Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 130/172 · श्लोक 285.1–286.41

पूर्ण अध्याय पाठ80 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 285.1

[जनक] वर्णॊ विशेषवर्णानां महर्षे केन जायते एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं तद बरूहि वदतां वर

[janaka] varṇò viśeṣavarṇānāṃ maharṣe kena jāyate etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ tada barūhi vadatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

तृष्णाक्षयसुखस्यैते नाहत: षोडशीं कलाम् तथैव तृष्णा वित्तेन वर्धमानेन वर्धते

English

" Yudhishthira said, 'Tell me, O grandsire, if gifts, sacrifices, penances, and dutiful services returned to preceptors, are productive of wisdom and high felicity.'

अध्याय 12

श्लोक 285.2

यद एतज जायते ऽपत्यं स एवायम इति शरुतिः कथं बराह्मणतॊ जातॊ विशेषग्रहणं गतः

yada etaja jāyate 'patyaṃ sa evāyama iti śarutiḥ kathaṃ barāhmaṇatò jātò viśeṣagrahaṇaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्र मोक्षधर्मके ज्ञानमें कुशल था; अत: उसने अपने पितासे पूछा

English

[Janaka said:] "The scripture says, 'what is born as offspring is the same one'; how then, born of a brahmana, is a distinction taken up?"

अध्याय 12

श्लोक 285.3

[पराषर] एवम एतन महाराज येन जातः स एव सः तपसस तव अपकर्षेण जातिग्रहणतां गतः

[parāṣara] evama etana mahārāja yena jātaḥ sa eva saḥ tapasasa tava apakarṣeṇa jātigrahaṇatāṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

मोहेन हि समाविष्ट: पुत्रदारार्थमुद्यतः त॑ पुत्रपशुसम्पन्नं व्यासक्तमनसं नरम्

English

[Parashara said:] "So it is, great king; who begets is that very one; but by the lowering of austerity he is counted by birth.

अध्याय 12

श्लोक 285.4

सुक्षेत्राच च सुबीजाच च पुण्यॊ भवति संभवः अतॊ ऽनयतरतॊ हीनाद अवरॊ नाम जायते

sukṣetrāca ca subījāca ca puṇyò bhavati saṃbhavaḥ atò 'nayataratò hīnāda avarò nāma jāyate

हिन्दी अर्थ

पशुयज्ञै: कथं हिंस्नैमादृशो यछ्टमहति

English

From good field and good seed the origin is holy; from deficiency in either, a lower one is born.

अध्याय 12

श्लोक 285.5

वक्राद भुजाभ्याम ऊरुभ्यां पद्भ्यां चैवाथ जज्ञिरे सृजतः परजापतेर लॊकान इति धर्मविदॊ विदुः

vakrāda bhujābhyāma ūrubhyāṃ padbhyāṃ caivātha jajñire sṛjataḥ parajāpatera lòkāna iti dharmavidò viduḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मन्येवात्मना जात आत्मनिष्ठो5प्रज: पित: यस्य वाड्मनसी स्यातां सम्यक् प्रणिहिते सदा

English

From the mouth, the arms, the thighs and the feet they were born, as Prajapati created the worlds: so the knowers of dharma know.

अध्याय 12

श्लोक 285.6

मुखजा बराह्मणास तात बाहुजाः कषत्रबन्धवः ऊरुजा धनिनॊ राजन पादजाः परिचारकाः

mukhajā barāhmaṇāsa tāta bāhujāḥ kaṣatrabandhavaḥ ūrujā dhaninò rājana pādajāḥ paricārakāḥ

हिन्दी अर्थ

तीनोंका समावेश है, वह उनके द्वारा सब कुछ पा लेता है

English

From the mouth, dear, the brahmanas; from the arms the kshatriyas; from the thighs the rich, king; from the feet the servants.

अध्याय 12

श्लोक 285.7

चतुर्णाम एव वर्णानाम आगमः पुरुषर्षभ अतॊ ऽनये तव अतिरिक्ता ये ते वै संकरजाः समृताः

caturṇāma eva varṇānāma āgamaḥ puruṣarṣabha atò 'naye tava atiriktā ye te vai saṃkarajāḥ samṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् तथा त्वमपि वर्तस्व सत्यधर्मपरायण:

English

The origin is of four classes only, bull among men; others, beyond these, are remembered as born of mixture.

अध्याय 12

श्लोक 285.8

कषत्रजातिर अथाम्बस्था उग्रा वैदेहकास तथा शवपाकाः पुल्कसाः सतेना निषादाः सूतमागधाः

kaṣatrajātira athāmbasthā ugrā vaidehakāsa tathā śavapākāḥ pulkasāḥ satenā niṣādāḥ sūtamāgadhāḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तसप्तत्यधिकद्विशततमोध्याय:

English

The kshatriya births, Ambashthas, Ugras and Vaidehakas, Shvapakas, Pulkasas, Stenas, Nishadas, Sutas and Magadhas,

अध्याय 12

श्लोक 285.9

आयॊगाः करणा वरात्याश चन्दालाश च नराधिप एते चतुर्भ्यॊ वर्णेभ्यॊ जायन्ते वै परस्परम

āyògāḥ karaṇā varātyāśa candālāśa ca narādhipa ete caturbhyò varṇebhyò jāyante vai parasparama

हिन्दी अर्थ

प्राप्त कर सकता है? समुपोढेषु कामेषु निरपेक्ष: परिव्रजेत्

English

Ayogas, Karanas, Vratyas and Chandalas, lord of men: these are born from the four classes among each other."

अध्याय 12

श्लोक 285.10

[जनक] बरह्मणैकेन जातानां नानात्वं गॊत्रतः कथम बहूनीह हि लॊके वै गॊत्राणि मुनिसत्तम

[janaka] barahmaṇaikena jātānāṃ nānātvaṃ gòtrataḥ kathama bahūnīha hi lòke vai gòtrāṇi munisattama

हिन्दी अर्थ

प्राप्पार्थमुपयुज्जीत धर्म कामान् विसर्जयेत्

English

'Bhishma said, 'If the mind becomes affected by desire, wrath and other evil passions, it then runs towards sin. If one's acts are stained by sin, one is obliged to dwell in painful regions. Sinful men take birth in indigent circumstances and repeatedly suffer the pangs of famine, woe, fear, and death. Those that are virtuous in their acts, and possessed of faith, and that have

अध्याय 12

श्लोक 285.11

यत्र तत्र कथं जाताः सवयॊनिं मुनयॊ गताः शूद्रयॊनौ समुत्पन्ना वियॊनौ च तथापरे

yatra tatra kathaṃ jātāḥ savayòniṃ munayò gatāḥ śūdrayònau samutpannā viyònau ca tathāpare

हिन्दी अर्थ

कृतकृत्यो विशुद्धात्मा सर्व त्यजति चैव ह भयाभयं च संत्यज्य स प्रशान्तो निरामय:

English

their senses under control, become born as affluent men and repeatedly sport in festivities and heaven and happiness. Unbelievers, with their arms manacled, are sent to regions rendered inaccessible by carnivorous beasts and elephants and full of terrors in consequence of snakes and robbers. What more need be said of them? They, on the other hand, who have reverence for gods and guests, who are liberal, who are fond of good and honest men, go, in consequence of their acts of charity, along that happy way which belongs to persons of cleansed souls. They that have no reverence for virtue are as vile among men as seedless grains among corn or the gnat among birds. That which is ordained in consequence of the acts of a past life pursues the actor even if the latter strives his best for leaving it behind, i It sleeps when he sleeps and does whatever else he does. 2 Like his shadow it rests when he rests, proceeds when he proceeds, and acts when he acts. Whatever acts a man does he has certainly to obtain the fruits thereof. Death is dragging all creatures who are surely destined to fall (into orders of existence they deserve) and who are surely liable to enjoy or suffer that which has been ordained as the consequence of their acts. The acts of a past life develop their consequences in their own proper time even as flowers and fruits, without extraneous efforts of any kind, never fail to appear when their proper time comes. After the consequences, as ordained, of the acts of a past life, have been exhausted (by enjoyment or sufferings), honour and disgrace, gain and loss, decay and growth, no longer flow or appear in respect of any one. This happens repeatedly. 3 A creature while still in the mother's womb enjoys or suffers the happiness or the misery that has been ordained for him in consequence of his own acts. In childhood or youth or old age, at whatever period of life one does an act good or bad, the consequences thereof are sure to visit him in his next life at precisely the same period. As a calf recognises and approaches its parent in the midst of even a thousand kine, even so the acts of a past life recognise and visit the doer in his new life. Washed in water a (dirty) piece of cloth becomes clean. Similarly, men burning in repentance obtain endless happiness by proper penances. 4 Those that can take up their residence in the woods and by performing austerities for a long period can wash themselves of their sins, succeed in obtaining the objects on which they set their hearts. As no one can mark the track of birds in the sky or of fishes in the water, similarly, the track of persons whose souls have been cleansed by knowledge

अध्याय 12

श्लोक 285.12

[पराषर] राजन्न एतद भवेद गराह्यम अपकृष्टेन जन्मना महात्मानं समुत्पत्तिस तपसा भावितात्मनाम

[parāṣara] rājanna etada bhaveda garāhyama apakṛṣṭena janmanā mahātmānaṃ samutpattisa tapasā bhāvitātmanāma

हिन्दी अर्थ

योडसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजत: सुखम्

English

[Parashara said:] "King, this is to be accepted: from a lowly birth there arises a great-souled one among those whose selves are formed by austerity.

अध्याय 12

श्लोक 285.13

उत्पाद्य पुत्रान मुनयॊ नृपतौ यत्र तत्र ह सवेनैव तपसा तेषाम ऋषित्वं विदधुः पुनः

utpādya putrāna munayò nṛpatau yatra tatra ha savenaiva tapasā teṣāma ṛṣitvaṃ vidadhuḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मात्मा लभते कीर्ति प्रेत्य चेह यथासुखम् धर्मात्मा पुरुष इहलोक और परलोकमें कीर्ति एवं उत्तम सुख पाता है

English

The sages, having begotten sons here and there on women of kings, made them sages again by their own austerity.

अध्याय 12

श्लोक 285.14

पितामहश च मे पूर्वम ऋश्यशृङ्गश च काश्यपः वतस तान्द्यः कृपश चैव कक्षीवान कमथादयः

pitāmahaśa ca me pūrvama ṛśyaśṛṅgaśa ca kāśyapaḥ vatasa tāndyaḥ kṛpaśa caiva kakṣīvāna kamathādayaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजयित्वा च तद् वाक्यं माण्डव्यो मोक्षमाश्रित:

English

My grandfather before, and Rishyashringa, Kashyapa, Vatsa, Tandya, Kripa, Kakshivan, Kamatha and others,

अध्याय 12

श्लोक 285.15

यवक्रीतश च नृपते दरॊणश च वदतां वरः आयुर मतङ्गॊ दत्तश च दरुपदॊ मत्स्य एव च

yavakrītaśa ca nṛpate daròṇaśa ca vadatāṃ varaḥ āyura mataṅgò dattaśa ca darupadò matsya eva ca

हिन्दी अर्थ

मुनिने मोक्षमार्गका आश्रय लिया षट्सप्तत्यधिकद्विशततमोध्याय:

English

Yavakrita, king, and Drona, best of speakers, Ayu, Matanga, Datta, Drupada and Matsya:

अध्याय 12

श्लोक 285.16

एते सवां परकृतिं पराप्ता वैदेह तपसॊ ऽऽशरयात परतिष्ठिता वेदविदॊ दमे तपसि चैव हि

ete savāṃ parakṛtiṃ parāptā vaideha tapasò ''śarayāta paratiṣṭhitā vedavidò dame tapasi caiva hi

हिन्दी अर्थ

कि श्रेय: प्रतिपद्येत तन्मे ब्रूहि पितामह

English

these, Vaideha, reached their nature by relying on austerity; they are the Vedic scholars established in self-control and austerity.

अध्याय 12

श्लोक 285.17

मूलगॊत्राणि चत्वारि समुत्पन्नानि पार्थिव अङ्गिराः कश्यपश चैव वसिष्ठॊ भृगुर एव च

mūlagòtrāṇi catvāri samutpannāni pārthiva aṅgirāḥ kaśyapaśa caiva vasiṣṭhò bhṛgura eva ca

हिन्दी अर्थ

मनुष्य किस कार्यको अपने लिये कल्याणकारी समझे, यह मुझे बताइये? पितुः पुत्रेण संवाद त॑ं निबोध युधिछ्िर

English

Four root gotras arose, lord of the earth: Angiras, Kashyapa, Vasishtha and Bhrigu.

अध्याय 12

श्लोक 285.18

कर्मतॊ ऽनयानि गॊत्राणि समुत्पन्नानि पार्थिव नामधेयानि तपसा तानि च गरहणं सताम

karmatò 'nayāni gòtrāṇi samutpannāni pārthiva nāmadheyāni tapasā tāni ca garahaṇaṃ satāma

हिन्दी अर्थ

पुत्रो बभूव मेधावी मेधावी नाम नामतः

English

Other gotras arose from action, lord of the earth; and the names by austerity too are the acceptance of the good."

अध्याय 12

श्लोक 285.19

[जनक] विशेषधर्मान वर्णानां परब्रूहि भगवन मम तथा सामान्य धर्मांश च सर्वत्र कुशलॊ हय असि

[janaka] viśeṣadharmāna varṇānāṃ parabrūhi bhagavana mama tathā sāmānya dharmāṃśa ca sarvatra kuśalò haya asi

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हुआ, जिसका नाम “मेधावी” ही था मोक्षधर्मेष्वकुशलं मोक्षधर्मविचक्षण:

English

[Janaka said:] "Tell me, blessed one, the special dharmas of the classes and the common dharmas also; for you are skilled in all."

