama anvicchena na lòkacaritaṃ careta yò hanyāda yaśa ca māṃ satauti tatrāpi śṛṇu jājale

हिन्दी अर्थ

प्राप्रोति ब्रह्मण: स्थान यत्परं प्रकृतेर्ध्ुवम्

English

One should seek dharma from reason, and not follow the world's conduct; whether one who kills me or one who praises me, hear about that too, Jajali.

अध्याय 12

श्लोक 254.51

समौ ताव अपि मे सयातां न हि मे सतः परियाप्रिये एतद ईदृशकं धर्मं परशंसन्ति मनीषिणः

samau tāva api me sayātāṃ na hi me sataḥ pariyāpriye etada īdṛśakaṃ dharmaṃ paraśaṃsanti manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्नोति ब्रह्मण: स्थान तत्परं प्रकृतेर्ध्ुवम् अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमसितो देवलोडब्रवीत्

English

Both would be equal to me, for the dear and undear are not mine; the wise praise dharma of such a kind.

अध्याय 12

श्लोक 254.52

उपपत्त्या हि संपन्नॊ यतिभिश चैव सेव्यते सततं धर्मशीलैश च नैपुण्येनॊपलक्षितः

upapattyā hi saṃpannò yatibhiśa caiva sevyate satataṃ dharmaśīlaiśa ca naipuṇyenòpalakṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

जैगीषव्य मुनिसे असित-देवलने इस प्रकार पूछा

English

It is endowed with reasoning and practised by ascetics; it is ever served by those of dharmic character and is marked by skill."

अध्याय 12

श्लोक 255.1

[जाजलि] यथा परवर्तितॊ धर्मस तुलां धारयता तवया सवर्गद्वारं च वृत्तिं च भूतानाम अवरॊत्स्यते

[jājali] yathā paravartitò dharmasa tulāṃ dhārayatā tavayā savargadvāraṃ ca vṛttiṃ ca bhūtānāma avaròtsyate

हिन्दी अर्थ

भी वे बदलेमें मारना नहीं चाहते हैं न चातीतानि शोचन्ति न चैव प्रतिजानते

English

such a mansion. Agnidhras are those priests that have charge of the celestial fires.

अध्याय 12

श्लोक 255.2

कृष्या हय अन्नं परभवति ततस तवम अपि जीवसि पशुभिश चौषधीभिश च मर्त्या जीवन्ति वानिज

kṛṣyā haya annaṃ parabhavati tatasa tavama api jīvasi paśubhiśa cauṣadhībhiśa ca martyā jīvanti vānija

हिन्दी अर्थ

ले। फिर वह प्रकृतिसे परे अविनाशी ब्रह्मपदको प्राप्त हो जाता है

English

[Jajali said:] "From farming food comes, and you too live by it; mortals live by cattle and herbs; and trade.

अध्याय 12

श्लोक 255.3

यतॊ यज्ञः परभवति नास्तिक्यम अपि जल्पसि न हि वर्तेद अयं लॊकॊ वार्ताम उत्सृज्य केवलम

yatò yajñaḥ parabhavati nāstikyama api jalpasi na hi varteda ayaṃ lòkò vārtāma utsṛjya kevalama

हिन्दी अर्थ

सुवाक्य श्चाप्यनीर्ष्यश्व॒ तस्मात् सर्वत्र पूजित: उत्तम वचन बोलनेवाले तथा ईष्यसे रहित हैं; इसीलिये उनकी सर्वत्र पूजा हुई है

English

From which sacrifice arises; you also babble of unbelief; for this world would not go on if it gave up livelihood entirely."

अध्याय 12

श्लोक 255.4

[तुला] वक्ष्यामि जाजले वृत्तिं नास्मि बराह्मण नास्तिकः न च यज्ञं विनिन्दामि यज्ञवित तु सुदुर्लभः

[tulā] vakṣyāmi jājale vṛttiṃ nāsmi barāhmaṇa nāstikaḥ na ca yajñaṃ vinindāmi yajñavita tu sudurlabhaḥ

हिन्दी अर्थ

और परम प्रिय आत्मतत्त्वके ज्ञाता हैं; फिर कौन उन्हें अपना प्रिय नहीं बनायेगा?

English

[Tuladhara said:] "I shall tell you my livelihood, Jajali; I am not a brahmana, nor an unbeliever; I do not blame sacrifice, but a knower of sacrifice is very hard to find.

अध्याय 12

श्लोक 255.5

नमॊ बराह्मण यज्ञाय ये च यज्ञविदॊ जनाः सवयज्ञं बराह्मणा हित्वा कषात्रं यज्ञम इहास्थिताः

namò barāhmaṇa yajñāya ye ca yajñavidò janāḥ savayajñaṃ barāhmaṇā hitvā kaṣātraṃ yajñama ihāsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

यही बात आपसे पूछता हूँ। आप मुझे बताइये भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे बुद्धिरुत्तमा

English

Honour to the brahmana's sacrifice, and to those who know sacrifice; leaving their own sacrifice, brahmanas here have taken the kshatriya's sacrifice.

अध्याय 12

श्लोक 255.6

लुब्धैर वित्तपरैर बरह्मन नास्तिकैः संप्रवर्तितम वेदवादान अविज्ञाय सत्याभासम इवानृतम

lubdhaira vittaparaira barahmana nāstikaiḥ saṃpravartitama vedavādāna avijñāya satyābhāsama ivānṛtama

हिन्दी अर्थ

सुनकर मुझे उत्तम बुद्धि प्राप्त हुई थी

English

By the greedy, wealth-intent unbelievers, brahmana, it was introduced, not understanding the Vedic words, like falsehood that looks like truth.

अध्याय 12

श्लोक 255.7

इदं देयम इदं देयम इति नान्तं चिकीर्षति अतः सतैन्यं परभवति विकर्माणि च जाजले तद एव सुकृतं हव्यं येन तुष्यन्ति देवताः

idaṃ deyama idaṃ deyama iti nāntaṃ cikīrṣati ataḥ satainyaṃ parabhavati vikarmāṇi ca jājale tada eva sukṛtaṃ havyaṃ yena tuṣyanti devatāḥ

हिन्दी अर्थ

ततो भूयस्तु पृच्छामि तद् भवान् वक्तुमरहति आप इस विषयका वर्णन करनेकी कृपा करें

English

"This is to be given, this is to be given": it has no end; hence theft arises and wrong deeds, Jajali. That alone is a good offering with which the gods are pleased.

अध्याय 12

श्लोक 255.8

नमः कारेण हविषा सवाध्यायैर औषधैस तथा पूजा सयाद देवतानां हि यथाशास्त्रनिदर्शनम

namaḥ kāreṇa haviṣā savādhyāyaira auṣadhaisa tathā pūjā sayāda devatānāṃ hi yathāśāstranidarśanama

हिन्दी अर्थ

उपदेश दिया था, वही प्राचीन इतिहास मैं दुहराऊँगा

English

Honour of the gods is with salutation, oblation, study and herbs, as the shastra shows.

अध्याय 12

श्लोक 255.9

इष्टापूर्ताद असाधूनां विषमा जायते परजा लुब्धेभ्यॊ जायते लुब्धः समेभ्यॊ जायते समः

iṣṭāpūrtāda asādhūnāṃ viṣamā jāyate parajā lubdhebhyò jāyate lubdhaḥ samebhyò jāyate samaḥ

हिन्दी अर्थ

पप्रच्छ संदेहमिमं छिन्नधर्मार्थसंशयम् ब्राह्मणस्य च यत् कृत्यं तद् भवान् वक्तुमरहति

English

From sacrifice and gifts of the wicked, subjects of uneven kind are born; from the greedy a greedy one is born, from the even, an even one.

अध्याय 12

श्लोक 255.10

यजमानॊ यथात्मानम ऋत्विजश च तथा परजाः यज्ञात परजा परभवति नभसॊ ऽमभ इवामलम

yajamānò yathātmānama ṛtvijaśa ca tathā parajāḥ yajñāta parajā parabhavati nabhasò 'mabha ivāmalama

हिन्दी अर्थ

यथोपपपत्ति कुर्वन्ति शक्तिमन्त: कृतव्रता:

English

As the sacrificer is himself, so are the priests and the subjects; from sacrifice come subjects, like pure water from the sky.