अध्याय 12

श्लोक 285.20

[परा] परतिग्रहॊ याजनं च तथैवाध्यापनं नृप विशेषधर्मॊ विप्राणां रक्षा कषत्रस्य शॊभना

[parā] paratigrahò yājanaṃ ca tathaivādhyāpanaṃ nṛpa viśeṣadharmò viprāṇāṃ rakṣā kaṣatrasya śòbhanā

हिन्दी अर्थ

ममानुपूर्व्या येन धर्म चरेयम् यथार्थरूपसे आप मुझे बताइये, जिससे मैं भी उस धर्मका आचरण कर सकूँ

English

[Parashara said:] "Receiving, officiating and teaching are the special dharma of brahmanas, king; protection is the fair one for the kshatriya.

अध्याय 12

श्लोक 285.21

कृषिश च पाशुपाल्यं च वानिज्यं च विशाम अपि दविजानां परिचर्या च शूत्र कर्म नराधिप

kṛṣiśa ca pāśupālyaṃ ca vānijyaṃ ca viśāma api davijānāṃ paricaryā ca śūtra karma narādhipa

हिन्दी अर्थ

वन॑ प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेत्

English

Farming, herding and trade for vaishyas; service of the twice-born is the shudra's work, lord of men.

अध्याय 12

श्लोक 285.22

विशेषधर्मा नृपते वर्णानां परिकीर्तिताः धर्मान साधारणांस तात विस्तरेण शृणुष्व मे

viśeṣadharmā nṛpate varṇānāṃ parikīrtitāḥ dharmāna sādhāraṇāṃsa tāta vistareṇa śṛṇuṣva me

हिन्दी अर्थ

मुनिवृत्तिसे रहनेकी इच्छा करे अमोघा: का: पतन्तीह कि नु भीषयसीव माम्

English

The special dharmas of the classes have been told; hear now in detail, dear, the common dharmas.

अध्याय 12

श्लोक 285.23

आनृशंस्यम अहिंसा चाप्रमादः संविभागिता शराद्धकर्मातिथेयं च सत्यम अक्रॊध एव च

ānṛśaṃsyama ahiṃsā cāpramādaḥ saṃvibhāgitā śarāddhakarmātitheyaṃ ca satyama akròdha eva ca

हिन्दी अर्थ

अहोरात्रा: पतन्तीमे तच्च कस्मान्न बुद्धासे

English

Non-cruelty, non-violence, heedfulness, sharing, shraddha rites, hospitality, truth and freedom from anger,

अध्याय 12

श्लोक 285.24

सवेषु दारेषु संतॊषः शौचं नित्यानसूयता आत्मज्ञानं तितिक्षा च धर्माः साधारणा नृप

saveṣu dāreṣu saṃtòṣaḥ śaucaṃ nityānasūyatā ātmajñānaṃ titikṣā ca dharmāḥ sādhāraṇā nṛpa

हिन्दी अर्थ

सोहं कथं प्रतीक्षिष्ये ज्ञानेनापिहितश्षरन् अपने कल्याणसाधनमें एक क्षणकी भी प्रतीक्षा कैसे करूँगा?

English

contentment with one's own wives, purity, constant freedom from envy, knowledge of the self and endurance are the common dharmas, king.

अध्याय 12

श्लोक 285.25

बराह्मणाः कषत्रिया वैश्यास तरयॊ वर्णा दविजातयः अत्र तेषाम अधीकारॊ धर्मेषु दविपदां वर

barāhmaṇāḥ kaṣatriyā vaiśyāsa tarayò varṇā davijātayaḥ atra teṣāma adhīkārò dharmeṣu davipadāṃ vara

हिन्दी अर्थ

है, तब छिछले पानीमें रहनेवाली मछलीके समान कौन सुख पा सकता है?

English

Brahmanas, kshatriyas and vaishyas are the three twice-born classes; they have authority in the dharmas here, best of two-footed beings.

अध्याय 12

श्लोक 285.26

विकर्मावस्थिता वर्णाः पतन्ति नृपते तरयः उन्नमन्ति यथा सन्तम आश्रित्येह सवकर्मसु

vikarmāvasthitā varṇāḥ patanti nṛpate tarayaḥ unnamanti yathā santama āśrityeha savakarmasu

हिन्दी अर्थ

अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरभ्येति मानवम् उसकी इच्छा पूर्ण होनेके पहले ही सहसा मौत आकर उसे दबोच लेती है

English

The three classes, king, fall when standing in wrong action; they rise by resorting to the good in their own duties here.

अध्याय 12

श्लोक 285.27

न चापि शूद्रः पततीति निश्चयॊ; न चापि संस्कारम इहार्हतीति वा शरुतिप्रवृत्तं न च धर्मम आप्नुते; न चास्य धर्मे परतिषेधनं कृतम

na cāpi śūdraḥ patatīti niścayò; na cāpi saṃskārama ihārhatīti vā śarutipravṛttaṃ na ca dharmama āpnute; na cāsya dharme paratiṣedhanaṃ kṛtama

हिन्दी अर्थ

न हि प्रतीक्षते मृत्यु: कृतं वास्य न वा कृतम्

English

It is not settled that a shudra falls, nor that he is not fit for the rites; he does not gain a dharma prompted by scripture, but no prohibition has been made for his dharma.

अध्याय 12

श्लोक 285.28

वैदेहकं शूद्रम उदाहरन्ति; दविजा महाराज शरुतॊपपन्नाः अहं हि पश्यामि नरेन्द्र देवं; विश्वस्य विष्णुं जगतः परधानम

vaidehakaṃ śūdrama udāharanti; davijā mahārāja śarutòpapannāḥ ahaṃ hi paśyāmi narendra devaṃ; viśvasya viṣṇuṃ jagataḥ paradhānama

हिन्दी अर्थ

काम पूरा हो गया या नहीं को हि जानाति कस्याद्य मृत्युकालो भविष्यति

English

The twice-born, learned in scripture, cite the Vaideha as a shudra, great king; I see the god Vishnu, lord of the universe, the chief of the world.

अध्याय 12

श्लोक 285.29

सतां वृत्तम अनुष्ठाय निहीना उज्जिहीर्षवः मन्त्रवर्जं न दुष्यन्ति कुर्वाणाः पौष्टिकीः करियाः

satāṃ vṛttama anuṣṭhāya nihīnā ujjihīrṣavaḥ mantravarjaṃ na duṣyanti kurvāṇāḥ pauṣṭikīḥ kariyāḥ

हिन्दी अर्थ

युवैव धर्मशील: स्यादनिमित्तं हि जीवितम्

English

Having followed the conduct of the good, the lowly who wish to rise up are not harmed, doing nourishing rites without mantra.

अध्याय 12

श्लोक 285.30

यथा यथा हि सद्वृत्तम आलम्बन्तीतरे जनाः तथा तथा सुखं पराप्य परेत्य चेह च शेरते

yathā yathā hi sadvṛttama ālambantītare janāḥ tathā tathā sukhaṃ parāpya paretya ceha ca śerate

हिन्दी अर्थ

संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम्

English

As other people take up good conduct, so they find happiness and rest here and hereafter."

अध्याय 12

श्लोक 285.31

[ज] किं कर्म दूसयत्य एनम अथ जातिर महामुने संदेहॊ मे समुत्पन्नस तन मे वयाख्यातुम अर्हसि

[ja] kiṃ karma dūsayatya enama atha jātira mahāmune saṃdehò me samutpannasa tana me vayākhyātuma arhasi

हिन्दी अर्थ

इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत् कृताकृतम् हुए उस मनुष्यको मौत लेकर चल देती है

English

[Janaka said:] "Great sage, what stains him, action or birth? Doubt has arisen in me; you should explain it."

अध्याय 12

श्लोक 285.32

[परा] असंशयं महाराज उभयं दॊषकारकम कर्म चैव हि जातिश च विशेषं तु निशामय

[parā] asaṃśayaṃ mahārāja ubhayaṃ dòṣakārakama karma caiva hi jātiśa ca viśeṣaṃ tu niśāmaya

हिन्दी अर्थ

कृतानां फलमप्राप्तं कार्याणां कर्मसज्ञिनाम्

English

[Parashara said:] "Without doubt, great king, both cause fault, action and birth; but learn the difference.

अध्याय 12

श्लोक 285.33

जात्या च कर्मणा चैव दुष्टं कर्म निषेवते जात्या दुष्टश च यः पापं न करॊति स पूरुषः

jātyā ca karmaṇā caiva duṣṭaṃ karma niṣevate jātyā duṣṭaśa ca yaḥ pāpaṃ na karòti sa pūruṣaḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्बलं बलवन्तं च प्राज्ञ शूरं जडं कविम् उसकी समस्त कामनाओं के पूर्ण होनेसे पहले ही उसे उठा ले जाती है

English

One who by birth and by action practises bad action; and one who is bad by birth but does not commit sin is a man.

अध्याय 12

श्लोक 285.34

जात्या परधानं पुरुषं कुर्वाणं कर्म धिक्कृतम कर्म तद दूसयत्य एनं तस्मात कर्म न शॊभनम

jātyā paradhānaṃ puruṣaṃ kurvāṇaṃ karma dhikkṛtama karma tada dūsayatya enaṃ tasmāta karma na śòbhanama

हिन्दी अर्थ

मृत्युर्जरा च व्याधिश्व दुःखं चानेककारणम्

English

A man chief by birth who does a blamed action: that action stains him; therefore action is not good.

अध्याय 12

श्लोक 285.35

[ज] कानि कर्माणि धर्म्याणि लॊके ऽसमिन दविजसत्तम न हिंसन्तीह भूतानि करियमाणानि सर्वदा

[ja] kāni karmāṇi dharmyāṇi lòke 'samina davijasattama na hiṃsantīha bhūtāni kariyamāṇāni sarvadā

हिन्दी अर्थ

जातमेवान्तकोन्ताय जरा चाभ्येति देहिनम् निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रति:

English

[Janaka said:] "What actions are righteous in this world, best of the twice-born, which do not harm beings even when always done?"

अध्याय 12

श्लोक 285.36

[परा] शृणु मे ऽतर महाराज यन मां तवं परिपृच्छसि यानि कर्माण्य अहिंस्राणि नरं तरायन्ति सर्वदा

[parā] śṛṇu me 'tara mahārāja yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi yāni karmāṇya ahiṃsrāṇi naraṃ tarāyanti sarvadā

हिन्दी अर्थ

तस्मात् सत्यव्रताचार: सत्यव्रतपरायण:

English

[Parashara said:] "Hear from me, great king, what you ask me: the actions that are non-violent which always save a man.

अध्याय 12

श्लोक 285.37

संन्यस्याग्नीन उपासीनाः पश्यन्ति विगतज्वराः नैःश्रेयसं धर्मपथं समारुह्य यथाक्रमम

saṃnyasyāgnīna upāsīnāḥ paśyanti vigatajvarāḥ naiḥśreyasaṃ dharmapathaṃ samāruhya yathākramama

हिन्दी अर्थ

अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतेष्ठितम् सत्यसे अमृतपदकी उपलब्धि होती है

English

Those who have renounced the fires, sitting, seeing, free of fever, having climbed the path of dharma leading to the highest good in due order,

अध्याय 12

श्लोक 285.38

परश्रिता विनयॊपेता दमनित्याः सुसंशिताः परयान्ति सथानम अजरं सर्वकर्म विवर्जिताः

paraśritā vinayòpetā damanityāḥ susaṃśitāḥ parayānti sathānama ajaraṃ sarvakarma vivarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

सोहं सत्यमहिसार्थी कामक्रोधबहिष्कृत:

English

humble, disciplined, ever self-controlled and of strict vow, go to the ageless state, free of all action.

अध्याय 12

श्लोक 285.39

सर्वे वर्णा धर्मकार्याणि सम्यक; कृत्वा राजन सत्यवाक्यानि चॊक्त्वा तयक्त्वाधर्मं दारुणं जीवलॊके; यान्ति सवर्गं नात्र कार्यॊ विचारः

sarve varṇā dharmakāryāṇi samyaka; kṛtvā rājana satyavākyāni còktvā tayaktvādharmaṃ dāruṇaṃ jīvalòke; yānti savargaṃ nātra kāryò vicāraḥ

हिन्दी अर्थ

शान्तियज्ञरतो दान्तो ब्रद्मयज्ञे स्थितो मुनि: कर्मोंका निष्कामभावसे आचरणरूप कर्मयज्ञका अनुष्ठान करूँगा

English

All classes, having rightly done acts of dharma, king, and spoken true words, having given up dreadful adharma in the world of the living, go to heaven; there is no doubt in this."

अध्याय 12

श्लोक 286.1

[पराषर] पिता सुखायॊ गुरवः सत्रियश च; न निर्गुणा नाम भवन्ति लॊके अनन्यभक्ताः परियवादिनश च; हिताश च वश्याश च तथैव राजन

[parāṣara] pitā sukhāyò guravaḥ satriyaśa ca; na nirguṇā nāma bhavanti lòke ananyabhaktāḥ pariyavādinaśa ca; hitāśa ca vaśyāśa ca tathaiva rājana

हिन्दी अर्थ

न प्रत्यक्ष परोक्षं वा दूषणं व्याहरेत् क्वचित्

English

cannot be marked by any. l There is no need of any more eloquence or any more reference to sinful acts. Suffice it to say that one should, with proper judgment and as befits one best, do what is for one's good. This is the means by which wisdom and high felicity may be achieved.'"