अध्याय 12

श्लोक 255.11

अग्नौ परास्ताहुतिर बरह्मन्न आदित्यम उपतिष्ठति आदित्याज जायते वृष्टिर वृष्टेर अन्नं ततः परजाः

agnau parāstāhutira barahmanna ādityama upatiṣṭhati ādityāja jāyate vṛṣṭira vṛṣṭera annaṃ tataḥ parajāḥ

हिन्दी अर्थ

मनसा कर्मणा वाचा नापराध्यन्ति करहिचित् न च जातूपतप्यन्ते धीरा: परसमृद्धिभि:

English

An offering thrown in the fire, brahmana, reaches the sun; from the sun rain is born; from rain food, then the subjects.

अध्याय 12

श्लोक 255.12

तस्मात सवनुष्ठितात पूर्वे सर्वान कामांश च लेभिरे अकृष्टपच्या पृथिविय आशिर्भिर वीरुधॊ भवन न ते यज्ञेष्व आत्मसु वा फलं पश्यन्ति किं चन

tasmāta savanuṣṭhitāta pūrve sarvāna kāmāṃśa ca lebhire akṛṣṭapacyā pṛthiviya āśirbhira vīrudhò bhavana na te yajñeṣva ātmasu vā phalaṃ paśyanti kiṃ cana

हिन्दी अर्थ

पुरुष दूसरोंकी समृद्धियोंसे कभी मन-ही-मन जलते नहीं हैं

English

Therefore from what the earlier ones rightly practised they obtained all desires; the earth gave without ploughing, plants grew by blessings. They see no fruit in sacrifices or in themselves.

अध्याय 12

श्लोक 255.13

शङ्कमानाः फलं यज्ञे ये यजेरन कथं चन जायन्ते ऽसाधवॊ धूर्ता लुब्धा वित्तप्रयॊजनाः

śaṅkamānāḥ phalaṃ yajñe ye yajerana kathaṃ cana jāyante 'sādhavò dhūrtā lubdhā vittaprayòjanāḥ

हिन्दी अर्थ

न च निन्दाप्रशंसाभ्यां विक्रियन्ते कदाचन न क्रुद्धयन्ति न हृष्यन्ति नापराध्यन्ति करह्िचित्

English

Those who in any way sacrifice with doubt about the fruit in sacrifice are born wicked, rogues, greedy, with wealth as their aim.

अध्याय 12

श्लोक 255.14

स सम पापकृतां लॊकान गच्छेद अशुभ कर्मणा परमानम अप्रमानेन यः कुर्याद अशुभं नरः पापात्मा सॊ ऽकृतप्रज्ञः सदैवेह दविजॊत्तम

sa sama pāpakṛtāṃ lòkāna gaccheda aśubha karmaṇā paramānama apramānena yaḥ kuryāda aśubhaṃ naraḥ pāpātmā sò 'kṛtaprajñaḥ sadaiveha davijòttama

हिन्दी अर्थ

न येषां बान्धवा: सन्ति ये चान्येषां न बान्धवा:

English

He who does inauspicious deeds goes to the worlds of sinners; he who does evil with the authority of the non-authority is sinful, of untrained wisdom, always here, best of the twice-born.

अध्याय 12

श्लोक 255.15

कर्तव्यम इति कर्तव्यं वेत्ति यॊ बराह्मणॊभयम बरह्मैव वर्तते लॊके नैति कर्तव्यतां पुनः

kartavyama iti kartavyaṃ vetti yò barāhmaṇòbhayama barahmaiva vartate lòke naiti kartavyatāṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

ये हातो विच्युता मार्गात् ते हृष्यन्त्युद्धिजन्ति च जाते हैं, उन्हें ही हर्ष-उद्वेग आदि प्राप्त होते हैं

English

The brahmana who knows "this is to be done" as to be done, in both ways, lives in Brahman alone in the world and does not return to what is to be done.

अध्याय 12

श्लोक 255.16

विगुणं च पुनः कर्म जयाय इत्य अनुशुश्रुम सर्वभूतॊपघातश च फलभावे च संयमः

viguṇaṃ ca punaḥ karma jayāya itya anuśuśruma sarvabhūtòpaghātaśa ca phalabhāve ca saṃyamaḥ

हिन्दी अर्थ

निन्द्यमान: प्रशस्तो वा हृष्ये5हं केन हेतुना

English

We have heard that an act with defect is better still; yet harm to all beings and restraint when there is fruit.