अध्याय 12

श्लोक 286.2

पिता परं दैवतं मानवानां; मातुर विशिष्टं पितरं वदन्ति जञानस्य लाभं परमं वदन्ति; जितेन्द्रियार्थाः परम आप्नुवन्ति

pitā paraṃ daivataṃ mānavānāṃ; mātura viśiṣṭaṃ pitaraṃ vadanti jañānasya lābhaṃ paramaṃ vadanti; jitendriyārthāḥ parama āpnuvanti

हिन्दी अर्थ

एतत् पवित्र परमं परिव्राजक आश्रमे संन्यासाश्रममें इस प्रकारका आचरण परम पवित्र माना गया है

English

[Parashara said:] "The father is the supreme deity of men; they say the father is better than the mother; they call gain of knowledge supreme; those whose senses are conquered obtain the highest.

अध्याय 12

श्लोक 286.3

रणाजिरे यत्र शराग्निसंस्तरे; नृपात्मजॊ घातम अवाप्य दह्यते परयाति लॊकान अमरैः सुदुर्लभान; निषेवते सवर्गफलं यथासुखम

raṇājire yatra śarāgnisaṃstare; nṛpātmajò ghātama avāpya dahyate parayāti lòkāna amaraiḥ sudurlabhāna; niṣevate savargaphalaṃ yathāsukhama

हिन्दी अर्थ

व्यपोहति तदा ब्रह्म प्रकाशति सनातनम्

English

In the field of battle, on a bed of arrows and fire, a king's son who meets death is burnt and goes to worlds hard for the immortals to reach, and enjoys heaven's fruit at will.

अध्याय 12

श्लोक 286.4

शरान्तं भीतं भरष्ट शस्त्रं रुदन्तं; पराङ्मुखं परिबर्हैश च हीनम अनुद्यतं रॊगिणं याचमानं; न वै हिंस्याद बालवृद्धौ च राजन

śarāntaṃ bhītaṃ bharaṣṭa śastraṃ rudantaṃ; parāṅmukhaṃ paribarhaiśa ca hīnama anudyataṃ rògiṇaṃ yācamānaṃ; na vai hiṃsyāda bālavṛddhau ca rājana

हिन्दी अर्थ

आकाशमें निर्भय विचरता हुआ समस्त प्राणियोंके लिये अजेय हो गया था धृतिमास्थाय भगवन् न शोचामि ततस्त्वहम्

English

A king should not kill one who is weary, afraid, with weapon dropped, weeping, facing away, without retinue, undaunted, sick or begging, nor children and the aged.

अध्याय 12

श्लोक 286.5

परिबर्हैः सुसंपन्नम उद्यतं तुल्यतां गतम अतिक्रमेत नृपतिः संग्रामे कषत्रियात्मजम

paribarhaiḥ susaṃpannama udyataṃ tulyatāṃ gatama atikrameta nṛpatiḥ saṃgrāme kaṣatriyātmajama

हिन्दी अर्थ

निवर्तते चापि पुन: कथमैश्चर्यमुत्तमम्

English

A king in battle may overcome a kshatriya's son who is well supplied with retinue, ready and equal.

अध्याय 12

श्लोक 286.6

तुल्याद इह वधः शरेयान विशिष्टाच चेति निश्चयः निहीनात कातराच चैव नृपाणां गर्हितॊ वधः

tulyāda iha vadhaḥ śareyāna viśiṣṭāca ceti niścayaḥ nihīnāta kātarāca caiva nṛpāṇāṃ garhitò vadhaḥ

हिन्दी अर्थ

कैसे नष्ट हो जाता है? किं वा फल परं प्राप्प जीवस्तिष्ठति शाश्वत:

English

Here killing an equal or a superior is better, so it is settled; the killing of one lowly or timid is blamed for kings.

अध्याय 12

श्लोक 286.7

पापात पापसमाचारान निहीनाच च नराधिप पाप एव वधः परॊक्तॊ नरकायेति निश्चयः

pāpāta pāpasamācārāna nihīnāca ca narādhipa pāpa eva vadhaḥ paròktò narakāyeti niścayaḥ

हिन्दी अर्थ

तदवाप्तुं फलं विप्र तन्मे व्याख्यातुमहसि

English

The killing of the sinful, of sinful conduct, and the lowly, lord of men, is called sin leading to hell: so it is settled.

अध्याय 12

श्लोक 286.8

न कश चित तराति वै राजन दिष्टान्त वशम आगतम सावशेषायुषं चापि कश चिद एवापकर्षति

na kaśa cita tarāti vai rājana diṣṭānta vaśama āgatama sāvaśeṣāyuṣaṃ cāpi kaśa cida evāpakarṣati

हिन्दी अर्थ

बतानेकी कृपा करें यस्य पृथ्वीतलं तात साकाशं बाहुगोचर:

English

No one saves, king, one who has come under the power of fate; and someone may be drawn away even when a remainder of life is left.

अध्याय 12

श्लोक 286.9

सनिग्धैश च करियमाणानि कर्माणीह निवर्तयेत हिंसात्मकानि कर्माणि नायुर इच्छेत परायुषा

sanigdhaiśa ca kariyamāṇāni karmāṇīha nivartayeta hiṃsātmakāni karmāṇi nāyura iccheta parāyuṣā

हिन्दी अर्थ

तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोमहित्म्यमुत्तमम्

English

One should turn back from the actions done here by those with affection; one should not wish life from violent actions with long life.

अध्याय 12

श्लोक 286.10

गृहस्थानां तु सर्वेषां विनाशम अभिकाङ्क्षिताम निधनं शॊभनं तात पुलिनेषु करियावताम

gṛhasthānāṃ tu sarveṣāṃ vināśama abhikāṅkṣitāma nidhanaṃ śòbhanaṃ tāta pulineṣu kariyāvatāma

हिन्दी अर्थ

नेदं जीवितमासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित् क्रोध्यमान: प्रियं ब्रूयादाक्रुष्ट: कुशलं वदेत्

English

Magha, etc; yajnaprasava may also mean the fruits of sacrifices.

अध्याय 12

श्लोक 286.11

आयुषि कषयम आपन्ने पञ्चत्वम उपगच्छति नाकारणात तद भवति कारणैर उपपादितम

āyuṣi kaṣayama āpanne pañcatvama upagacchati nākāraṇāta tada bhavati kāraṇaira upapāditama

हिन्दी अर्थ

भैक्षचर्यामनापन्नो न गच्छेत् पूर्वकेतित:

English

abstention from injury as regards all creatures, and actual gifts made outside the sacrificial altar. Similarly, the maintenance of the sacred fire, penances, purity of conduct, the study of the Vedas, hospitality to guests, and offer of food to the Viswedevas, are all included in the word Ishta which is ordinarily rendered 'sacrifice.'