अध्याय 12

श्लोक 255.17

सत्ययज्ञा दमयज्ञा अलुब्धाश चात्मतृप्तयः उत्पन्न तयागिनः सर्वे जना आसन्न मत्सराः

satyayajñā damayajñā alubdhāśa cātmatṛptayaḥ utpanna tayāginaḥ sarve janā āsanna matsarāḥ

हिन्दी अर्थ

न मे निन्दाप्रशंसाभ्यां हासवृद्धी भविष्यत: लाभ उठा लें। उस निन्दा और प्रशंसासे न मेरी कोई हानि होगी, न लाभ

English

Those whose sacrifices were truth, whose sacrifices were self-control, ungreedy, satisfied in the self, all abandoning what had arisen, were without envy.

अध्याय 12

श्लोक 255.18

कषेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञाः सवयज्ञपरिनिष्ठिताः बराह्मं वेदम अधीयन्तस तॊषयन्त्य अमरान अपि

kaṣetrakṣetrajñatattvajñāḥ savayajñapariniṣṭhitāḥ barāhmaṃ vedama adhīyantasa tòṣayantya amarāna api

हिन्दी अर्थ

विषस्येवोद्धिजेन्नित्यं सम्मानस्य विचक्षण:

English

Knowing the truth of field and the knower of field, devoted to their own sacrifice, reading the Brahmic Veda, they satisfy even the immortals.

अध्याय 12

श्लोक 255.19

अखिलं दैवतं सर्वं बरह्म बराह्मण संश्रितम तृप्यन्ति तृप्यतॊ देवास तृप्तास तृप्तस्य जाजले

akhilaṃ daivataṃ sarvaṃ barahma barāhmaṇa saṃśritama tṛpyanti tṛpyatò devāsa tṛptāsa tṛptasya jājale

हिन्दी अर्थ

एतद् व्रतं समाश्रित्य सुखमेधन्ति ते जना: प्राप्नोति ब्रह्मण: स्थान यत्परं प्रकृतेर्धुवम्

English

All deity, everything, Brahman rests in the brahmana; when he is satisfied the gods are satisfied, satisfied in him who is satisfied, Jajali.

अध्याय 12

श्लोक 255.20

यथा सर्वरसैस तृप्तॊ नाभिनन्दन्ति किं चन तथा परज्ञान तृप्तस्त्य नित्यं तृप्तिः सुखॊदया

yathā sarvarasaisa tṛptò nābhinandanti kiṃ cana tathā parajñāna tṛptastya nityaṃ tṛptiḥ sukhòdayā

हिन्दी अर्थ

गन्धर्व, न पिशाच कर पाते हैं और न राक्षस ही गुणै: सर्वैरुपेतश्न॒ को न्वस्ति भुवि मानव:

English

As one satisfied by all tastes does not delight in anything, so one satisfied by wisdom is ever satisfied, with satisfaction giving rise to happiness.

अध्याय 12

श्लोक 255.21

धर्मारामा धर्मसुखाः कृत्स्नव्यवसितास तथा अस्ति नस तत्त्वतॊ भूय इति परज्ञा गवेषिणः

dharmārāmā dharmasukhāḥ kṛtsnavyavasitāsa tathā asti nasa tattvatò bhūya iti parajñā gaveṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उग्रसेनस्य संवादं नारदे केशवस्य च

English

Delighting in dharma, happy in dharma, wholly resolved, seeking wisdom: "There is more in truth for us."

अध्याय 12

श्लोक 255.22

जञानविज्ञानिनः के चित परं पारं तितीर्षवः अतीव तत सदा पुण्यं पुण्याभिजन संहितम

jañānavijñāninaḥ ke cita paraṃ pāraṃ titīrṣavaḥ atīva tata sadā puṇyaṃ puṇyābhijana saṃhitama

हिन्दी अर्थ

संवाद सुनाता हूँ, जो नारदजीके विषयमें हुआ था मन्ये स गुणसम्पन्नो ब्रूहि तन्मम पृच्छत:

English

Some knowers of knowledge, wishing to cross to the far shore, are ever exceedingly holy, of holy birth and joined with it,

अध्याय 12

श्लोक 255.23

यत्र गत्वा न शॊचन्ति न चयवन्ति वयथन्ति च ते तु तद बरह्मणः सथानं पराप्नुवन्तीह सात्त्विकाः

yatra gatvā na śòcanti na cayavanti vayathanti ca te tu tada barahmaṇaḥ sathānaṃ parāpnuvantīha sāttvikāḥ

हिन्दी अर्थ

नारदस्य गुणान् साधून् संक्षेपेण नराधिप

English

to which having gone they do not grieve, nor fall nor suffer; those good-natured ones reach that seat of Brahma here.

अध्याय 12

श्लोक 255.24

नैव ते सवर्गम इच्छन्ति न यजन्ति यशॊ धनैः सतां वर्त्मानुवर्तन्ते यथाबलम अहिंसया

naiva te savargama icchanti na yajanti yaśò dhanaiḥ satāṃ vartmānuvartante yathābalama ahiṃsayā

हिन्दी अर्थ

अभिन्नश्रुतचारित्रस्तस्मात् सर्वत्र पूजित: करनेवाला है। उसके न होनेसे ही नारदजीकी सर्वत्र पूजा (प्रतिष्ठा) होती है

English

They do not wish for heaven, nor sacrifice for fame and wealth; they follow the path of the good with non-violence as they are able.

अध्याय 12

श्लोक 255.25

वनस्पतीन ओषधीश च फलमूलं च ते विदुः न चैतान ऋत्विजॊ लुब्धा याजयन्ति धनार्थिनः

vanaspatīna oṣadhīśa ca phalamūlaṃ ca te viduḥ na caitāna ṛtvijò lubdhā yājayanti dhanārthinaḥ

हिन्दी अर्थ

अदीर्घसूत्र: शूरश्न॒ तस्मात् सर्वत्र पूजित:

English

They know plants and herbs, fruits and roots; but greedy priests, seeking wealth, do not sacrifice with these.

अध्याय 12

श्लोक 255.26

सवम एव चार्थं कुर्वाणा यज्ञं चक्रुः पुनर दविजाः परिनिष्ठित कर्माणः परजानुग्रह काम्यया

savama eva cārthaṃ kurvāṇā yajñaṃ cakruḥ punara davijāḥ pariniṣṭhita karmāṇaḥ parajānugraha kāmyayā

हिन्दी अर्थ

कामतो यदि वा लोभात् तस्मात् सर्वत्र पूजित: अपनी बात पलटी नहीं जाती; इसीलिये उनका सर्वत्र सम्मान होता है

English

Doing their own work, the twice-born again made sacrifice, their work complete, wishing to favour the subjects.

अध्याय 12

श्लोक 255.27

परापयेयुः परजाः सवर्गं सवधर्मचरणेन वै इति मे वर्तते बुद्धिः समा सर्वत्र जाजले

parāpayeyuḥ parajāḥ savargaṃ savadharmacaraṇena vai iti me vartate buddhiḥ samā sarvatra jājale

हिन्दी अर्थ

ऋजुश्न सत्यवादी च तस्मात् सर्वत्र पूजित:

English

"The subjects would reach heaven by practising their own dharma": this is my view, equal everywhere, Jajali.

अध्याय 12

श्लोक 255.28

परयुञ्जते यानि यज्ञे सदा पराज्ञा दविजर्षभ तेन ते देव यानेन पथा यान्ति महामुने

parayuñjate yāni yajñe sadā parājñā davijarṣabha tena te deva yānena pathā yānti mahāmune

हिन्दी अर्थ

सत्यवादी हैं। इसीलिये वे सर्वत्र पूजे जाते हैं जन्मना तपसा वृद्धस्तस्मात् सर्वत्र पूजित:

English

What the wise ever use in sacrifice, best of the twice-born, by that they go by the path of the gods, great sage.

अध्याय 12

श्लोक 255.29

आवृत्तिस तत्र चैकस्य नास्त्य आवृत्तिर मनीसिनाम उभौ तौ देव यानेन गच्छतॊ जाजले पथा

āvṛttisa tatra caikasya nāstya āvṛttira manīsināma ubhau tau deva yānena gacchatò jājale pathā

हिन्दी अर्थ

इसीलिये उनकी सर्वत्र पूजा होती है

English

There, for one there is return; for the wise there is none; both go by the path of the gods, Jajali.