अध्याय 12

श्लोक 286.12

तथा शरीरं भवति देहाद येनॊपपादितम अध्वानं गतकश चायं पराप्तश चायं गृहाद गृहम

tathā śarīraṃ bhavati dehāda yenòpapāditama adhvānaṃ gatakaśa cāyaṃ parāptaśa cāyaṃ gṛhāda gṛhama

हिन्दी अर्थ

मृदुः स्यादप्रतिक्रूरो विस्रब्ध: स्यादकत्थन: अतीतपात्रसंचारे भिक्षां लिप्सेत वै मुनि:

English

(with respect to whom such exhaustion takes place), is freed from all vicissitudes of life. Lest, however, such creatures become emancipated, the orthodox view is that a balance is always left of both merit and demerit, so that a new birth must take place and the consequences of what is thus left as a balance must begin to be enjoyed or suffered. This is not referred to here, but this is the view of all orthodox Hindus.

अध्याय 12

श्लोक 286.13

दवितीयं कारणं तत्र नान्यत किं चन विद्यते तद देहं देहिनां युक्तं मॊक्षभूतेषु वर्तते

davitīyaṃ kāraṇaṃ tatra nānyata kiṃ cana vidyate tada dehaṃ dehināṃ yuktaṃ mòkṣabhūteṣu vartate

हिन्दी अर्थ

जाय, उस समय संन्यासी मुनिको भिक्षा प्राप्त करनेकी चेष्टा करनी चाहिए

English

in water. If it be samjuktam it would mean united, with filth, of course. Another reading is samswinnam, meaning 'drenched with sweat.' Nilakantha explains upavasah here as equivalent to the renunciation of all earthly possessions. Ordinarily it means 'fasts.'

अध्याय 12

श्लोक 286.14

सिरा सनाय्व अस्थि संघातं बीभत्सा मेध्य संकुलम भूतानाम इन्द्रियाणां च गुणानां च समागतम

sirā sanāyva asthi saṃghātaṃ bībhatsā medhya saṃkulama bhūtānāma indriyāṇāṃ ca guṇānāṃ ca samāgatama

हिन्दी अर्थ

अलाभे न विहन्येत लाभश्नैनं न हर्षयेत् अनुभव न करे और मिल जाय तो उसके कारण वह हर्षित न हो

English

The body is an aggregate of veins, sinew and bone, repulsive and crowded with impure things, a meeting of the elements, senses and qualities.

अध्याय 12

श्लोक 286.15

तवग अन्तं देहम इत्य आहुर विद्वांसॊ ऽधयात्मचिन्तकाः पुनैर अपि परिक्षीणं शरीरं मर्त्यतां गतम

tavaga antaṃ dehama itya āhura vidvāṃsò 'dhayātmacintakāḥ punaira api parikṣīṇaṃ śarīraṃ martyatāṃ gatama

हिन्दी अर्थ

अभिपूजितलाभ हि जुगुप्सेतेव तादूश:

English

The learned thinkers on the self call the body ending in skin; again wasted, it comes to mortality.

अध्याय 12

श्लोक 286.16

शरीरिणा परित्यक्तं निश्चेष्टं गतचेतनम भूतैः परकृतम आपन्नैस ततॊ भूमौ निमज्जति

śarīriṇā parityaktaṃ niśceṣṭaṃ gatacetanama bhūtaiḥ parakṛtama āpannaisa tatò bhūmau nimajjati

हिन्दी अर्थ

शय्यासने विविक्ते च नित्यमेवाभिपूजयेत् अज्ञातचर्या गत्वान्यां ततोन्यत्रैव संविशेत्

English

Abandoned by the embodied one, motionless and without consciousness, it reaches the elements and sinks into the earth.

अध्याय 12

श्लोक 286.17

भावितं कर्मयॊगेन जायते तत्र तत्र ह इदं शरीरं वैदेह मरियते यत्र तत्र ह तत सवभावॊ ऽपरॊ दृष्टॊ विसर्गः कर्मणस तथा

bhāvitaṃ karmayògena jāyate tatra tatra ha idaṃ śarīraṃ vaideha mariyate yatra tatra ha tata savabhāvò 'parò dṛṣṭò visargaḥ karmaṇasa tathā

हिन्दी अर्थ

सुकृतं दुष्कृतं चोभे नानुरुध्येत कर्मणा

English

Joined with action by yoga, he is born here and there; this body, Vaideha, dies here and there; another nature is seen, and likewise the release of action.

अध्याय 12

श्लोक 286.18

न जायते तु नृपते कं चित कालमयं पुनः परिभ्रमति भूतात्मा दयाम इवाम्बुधरॊ महान

na jāyate tu nṛpate kaṃ cita kālamayaṃ punaḥ paribhramati bhūtātmā dayāma ivāmbudharò mahāna

हिन्दी अर्थ

प्रणव आदिका जप करता रहे तथा वैराग्यका आश्रय ले मौन रहे आत्मना य: प्रशान्तात्मा लघ्वाहारो जितेन्द्रिय:

English

The embodied one is never born of time alone, king; he turns about, as a great cloud in the sky.

अध्याय 12

श्लोक 286.19

स पुनर जायते राजन पराप्येहायतनं नृप मनसः परमॊ हय आत्मा इन्द्रियेभ्यः परं मनः

sa punara jāyate rājana parāpyehāyatanaṃ nṛpa manasaḥ paramò haya ātmā indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

निन्दा चास्य हृदयं नोपहन्यात्

English

He is born again, king, reaching a dwelling here; the self is beyond the mind, and the mind beyond the senses.

अध्याय 12

श्लोक 286.20

दविविधानां च भूतानां जङ्गमाः परमा नृप जङ्गमानाम अपि तथा दविपदाः परमा मताः दविपदानाम अपि तथा दविजा वै परमाः समृताः

davividhānāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamāḥ paramā nṛpa jaṅgamānāma api tathā davipadāḥ paramā matāḥ davipadānāma api tathā davijā vai paramāḥ samṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

अपूर्वचारक: सौम्यो अनिकेत: समाहित:

English

Among beings of two kinds, king, the moving are supreme; among the moving, the two-footed are held supreme; and among two-footed, the twice-born are remembered as supreme.

अध्याय 12

श्लोक 286.21

दविजानाम अपि राजेन्द्र परज्ञावन्तः परा मताः पराज्ञानाम आत्मसंबुद्धाः संबुद्धानाम अमानिनः

davijānāma api rājendra parajñāvantaḥ parā matāḥ parājñānāma ātmasaṃbuddhāḥ saṃbuddhānāma amāninaḥ

हिन्दी अर्थ

अज्ञातलिप्सं लिप्सेत न चैनं हर्ष आविशेत् मोक्षयानमिदं कृत्स्नं विदुषां हारितो5ब्रवीत्

English

Among the twice-born, king of kings, those with wisdom are supreme; among the wise, those awake to the self; among the awakened, those without pride.

अध्याय 12

श्लोक 286.22

जातम अन्वेति मरणं नृणाम इति विनिश्चयः अन्तवन्ति हि कर्माणि सेवन्ते गुणतः परजाः

jātama anveti maraṇaṃ nṛṇāma iti viniścayaḥ antavanti hi karmāṇi sevante guṇataḥ parajāḥ

हिन्दी अर्थ

है। हारीत मुनिने विद्वानोंके लिये इस सम्पूर्ण धर्मको मोक्षका विमान बताया है

English

Death follows what is born: so it is settled for men; actions have an end, and beings follow the qualities.

अध्याय 12

श्लोक 286.23

आपन्ने तूत्तरां काष्ठां सूर्ये यॊ निधनं वरजेत नक्षत्रे च मुहूर्ते च पुण्ये राजन स पुण्यकृत

āpanne tūttarāṃ kāṣṭhāṃ sūrye yò nidhanaṃ varajeta nakṣatre ca muhūrte ca puṇye rājana sa puṇyakṛta

हिन्दी अर्थ

अष्टसप्तत्यधिकद्धिशततमो5ध्याय: न दुःखिततर: ककश्ित् पुमानस्माभिरस्ति ह

English

When the sun has reached its highest point, he who meets death, in a star and at a moment that is holy, king, is a doer of merit.

अध्याय 12

श्लोक 286.24

अयॊजयित्वा कलेशेन जनं पलाव्य च दुष्कृतम मृत्युनाप्राकृतेनेह कर्मकृत्वात्मशक्तितः

ayòjayitvā kaleśena janaṃ palāvya ca duṣkṛtama mṛtyunāprākṛteneha karmakṛtvātmaśaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्प जाति मनुष्येषु देवेरपि पितामह

English

Without engaging people in affliction, having crossed his bad deeds, having done his work by his own power, death here by an uncommon death...

अध्याय 12

श्लोक 286.25

विषम उद्बन्धनं दाहॊ दस्यु हस्तात तथा वधः दंस्त्रिभ्यश च पशुभ्यश च पराकृतॊ वध उच्यते

viṣama udbandhanaṃ dāhò dasyu hastāta tathā vadhaḥ daṃstribhyaśa ca paśubhyaśa ca parākṛtò vadha ucyate

हिन्दी अर्थ

दुःखमेतच्छरीराणां धारणं कुरुसत्तम करेंगे? हमें तो इन शरीरोंका धारण करना ही दुःख जान पड़ता है

English

Poison, hanging, burning, and slaying at the hands of robbers, by fanged beasts and animals, are called a common death.

अध्याय 12

श्लोक 286.26

न चैभिः पुण्यकर्माणॊ युज्यन्ते नाभिसंधिजैः एवंविधैश च बहुभिर अपरैः पराकृतैर अपि

na caibhiḥ puṇyakarmāṇò yujyante nābhisaṃdhijaiḥ evaṃvidhaiśa ca bahubhira aparaiḥ parākṛtaira api

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियार्थर्गुणैश्वैव अष्टाभिश्व पितामह

English

Those of holy deeds are not joined with these, nor with those born of intention, nor with many such other common ones.

अध्याय 12

श्लोक 286.27

ऊर्ध्वं हित्वा परतिष्ठन्ते परानाः पुण्यकृतां नृप मध्यतॊ मध्यपुण्यानाम अधॊ दुष्कृत कर्मणाम

ūrdhvaṃ hitvā paratiṣṭhante parānāḥ puṇyakṛtāṃ nṛpa madhyatò madhyapuṇyānāma adhò duṣkṛta karmaṇāma

हिन्दी अर्थ

कदा वयं गमिष्यामो राज्यं हित्वा परंतप पुनर्भावोडपि विख्यातो नास्ति किंचिदिहाचलम्

English

The breaths of those who do holy deeds leave upward, king; of those of middle merit through the middle; of those of bad deeds, below.

अध्याय 12

श्लोक 286.28

एकः शत्रुर न दवितीयॊ ऽसति शत्रुर; अज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन येनावृतः कुरुते संप्रयुक्तॊ; घॊराणि कर्माणि सुदारुणानि

ekaḥ śatrura na davitīyò 'sati śatrura; ajñānatulyaḥ puruṣasya rājana yenāvṛtaḥ kurute saṃprayuktò; ghòrāṇi karmāṇi sudāruṇāni

हिन्दी अर्थ

मोक्ष प्राप्त कर सकते हो

English

There is one enemy, no second enemy, for a man, king: ignorance; covered by it, joined, he does dreadful and very cruel deeds.

अध्याय 12

श्लोक 286.29

परबॊधनार्थं शरुतिधर्मयुक्तं; वृद्द्धान उपास्यं च भवेत यस्य परयत्नसाध्यॊ हि स राजपुत्र; परज्ञाशरेणॊन्मथितः परैति

parabòdhanārthaṃ śarutidharmayuktaṃ; vṛdddhāna upāsyaṃ ca bhaveta yasya parayatnasādhyò hi sa rājaputra; parajñāśareṇònmathitaḥ paraiti

हिन्दी अर्थ

उन पुण्य और पापोंसे उत्पन्न संस्काररूप अन्धकारसे यह आच्छन्न हो जाता है अनुप्रविश्य तद्वर्णो दृश्यते रज्जयन् दिश:

English

For awakening, what is joined with scripture and dharma and should be served by the aged, he is accomplished by effort, a king's son; churned by the arrow of wisdom, he goes.

अध्याय 12

श्लोक 286.30

अधीत्य वेदांस तपसा बरह्मचारी; यज्ञाञ शक्त्या संनिसृज्येह पञ्च वनं गच्छेत पुरुषॊ धर्मकामः; शरेयश चित्वा सथापयित्वा सववंशम

adhītya vedāṃsa tapasā barahmacārī; yajñāña śaktyā saṃnisṛjyeha pañca vanaṃ gaccheta puruṣò dharmakāmaḥ; śareyaśa citvā sathāpayitvā savavaṃśama

हिन्दी अर्थ

सनातन ब्रह्म प्रकाशित हो जाता है तस्मान्नमस्यामि महर्षिसड्घान्

English

Having studied the Vedas with austerity as a celibate, having performed the five sacrifices as able, a man who desires dharma should go to the forest, having gathered the good and established his lineage.

अध्याय 12

श्लोक 286.31

उपभॊगैर अपि तयक्तं नात्मानम अवसादयेत चन्दालत्वे ऽपि मानुष्यं सर्वथा तात दुर्लभम

upabhògaira api tayaktaṃ nātmānama avasādayeta candālatve 'pi mānuṣyaṃ sarvathā tāta durlabhama

हिन्दी अर्थ

जो जीवन्मुक्त हैं; अतएव मैं महर्षियोंके समुदायको नमस्कार करता हूँ

English

Even abandoned by enjoyments, one should not dishearten oneself; human birth, even among the Chandalas, is in every way hard to get, dear.