अध्याय 12

श्लोक 255.30

सवयं चैषाम अनदुहॊ युज्यन्ति च वहन्ति च सवयम उस्राश च दुह्यन्ते मनःसंकल्पसिद्धिभिः

savayaṃ caiṣāma anaduhò yujyanti ca vahanti ca savayama usrāśa ca duhyante manaḥsaṃkalpasiddhibhiḥ

हिन्दी अर्थ

न प्रीयते परानर्थस्तस्मात् सर्वत्र पूजित:

English

The oxen of theirs are yoked and draw of themselves, and the cows are milked of themselves, by success of mental intention.

अध्याय 12

श्लोक 255.31

सवयं यूपान उपादाय यजन्ते सवाप्तदक्षिणैः यस तथा भावितात्मा सयात स गाम आलब्धुम अर्हति

savayaṃ yūpāna upādāya yajante savāptadakṣiṇaiḥ yasa tathā bhāvitātmā sayāta sa gāma ālabdhuma arhati

हिन्दी अर्थ

तितिक्षुरनवज्ञाता तस्मात् सर्वत्र पूजित: किसीकी अवज्ञा नहीं करते हैं; इसीलिये उनकी सर्वत्र पूजा होती है

English

They themselves take up the sacrificial posts and sacrifice with fees they have obtained; one whose self is so formed deserves to take up a cow.

अध्याय 12

श्लोक 255.32

ओषधीभिस तथा बरह्मन यजेरंस ते न तादृशः बुद्धित्यागं पुरस्कृत्य तादृशं परब्रवीमि ते

oṣadhībhisa tathā barahmana yajeraṃsa te na tādṛśaḥ buddhityāgaṃ puraskṛtya tādṛśaṃ parabravīmi te

हिन्दी अर्थ

मनोनुकूलवादी च तस्मात् सर्वत्र पूजित:

English

Brahmana, they would sacrifice with herbs; not such as they; putting forward the giving up of intellect, I tell you of such.

अध्याय 12

श्लोक 255.33

निराशिषम अनारम्भं निर्नमस्कारम अस्तुतिम अक्षीणं कषीणकर्माणं तं देवा बराह्मणं विदुः

nirāśiṣama anārambhaṃ nirnamaskārama astutima akṣīṇaṃ kaṣīṇakarmāṇaṃ taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

ही है। वे मनके अनुकूल बोलते हैं, इसलिये सर्वत्र उनका आदर होता है अदीनोडक्रोधनोलुब्धस्तस्मात् सर्वत्र पूजित:

English

Without hope, without undertaking, without salutation or praise, with deeds spent and unspent: the gods know him as a brahmana.

अध्याय 12

श्लोक 255.34

नाश्रावयन न च यजन न ददद बराह्मणेषु च गराम्यां वृत्तिं लिप्समानः कां गतिं याति जाजले इदं तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञम अवाप्नुयात

nāśrāvayana na ca yajana na dadada barāhmaṇeṣu ca garāmyāṃ vṛttiṃ lipsamānaḥ kāṃ gatiṃ yāti jājale idaṃ tu daivataṃ kṛtvā yathā yajñama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

लोभ आदि दोषणसे वे सर्वथा रहित हैं; इसीलिये उनका सर्वत्र सम्मान होता है

English

Not reciting, not sacrificing, not giving to brahmanas, wishing a village livelihood: what goal does he reach, Jajali? Making this a deity, one may gain sacrifice."

अध्याय 12

श्लोक 255.35

[जा] न वै मुनीनां शृणुमः सम तत्त्वं; पृच्छामि तवा वानिज कस्तम एतत पूर्वे पूर्वे चास्य नावेक्षमाणा; नातः परं तम ऋषयः सथापयन्ति

[jā] na vai munīnāṃ śṛṇumaḥ sama tattvaṃ; pṛcchāmi tavā vānija kastama etata pūrve pūrve cāsya nāvekṣamāṇā; nātaḥ paraṃ tama ṛṣayaḥ sathāpayanti

हिन्दी अर्थ

वीतसम्मोहदोषश्न तस्मात् सर्वत्र पूजित: अदीर्घसंशयो वाग्मी तस्मात् सर्वत्र पूजित:

English

[Jajali said:] "We do not hear the truth of the sages; I ask you, trader, who is he? Those before did not look to this; beyond this the sages do not establish him.