अध्याय 12

श्लोक 286.32

इयं हि यॊनिः परथमा यां पराप्य जगतीपते आत्मा वै शक्यते तरातुं कर्मभिः शुभलक्षणैः

iyaṃ hi yòniḥ parathamā yāṃ parāpya jagatīpate ātmā vai śakyate tarātuṃ karmabhiḥ śubhalakṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

यथा हैत्येन वृत्रेण भ्रष्टैश्न्॒येण चेष्टितम् अशोचता शत्रुमध्ये बुद्धिमास्थाय केवलाम्

English

This is the first womb, having attained which, lord of the earth, the self can be saved by deeds of auspicious marks.

अध्याय 12

श्लोक 286.33

कथं न विप्रनश्येम यॊनीतॊ ऽसया इति परभॊ कुर्वन्ति धर्मं मनुजाः शरुतिप्रामान्य दर्शनात

kathaṃ na vipranaśyema yònītò 'sayā iti parabhò kurvanti dharmaṃ manujāḥ śarutiprāmānya darśanāta

हिन्दी अर्थ

न शोचामि न हृष्यामि भूतानामागतिं गतिम्

English

"How shall we not be lost from this womb?" so men practise dharma, seeing the authority of scripture.

अध्याय 12

श्लोक 286.34

यॊ दुर्लभतरं पराप्य मानुष्यम इह वै नरः धर्मावमन्ता कामात्मा भवेत स खलु वञ्च्यते

yò durlabhataraṃ parāpya mānuṣyama iha vai naraḥ dharmāvamantā kāmātmā bhaveta sa khalu vañcyate

हिन्दी अर्थ

परितुष्टानि सर्वाणि दिव्यान्याहुर्मनीषिण: सावशेषेण कालेन सम्भवन्ति पुन: पुन:

English

The man who, having obtained the hardest-to-obtain human birth here, scorns dharma and is desire-natured is surely cheated.

अध्याय 12

श्लोक 286.35

यस तु परीतिपुरॊगेण चक्षुषा तात पश्यति दीपॊपमानि भूतानि यावद अर्चिर न नश्यति

yasa tu parītipurògeṇa cakṣuṣā tāta paśyati dīpòpamāni bhūtāni yāvada arcira na naśyati

हिन्दी अर्थ

निर्गच्छन्त्यवशा जीवा: कामबन्धनबन्धना:

English

He who sees with an eye led by affection, dear, beings like lamps, as long as the flame does not die,

अध्याय 12

श्लोक 286.36

सान्त्वेनानुप्रदानेन परियवादेन चाप्य उत समदुःखसुखॊ भूत्वा स परत्र महीयते

sāntvenānupradānena pariyavādena cāpya uta samaduḥkhasukhò bhūtvā sa paratra mahīyate

हिन्दी अर्थ

यथा कर्म तथा लाभ इति शास्त्रनिदर्शनम् सुखदु:खे प्रिये द्वेष्ये चरित्वा पूर्वमेव ह

English

by conciliation, giving and pleasant speech, equal in pleasure and pain, is honoured hereafter.

अध्याय 12

श्लोक 286.37

दानं तयागः शॊभना मूर्तिर अद्भ्यॊ; भूयः पलाव्यं तपसा वै शरीरम सरस्वती नैमिषपुष्करेषु; ये चाप्य अन्ये पुण्यदेशाः पृथिव्याम

dānaṃ tayāgaḥ śòbhanā mūrtira adbhyò; bhūyaḥ palāvyaṃ tapasā vai śarīrama sarasvatī naimiṣapuṣkareṣu; ye cāpya anye puṇyadeśāḥ pṛthivyāma

हिन्दी अर्थ

मया यज्जयलुब्धेन पुरा तप्तं महत् तप:

English

Giving, renunciation, a beautiful form, again the body bathed in the waters by austerity, Sarasvati, Naimisha and Pushkara and the other holy regions on earth:

अध्याय 12

श्लोक 286.38

गृहेषु येषाम असवः पतन्ति; तेषाम अथॊ निर्हरनं परशस्तम यानेन वै परापनं च शमशाने; शौचेन नूनं विधिना चैव दाहः

gṛheṣu yeṣāma asavaḥ patanti; teṣāma athò nirharanaṃ paraśastama yānena vai parāpanaṃ ca śamaśāne; śaucena nūnaṃ vidhinā caiva dāhaḥ

हिन्दी अर्थ

है कि मैंने पहले विजयके लोभसे बड़ी भारी तपस्या की थी अवर्ध त्रीन् समाक्रम्य लोकान् वै स्वेन तेजसा

English

for those whose breath falls in their houses, the carrying out is praised, the conveying to the cremation ground, and the burning by rule with purity.

अध्याय 12

श्लोक 286.39

इष्टिः पुष्टिर यजनं याजनं च; दानं पुण्यानां कर्मणां च परयॊगः शक्त्या पित्र्यं यच च किं चित परशस्तं; सर्वाण्य आत्मार्थे मानवॊ यः करॊति

iṣṭiḥ puṣṭira yajanaṃ yājanaṃ ca; dānaṃ puṇyānāṃ karmaṇāṃ ca parayògaḥ śaktyā pitryaṃ yaca ca kiṃ cita paraśastaṃ; sarvāṇya ātmārthe mānavò yaḥ karòti

हिन्दी अर्थ

अजेय: सर्वभूतानामासं नित्यमपेतभी:

English

Sacrifice, nourishing, worship, officiating, giving, the performance of meritorious acts, and whatever is praised as an ancestral rite, all he does for the self's sake as a man.

अध्याय 12

श्लोक 286.40

धर्मशास्त्राणि वेदाश च षडङ्गानि नराधिप शरेयसॊ ऽरथे विधीयन्ते नरस्याक्लिष्ट कर्मणः

dharmaśāstrāṇi vedāśa ca ṣaḍaṅgāni narādhipa śareyasò 'rathe vidhīyante narasyākliṣṭa karmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मोसे नष्ट हो गया। तथापि मैं धैर्य धारण करके उसके लिये शोक नहीं करता हूँ

English

The dharmashastras, the Vedas and the six limbs are ordained for the good of the man of unwearied action, lord of men."

अध्याय 12

श्लोक 286.41

[भी] एवद वै सर्वम आख्यातं मुनिना सुमहात्मना विदेहराजाय पुरा शरेयसॊ ऽरथे नराधिप

[bhī] evada vai sarvama ākhyātaṃ muninā sumahātmanā videharājāya purā śareyasò 'rathe narādhipa

हिन्दी अर्थ

ततो मे भगवान् दृष्टो हरिनारायण: प्रभु: मुञज्जकेशो हरिश्मश्रु: सर्वभूतपितामह:

English

[Bhishma said:] "All this was told by the great-souled sage to the king of Videha long ago for his good, lord of men."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।