अध्याय 12

श्लोक 255.36

अस्मिन्न एवात्म तीर्थे न पशवः पराप्नुयुः सुखम अथ सवकर्मणा केन वाजिन पराप्नुयात सुखम शंस मे तन महाप्राज्ञ भृशं वै शरद्दधामि ते

asminna evātma tīrthe na paśavaḥ parāpnuyuḥ sukhama atha savakarmaṇā kena vājina parāpnuyāta sukhama śaṃsa me tana mahāprājña bhṛśaṃ vai śaraddadhāmi te

हिन्दी अर्थ

उनकी सर्वत्र पूजा होती है

English

In this very holy place of the self animals could not gain happiness; then by what action of his own may one gain happiness? Tell me that, greatly wise one; I have great faith in you."

अध्याय 12

श्लोक 255.37

[तुला] उत यज्ञा उतायज्ञा मखं नार्हन्ति ते कव चित आज्येन पयसा दध्ना पूर्णाहुत्या विशेषतः वालैः शृङ्गेन पादेन संभवत्य एव गौर्मखम

[tulā] uta yajñā utāyajñā makhaṃ nārhanti te kava cita ājyena payasā dadhnā pūrṇāhutyā viśeṣataḥ vālaiḥ śṛṅgena pādena saṃbhavatya eva gaurmakhama

हिन्दी अर्थ

अर्नीर्ष्मुदुसंवादस्तस्मात् सर्वत्र पूजित: संसर्गविद्याकुशलस्तस्मात् सर्वत्र पूजित:

English

[Tuladhara said:] "Sacrifices and non-sacrifices do not deserve the rite anywhere; with ghee, milk, curds and with a full oblation especially; with hair, horn and foot the cow becomes the rite.

अध्याय 12

श्लोक 255.38

पत्नीं चानेन विधिना परकरॊति नियॊजयन पुरॊदाशॊ हि सर्वेषां पशूनां मेध्य उच्यते

patnīṃ cānena vidhinā parakaròti niyòjayana puròdāśò hi sarveṣāṃ paśūnāṃ medhya ucyate

हिन्दी अर्थ

इसीलिये वे सर्वत्र पूजित होते हैं

English

By this rule one accomplishes it, engaging the wife; the sacrificial cake of all animals is called pure.

अध्याय 12

श्लोक 255.39

सर्वा नद्यः सरस्वत्यः सर्वे पुण्याः शिलॊच्चयाः जाजले तीर्थम आत्मैव मा सम देशातिथिर भव

sarvā nadyaḥ sarasvatyaḥ sarve puṇyāḥ śilòccayāḥ jājale tīrthama ātmaiva mā sama deśātithira bhava

हिन्दी अर्थ

नित्ययुक्तो5प्रमत्तश्न तस्मात् सर्वत्र पूजित: कालज्ञं च प्रियज्ञं च क: प्रियं न करिष्यति

English

All rivers are Sarasvatis, all rocky heights are holy, Jajali; the self alone is the holy place; do not be a guest of places.

अध्याय 12

श्लोक 255.40

एतान ईदृशकान धर्मान आचरन्न इह जाजले कारणैर धर्मम अन्विच्छन्न न लॊकान आप्नुते शुभान

etāna īdṛśakāna dharmāna ācaranna iha jājale kāraṇaira dharmama anvicchanna na lòkāna āpnute śubhāna

हिन्दी अर्थ

युगोंमें मनुष्योंकी कितनी आयु होती है? सर्गश्न निधनं चैव कुत एतत् प्रवर्तते

English

Practising such dharmas here, Jajali, seeking dharma by reasons, one does not gain good worlds."

अध्याय 12

श्लोक 255.41

[भी] एतान ईदृशकान धर्मांस तुलाधारः परशंसति उपपत्त्या हि संपन्नान नित्यं सद भिर निषेवितान

[bhī] etāna īdṛśakāna dharmāṃsa tulādhāraḥ paraśaṃsati upapattyā hi saṃpannāna nityaṃ sada bhira niṣevitāna

हिन्दी अर्थ

एतदू भवन्तं पृच्छामि तद् भवानू प्रब्रवीतु मे

English

[Bhishma said:] "Tuladhara praises these and such dharmas, ever practised by the good and endowed with reasoning."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।